Muzeum Literatury w Warszawie przygotowało jubileuszową wystawę z okazji 160 rocznicy Powstania Styczniowego. Nie jest to jednak opowieść o wydarzeniach na polu walki, a o kobietach różnych stanów i różnych środowisk oraz ich roli w tym zrywie narodowym.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Gościem Audycji Kulturalnych była Katarzyna Jakimiak, kuratorka ekspozycji, pt. „Wojowniczki. Kobiety Powstania Styczniowego”.
Udział kobiet w tej walce jest niedoceniany, a często wręcz nieznany. Kuratorka przybliża nam powstańczą historię kilku bohaterek, których sylwetki zaprezentowane są w salach wystawowych Muzeum. Wśród dokumentów na ekspozycji można zobaczyć fotografie znanych i nieznanych uczestniczek powstania, powstańczą biżuterię, pamiętniki a także, artykuły prasy zachodniej podkreślające niezwykłość kobiecej postawy tamtych dni.
Z kuratorką rozmawiamy między innymi o spotkaniach konspiracyjnego rządu, organizowanych w mieszkaniu Emilii Heurich, o pomocy jaką niosły jej córki skazanym na śmierć, o pamiętniku Apolonii Dalewskiej opisującym zesłanie na Sybir, czy wreszcie o tułaczych losach rodziny Josepha Conrada.
Katarzyna Jakimiak przypomina też historie kobiet, które brały udział w walkach z bronią w ręku, wśród nich najbardziej znanej – Henryki Pustowójtównej, adiutantki generała Mariana Langiewicza czy Marii Piotrowiczowej, bestialsko zamordowanej przez rosyjskie wojska.
Jednym z ważnych gestów sprzeciwu Polaków wobec carskiej Rosji była żałoba narodowa, która przejawiała się głównie w strojach – czarnych sukniach i powstańczej biżuterii. Noszenie symboli żałoby często skazywało Polki na represje. O konkretnych aktach przemocy opowiada gość audycji.
Zapraszamy do wysłuchania rozmowy o bohaterkach, wojowniczkach i polskich patriotkach nazywanych „duszą Powstania Styczniowego”.
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Kłaniam się w audycjach kulturalnych.
Wojowniczki Kobiety Powstania Styczniowego to najnowsza wystawa Muzeum Literatury w Warszawie.
O bohaterkach tego zrywu narodowościowego rozmawiać będę z Panią Katarzyną Jakimiak, kuratorką ekspozycji, którą już witam w Studiu Narodowego Centrum Kultury. Dzień dobry.
Dzień dobry, witam Panią, witam Państwa.
Choć zwykle o mężczyznach mówimy, opowiadając o powstaniu styczniowym, to jednak ten zryw narodowy nazywany był także wojną kobiecą.
O kobietach jednak w tej walce myślimy dość stereotypowo.
Myślimy o nich w ten sposób, że po prostu były, bo były członkiniami społeczeństwa, były czyimiś matkami, córkami, siostrami.
Natomiast raczej nie myślimy tak, że miał jakiekolwiek znaczenie, czy jakikolwiek wpływ na to, co się działo w 1963, 2004 czy nawet jeszcze 2005 roku.
Wojna kobieca między innymi dlatego, że do pewnego stopnia to właśnie kobiety były sprawczyniami wybuchu.
Stworzyły taką sprzyjającą atmosferę do narodowego zrywu, do tego, żeby pomimo początkowych prób łagodnej zmiany polityki zaborcy w stosunku do narodu polskiego, to się oczywiście nie udało.
Więc wpłynęły na to, że doszły jednak do walk. Po prostu wybuchł narodowy zryw taki z bronią w ręku.
Taka prawdziwa wojna, tyle tylko, że w przypadku zaboru rosyjskiego partyzancka.
Wróćmy do tego momentu. Tą wystawą przywołują państwo naszej pamięci wiele kobiet tamtego czasu.
I jedną z nich jest generałowa Katarzyna Sowińska. Kim była? Dlaczego jej pogrzeb stał się patriotyczno-religijną manifestacją?
Właściwie można by pokusić się o takie stwierdzenie, że od pogrzebu Katarzyny Sowińskiej w czerwcu 60. roku zaczęły się nasilać patriotyczne demonstracje.
Ona była żoną generała Sowińskiego, obrońcy okopów na Woli, osobą związaną z Towarzystwem Dobroczynności Warszawianek, właściwie jego twórczynią,
otoczoną powszechnym szacunkiem m.in. za swoją działalność społeczną i dobroczynną właśnie.
No i jej pogrzeb zgromadził tłumy warszawianek przede wszystkim, ale też warszawiaków.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę to, że żona tego dowódcy z czasów powstania listopadowego, czyli powstania wcześniej,
no to możemy sobie wyobrazić, że to jednak była postać naprawdę bardzo, bardzo symboliczna dla polskiego społeczeństwa w roku 60.
I stąd ta wielka manifestacja, duża liczba uczestników pogrzebu, no i taka niezwykle podniosła atmosferę.
Rozpoczęcie działań zbrojnych postawiło przed kobietami nowe zadania.
W jaki sposób wojowniczki się organizowały i jakie wyznaczały sobie role?
Przede wszystkim dosyć szybko zaczęły się organizować mniej czy bardziej formalne organizacje.
Najbardziej znane były tak zwane piątki, to inicjatywa Seweryny Pruszakowej, której zdjęcie można zobaczyć na naszej wystawie.
W roku 1963 rząd narodowy włączył je w strukturę organizacji państwowych, przemianowując te piątki na tak zwane komitety niewiast polskich.
I one rzeczywiście miały wyznaczone dosyć konkretne funkcje, te piątki, stąd, że oczywiście mamy powstanie, toczą się działania zbrojne.
Działają wszystkie struktury państwa, ale podziemnego jednak.
W związku z czym ze względów konspiracyjnych one właśnie tworzyły się w takie grupy pięć pań, z których każda znała kolejnych pięć.
I oczywiście była jedna, która jakby tym wszystkim zarządzała.
Później to się naprawdę bardzo świetnie sprawdziło w konspiracji w okresie II wojny światowej, w okresie okupacji niemieckiej.
Nieźle działający system pozwalający panią na zbieranie datków pieniężnych, organizowanie kwest, zbieranie bielizny,
pomoc uwięzionym, pomoc tym, którzy zostali zesłani, pomoc wdowom i sierotom, dostarczanie broni na przykład, zakupy broni za granicą.
To wszystko to właśnie działanie kobiet.
Na wystawie też pokazujemy zdjęcie najbardziej chyba znanych, czyli pani i panien Chojrich,
Emilii Chojrich, wdowy po mistrzu stolarskim i jej czterech córek, które właśnie prowadziły taką działalność konspiracyjną.
W ich mieszkaniu była i tajna drukarnia i przechowywano nielegalne druki.
Odbywały się zebrania członków rządu narodowego, różnego rodzaju emisariuszy, a te młode dziewczyny, najmłodsza z nich miała około 9 lat.
One zajmowały się także odwiedzinami u więźniów osadzonych w Cytadeli Warszawskiej.
To, co naprawdę wydaje mi się rzeczą jednak niezwykłą, wymagającą wielkiej odwagi, poświęcenia też, wielkiej empatii.
To było towarzyszenie tym skazanym na śmierć w tej ostatniej drodze, ale też przekazywaniem ostatnich wiadomości pomiędzy skazanymi, a ich rodzinami.
Były też takie, które walczyły z bronią w ręku.
Tak, to prawda. Mamy najbardziej sztandarowe przykłady, to Henryka Pustowójtówna i Maria Pietrowiczowa.
Henryka Pustowójtówna pochodziła z mieszanej rodziny, polsko-rosyjskiej.
Za udział w manifestacjach patriotycznych została skazana na zesłanie do Monasteru Prawosławnego w głębi Rosji.
I muszę powiedzieć, że zaimponowało mi to, że ona uciekła.
Nie poddała się temu wyrokowi, uciekła.
Wylądowała w Mołdawii i z tej Mołdawii w momencie, kiedy wybuchło powstanie, przedostała się do Polski.
Znalazła się w oddziale generała Langiewicza, którego później została adiutantką.
No i razem z nim w drugiej połowie 1963 roku przekroczyła granicę austriacką i później znalazła się we Francji, gdzie pozostała do końca życia.
A Maria Pietrowiczowa to z kolei osoba, która zginęła w bitwie w kwietniu 1963 roku, w bitwie pod Dobrem niedaleko Łodzi.
W tej bitwie jej mąż został ranny, natomiast ona broniąca się wraz ze swoją służącą i dwiema jeszcze innymi paniami, broniąca się kosą, żeby nie było.
Ponieważ nie chciały się poddać, to zostały zastrzelone.
A później ciało Marii zostało pokłute bagnetami i za wydanie tego ciała kozacy zażądali okupu.
Wydarzenie było na tyle tragiczne, że rząd narodowy zdecydował się na wydanie dekretu zakazującego panią walki zbrojnej.
Udział bezpośrednio w bitwach.
Nie wiemy ile kobiet walczyło, ale wiemy ile zostało skazanych za swoje zaangażowanie.
Tak, przy czym od razu muszę powiedzieć, że to są dane szacunkowe, bo nie mamy w tej chwili dostępu do pełnych źródeł archiwalnych.
Chociażby do tego, co znajdowało się w bibliotece w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu.
Wiemy, że tak, II wojna światowa i okulnik i spalone zbiory, więc no właśnie część Rapperswilu wraz z dokumentami przekazywanymi tam przez emigrantów, uczestników powstania, spłonęła.
Wedle tych szacunkowych danych 95 pań zostało skazanych.
Wylądowało gdzieś w więzieniach, zostało skazanych też na zesłanie, przy czym dwie otrzymały karę śmierci, zamienioną na katorgę.
Bardzo ważną manifestacją była żałoba narodowa, ale za tę żałobę także przyszło kobietom zapłacić.
Jesteśmy w okresie przed wybuchem powstania, kiedy nasilają się krwawe, bardzo rygorystyczne tłumienie wszelkiego rodzaju manifestacji.
To są oczywiście kozacy, którzy napadają na idące tłumy, ale to są też kary grzywien dla pań biorących udział w manifestacjach, śpiewających pieśni religijne czy patriotyczne w kościołach.
I na znak żałoby po zabitych w trakcie manifestacji kobiety przywdziewają rzeczywiście czarny strój na znak żałoby narodowej.
Piękne, bogate stroje zamieniają na ten jeden kolor przyjęty w naszej kulturze jako oznaka żałoby.
Zamieniają też biżuterię na biżuterię czarną, też nazywaną biżuterią patriotyczną.
To jest właśnie taka wielka zbiorowa manifestacja siły, jedności, myślę, że takiego wspólnego też postrzegania własnego kraju, państwa, roli, społeczeństwa.
No wszystkiego tego, co powoduje, że jesteśmy odrębnością kulturową, ale jednocześnie zjednoczeni.
Oczywiście za to panie też były karane. Za noszenie żałoby otrzymywały kary grzywien.
Czasami zdarzało się, że były na ulicy szarpane, czy też próbowano części garderobu z nich ściągać.
No ale dosyć często zdarzało się również, że one po prostu były bite.
Dlatego w końcu rząd narodowy zdecydował się zakończyć żałobę narodową, żeby chronić kobiety właśnie.
Tak, ten dekret rządu narodowego zakazujący noszenia żałoby miał służyć ochronie kobiet.
Autorem manifestu ogłaszającego wybuch powstania także była kobieta.
No właśnie, Maria Ilnicka. Piękna postać. Nie tylko z powodu swojej fizycznej urody, ale też z powodu tego, co robiła, czym się zajmowała.
Jedna z takich bardziej postępowych niewiast tego czasu. I ona rzeczywiście napisała manifest 22 stycznia 1863 roku, który po prostu ogłaszał wybuch powstania.
Napisała też wiersz, który na wystawie przytaczamy, apelujący do Polek o noszenie żałoby narodowej.
Z jakich dokumentów, z jakich archiwaliów korzystała pani, budując tę opowieść o wojowniczkach?
Korzystałam w dużej mierze z przedwojennego opracowania Marii Bruchnarskiej.
To jest takie pierwsze, całościowe opracowanie poświęcone kobietom, wydane w 1933 roku, zatytułowane Cicho Bohaterki.
Oprócz tego przyjrzałam sporo dostępnych pamiętników z tego czasu.
Na wystawie pokazuję pamiętnik Apolonii Dalewskiej, żony generała Zygmunta Sierakowskiego.
Lektura naprawdę jest bardzo ciekawa, bo Dalewska opisuje historię swojej rodziny.
A cała rodzina, czyli matka i dzieci, trzy córki, trzech synów, oni wszyscy byli zaangażowani w sprawy związane z odzyskaniem niepodległości, z walką z zaborcą, z powstaniem styczniowym.
No i oczywiście wszyscy skazani na zesłanie.
Wśród takich ciekawostek mamy też oryginalne upoważnienie dla Marii z Ginterów Buczyńskiej.
To jest upoważnienie Komitetu Niewiast Polskich, zbiórkę datków, bielizny.
Jedna z pań naprawdę bardzo tak prężnie działających, przemieszczających się pomiędzy zaborem rosyjskim a zaborem austriackim.
Organizująca wsparcie m.in. dla uwięzionych.
Jak się patrzy na jej fotografię, bo tę na wystawie pokazujemy, ona nie sprawia wrażenia osoby tak dynamicznej i tak zdeterminowanej.
Mamy na wystawie też, no właśnie, kilkanaście takich fotografii.
Pań, które chcieliśmy pokazać, ponieważ one były bezpośrednio związane z tym, co się działo na zapleczu powstania.
Ale także zdjęcia pań w charakterystycznych dla tego okresu ubiorach wraz z biżuterią.
No jako takie przykłady właśnie tego, jak wyglądała żałoba narodowa, jak do tego podchodzona, jak to się zmieniało.
Ponieważ na fotografiach mamy panie w biżuterii, to w gablotach z kolei też pokazujemy przykłady takiej właśnie biżuterii zachowanej w zbiorach Muzeum Literatury.
Wśród pań, których portret na wystawie można zobaczyć, jest także Maria Antoinette Lix, francuska, guwernantka, służąca u hrabiostwa łubieńskich, która też walczyła, przewoziła meldunki, wyćwiczoną całkiem nieźle w strzelaniu, szermierce, jeździe konnej.
I to właśnie ona, ponieważ hrabiolubieński zaangażowany w powstaniowe sprawy, uprzedzony przed aresztowaniem musiał uciekać, więc panna Lix zajęła się przemyceniem małżonki z dziećmi do granicy.
To jej się udało.
Ona sama napisała wspomnienia z czasu powstania styczniowego, które zostały opublikowane w 1903 roku w Rewide de Mont.
Kolejną bohaterką jest Ewelina Korzeniowska. Jaki był udział tej rodziny w powstaniu?
I to jest przykład polskich losów. Ewelina Korzeniowska, żona Apollo Korzeniowskiego.
Apollo oczywiście zaangażowany w sprawy konspiracyjne.
Twórca struktury tej podziemnej zarządu miasta, czyli Warszawy.
Ewelina pochodziła z zamożnej rodziny.
Apollo Korzeniowski natomiast był literatem, tłumaczem.
Niezłym, ale jego dochody nie były stałe i nie były zbyt wysokie.
Dosyć długo czekali na zgodę rodziny, na zawarcie związku małżeńskiego.
Co się w końcu udało?
Apollo został aresztowany w 1962 roku.
Tyle tylko, że być może na szczęście nie dopatrzono się jego udziału w tych tajnych takich bardzo ruchach czy związkach,
czy też nie dopatrzono się roli, jaką de facto odgrywał.
Został oczywiście skazany na zesłanie razem z Eweliną, no i z małym, trzyletnim wtedy Konradem.
Późniejszym Józefem Konradem.
Koniec końców.
Konrad być może dlatego został świetnym angielskim pisarzem, tak bardzo dobrze znanym,
ponieważ jemu jako synowi zesłańców groziło wcielenie do armii rosyjskiej.
Miał marzenie, żeby zostać żeglarzem, pływać po świecie, więc żeglarstwo.
Zawodu, czy tego fachu żeglarskiego uczy się w Marsylii, głównie we Francji.
No ale przychodzi ten moment, kiedy on osiąga wiek pełnoletności i jego sytuacja, czy jego pobyt we Francji staje pod dużym znakiem zapytania,
ponieważ Francja ma podpisane z Rosją umowy ekstradycyjne.
No i taki decydujący właśnie krok Konrada to jest przejście do marynarki brytyjskiej.
Języka uczy się mając 21 lat.
Zresztą sam kiedyś napisał o tym, że niezwykle wielką była różnica jakości życia na statkach francuskich i brytyjskich.
Na tych drugich było zdecydowanie gorzej.
Jako tło do tej opowieści wybrała pani dzieła Grotgera.
Grotger zaangażowany w powstanie biorący udział w walkach, jak młody człowiek.
Myślę, że to wielkie przeżycie, zwłaszcza dla kogoś tak wrażliwego jak artysta.
Trzy cykle litografii, które pokazuję na wystawie, czyli wojna, Polonia, Litwania, to jest takie artystyczne odreagowanie traumy.
A jednocześnie chyba najbardziej dla nas czytelna opowieść o powstaniu, o tym czasie, o tym co się działo, jak do tego doszło, o nastrojach, o oczekiwaniu, ale też o rozpaczy.
A zatem na wystawie zobaczymy zdjęcia, biżuterię, pamiętniki, ale także artykuły.
W jaki sposób świat zachodni postrzegał kobiety w czasie tych wydarzeń?
Prasa Zachodnia na bieżąco praktycznie komentowała wypadki wojenne dziejące się w Polsce.
I praktycznie w wielu gazetach nie ma takiego numeru, gdzie nie byłoby chociażby wzmianki.
Oczywiście ja postanowiłam wykorzystać na wystawie naprawdę piękne drzeworyty prasowe z tego czasu, mówiące o tym, czym zajmują się kobiety.
I w związku z tym mamy ilustracje przedstawiające na przykład szpital w salonie hrabiny N, nazwisko niepodane ze względów bezpieczeństwa.
Mamy taką przestrzeń, gdzie widzimy jakieś łóżka, jakieś panie w sukniach.
Na tych łóżkach leżą ranni, obandażowani mężczyźni.
No i widać, że to jest właśnie takie miejsce, w którym dominują kobiety.
Podpis pod drzeworytem też nie pozostawia żadnych wątpliwości.
Mamy też sceny na przykład przygotowywania szarpi, czyli bandaży robionych z płótna.
I to też odbywa się w jakimś kobiecym salonie.
Rzeczywiście w prasie zachodniej znajdziemy artykuły o polskich kobietach.
Między innymi o Henryce Pustowój-Tównie i Walentynie Niemojowskiej, paniach walczących z bronią właśnie.
Ale też o roli, jaką te kobiety pełniły i o takim podziwie.
Dlatego, co polskie kobiety robiły w swoim kraju w czasie działań zbrojnych, działań wojennych.
Szwajcarski artylerzysta Franciszek Erlach napisał, że kobiety odgrywały tak wielką rolę, że trudno to zrozumieć z zagranicy.
Nazwał je wręcz prawdziwą duszą powstania.
Wydaje mi się, że to jest cytat, który w pełni oddaje rolę kobiet, ale jednocześnie podkreśla, jak bardzo właśnie na zachodzie to było zadziwiające.
Że kobiety są w stanie coś takiego zrobić.
Że są w stanie tak się zaangażować i że są w stanie tak się poświęcić.
Zresztą na wystawie jest jeszcze jeden cytat z Mikołaja Berga, namiestnika, który mówi o tym, że kobieta polska jest takim nieustającym, po prostu chorobliwym wręcz buntownikiem.
Pamiątki po wojowniczkach powstania styczniowego mogą Państwo zobaczyć w Muzeum Literatury w Warszawie.
Zapraszamy Państwa bardzo serdecznie.
Bohaterką audycji kulturalnych była kuratorka ekspozycji, pani Katarzyna Jakimiak. Bardzo dziękuję za to spotkanie.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne
