Modernistyczna dzielnica wypoczynkowa, która powstała w Ustroniu w latach 60. i 70, została sportretowana w filmie dokumentalnym. Twórcy filmu, dzięki udziałowi ekspertów z wielu dyscyplin, poszukują odpowiedzi na pytanie o unikatowość tego projektu, a także o to jak postrzegamy dziś architektoniczne dziedzictwo PRL.
Film opowiada o ośrodku wczasowym, który zrealizowano w latach 1961-1970 według projektu Jerzego i Zygmunta Winnickich oraz Ireny i Czesława Kotelów. W plebiscycie tygodnika „Polityka” z 1970 r. znalazł się wśród trzynastu najlepszych realizacji architektonicznych 25-lecia PRL.
Dzielnica miała być centrum wypoczynkowym dla pracowników pobliskich zakładów przemysłowych. Siedemnaście budynków wtapia się w krajobraz Doliny Jaszowca, nie niszcząc górskiej przyrody. Projekt został przygotowany w duchu powojennego modernizmu z niezwykłą dbałością o detale. Osiedle miało własne centrum handlowo-usługowe, pocztę, a nawet ambulatorium.
Jak mówi pomysłodawca i współreżyser filmu Mateusz Bielesz, w latach 70. w Jaszowcu wypoczywać chciał każdy. Kres świetności obiektu położyły czasy transformacji oraz późniejsza prywatyzacja. Budynki przeszły w prywatne ręce, a nowi właściciele postanowili zmodernizować je według własnego uznania. W ten sposób przepadły m.in. monumentalne zdobienia i mozaiki. Naruszone zostały także unikatowe w skali kraju architektoniczne bryły.
Film „Jaszowiec. Zapomniana nowoczesność” w reżyserii Romana Kałuży-Wierzchosławskiego, to opowieść o atmosferze lat 60. i 70., ówczesnych założeniach urbanistycznych i architektonicznych, a także „niechcianym” dziedzictwie, które ze względu na nieodpowiednie traktowanie, odchodzi do przeszłości.
W Audycjach Kulturalnych o filmie opowiedział Mateusz Bielesz – pomysłodawca oraz współreżyser filmu, a także prezes Fundacji Zielone Konie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiaj chciałabym, żebyśmy wybrali się w podróż do Ustronia.
Może nam się ta miejscowość kojarzyć z wczasami, z wypoczynkiem, z pięknymi widokami, krajobrazami.
Pewnie wielu z Was kojarzy się także z niezwykłą dzielnicą wypoczynkową, która zaczęła powstawać tam w latach 60-tych.
To jest kompleks 17 budynków, które powstały początkowo dla pracowników lokalnych zakładów przemysłowych, fabryk.
Po to, żeby ci ludzie mieli gdzie wypoczywać, spędzać wolny czas, to również było pewne nowum.
Mówię o tym nie tylko dlatego, że chciałabym podzielić się tą historią, ale również dlatego, a może przede wszystkim, że o Jaszowcu, bo tak ta dzielnica się nazywa, powstał film.
Film Jaszowiec. Zapomniana nowoczesność miał niedawno swoją premierę, a jego producentem, pomysłodawcą i współscenarzystą jest pan Mateusz Bielesz, prezes fundacji Zielone Konie, który przyjął zaproszenie i dzisiaj zgodził się o tym filmie, ale też po prostu o Jaszowcu opowiedzieć.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, witam Państwa.
Skąd wziął się w ogóle pomysł? Ja wiem, że jest pan związany z Ustroniem, że to są pana rodzinne strony i na wiele sposobów pan zabiega o to, żeby mówić o tym miejscu, jego architekturze i historii, ale dlaczego akurat o Jaszowcu i dlaczego akurat forma filmowa?
Przede wszystkim moje zainteresowanie architekturą modernistyczną zaczęło się od dzielnicy Zawodzie w Ustroniu, charakterystycznych piramid.
Z czasem, kiedy zacząłem połębiać tą swoją wiedzę w tym temacie, no dostrzegłem, że dzielnica Jaszowiec była pierwsza, wiodła prym w tym projektowaniu w górach, jeżeli chodzi o osiedla wczasowe i to tam architekci zaproponowali coś zupełnie nowego.
Warto właśnie spojrzeć na to z tej strony, bo to się wydaje bardziej fascynujące, że ówczesni architekci dostali im propozycję stworzenia czegoś zupełnie nowego, o czym wcześniej nikt nie miał pojęcia, czyli jak zaprojektować budynki w określonym miejscu, czyli w krajobrazie górskim.
Kiedy zaczęła powstawać turystyka masowa, ludzie zaczynają mieszkać w dużych miastach. Każdy wówczas z urbanistów, nie tylko w Polsce czy bloku wschodnim, ale również na zachodzie, zastanawia się jak ci ludzie mają spędzać czas, w jakiej formie i w jakim otoczeniu.
I myślę, że to jest takie najbardziej ciekawe może dla mnie, jeżeli chodzi o tą dzielnicę. A dlaczego film? Ponieważ mamy już za sobą pierwszą produkcję, był to dokument pod tytułem Uzdrowisko architektura zawodzia w reżyserii Ewy Trzcionki.
Wówczas udało nam się naprawdę wypromować dzielnicę zawodzie. Miało to wpływ na późniejsze decyzje dotyczące tej dzielnicy, tak?
A więc wpisano ją do rejestru zabytków. Inwestor, jakim jest Uzdrowisko Ustroń, chce rozbudować swoją bazę właśnie w oparciu o modernistyczne dziedzictwo.
Także naprawdę mamy tego świadomość, że ten film wywarł duży wpływ na świadomość nie tylko mieszkańców Ustronia, ale w ogóle osób zainteresowanych tym typem architektury.
Mamy nadzieję, że tak samo będzie z Jaszowce, ponieważ jego kondycja nie jest najlepsza i mamy nadzieję, że dzięki temu filmowi pomożemy mu, że tak powiem, wstać na nogi ponownie.
To oczywiście na filmie widać, że Jaszowiec to nie jest do końca historia zakończona, historia przeszłości. Te budynki nadal stoją. Są oczywiście w różnym stanie.
W latach dziewięćdziesiątych, zaraz po transformacji, one zostały sprywatyzowane i można powiedzieć, że to był taki dosłowny początek końca świetności wielu z nich, ale nie wszystkich, bo ja sobie wczoraj przeglądałam oferty noclegowe, z których w dalszym ciągu można skorzystać przynajmniej w kilku z tych budynków.
Ale przenieśmy się w czasie jednak do lat sześćdziesiątych, kiedy powstał pomysł i wydaje mi się, że taką postacią, która jest bardzo ważna, żeby opowiedzieć o tej historii jest pan profesor Adam Gierek, który pojawia się w filmie.
On sam jest inżynierem z zawodu, z wykształcenia i on opowiada zarówno o tej konstrukcji, ale też o tej historii polityczno-społecznej, która za Jaszowcem stoi, no i która także związana jest z jego ojcem.
Na pewno nie byłoby tak wielkich kompleksów wczasowych, gdyby nie ówczesny system, który na to pozwalał. Wówczas decydentami w województwie katowickim byli Edward Gierek, jako pierwszy sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR oraz wojewoda Jerzy Ziętek.
Ich współpraca również na tym polu budowlanym, można tak powiedzieć, przyniosła dla województwa katowickiego znakomite realizacje, które są sławne do dziś.
Na przykład katowicki spodek powstał również w tych czasach.
Wtedy właśnie w latach 60. władze województwa upatrzyły sobie teren Beskidu Śląskiego jako miejsce, gdzie stworzą pas turystyczno-uzdrowiskowy dla zakładów pracy z Górnego Śląska.
Tutaj po prostu ludzie mieli wypoczywać i spędzać wolny czas.
Takie myślenie było już przed wojną. Po prostu naturalny obszar Beskidu Śląskiego jest w pobliżu tej przemysłowej Niecki.
Stąd od setek lat ludzie z Górnego Śląska podróżowali na południe, aby zażywać wypoczynku.
W latach 60. te pomysły, żeby zabudować ten teren Beskidu Śląskiego się zmaterializowały.
No i była to na pewno decyzja Edwarda Gierka i Jerzego Ziętka.
Co świadczy o wyjątkowości i niepowtarzalności Jaszowca?
W filmie głos zabierają eksperci z bardzo różnych dziedzin.
Jest zarówno etnolożka, są inżynierowie, jest nawet przedstawiciel lokalnego nadleśnictwa.
Jest też fotograf, który już zasłynął tym, że od lat przemierza Polskę fotografując opuszczone ośrodki wczasowe.
I stara się uchwycić te miejsca, które jeszcze nie zostały zmodernizowane albo zniszczone, nazwijmy to po imieniu.
I oni mówią o różnych walorach Jaszowca, które sprawiły, że ten projekt jest unikatowy.
Jednym z nich jest relacja z naturą, wkomponowanie budynków w Dolinę Jaszowca.
Choć z drugiej strony pojawiają się też słowa, że budynki z bardzo wówczas popularnego betonu, szkła zaburzyły przyrodniczą równowagę miejsca.
Na pewno budynki Jaszowca są dedykowane specjalnie dla tego miejsca.
Takiej formy budynków nie spotkamy nigdzie na świecie.
To jest na pewno ich unikalność, ponieważ zostały zaprojektowane dokładnie dla tego terenu, dla tej Doliny Jaszowiec,
bo Jaszowiec de facto jest to nazwa Doliny.
Tam występuje również fenomenalna urbanistyka.
Te budynki naprawdę tapiają się w tą Dolinę, co sprawia, że na przykład nie widać tych budynków z drogi,
kiedy objeżdżamy miasto, one są schowane w lesie.
To jest też walor całego założenia, całego kompleksu.
Oczywiście pojawiły się głosy i to przede wszystkim może w latach 60.
na pewno z ust ówczesnych mieszkańców Ustronia.
Był to wcześniej teren rolniczy i zdarzyło się tak, że do tego małego, dość zacofanego Ustronia,
który był takim nieliczącym się kurortem uzdrowiskowym nawet w początkowych latach istnienia PRL-u,
przyjechali najbardziej progresywni architekci, których można było spotkać na Górnym Śląsku
i zaproponowali im zupełnie inną formę obiektów, z którymi wcześniej po prostu nie mieli żadnej styczności.
Już na pewno u początku budowy tego kompleksu było wiele wątpliwości,
jednak mimo wszystko w latach 70., w latach 80. było to jedno z najmodniejszych miejsc na Górnym Śląsku,
gdzie chciał być tak naprawdę każdy.
Słyszałem to nie tylko z ust członków rodziny, ale wśród starszych ludzi,
że w Jaszowcu chciał być po prostu każdy. Było to supermodne miejsce.
Przywołam słowa Marcina Wojdaka, o którym już mówiłam.
To jest ów fotograf, który upodobał sobie ośrodki wczasowe.
Mówiąc o Jaszowcu zwraca uwagę nie tylko na budynki mieszkalne,
na tę część powiedziałabym hotelową, ale używa takiego sformułowania
architektoniczne atrakcje. Kompleks był zaprojektowany, przemyślany pod każdym względem.
Na przykład bardzo charakterystyczne są trafostacje, które są obłożone kamieniem,
mają taki kształt podobny w jakimś stopniu do japońskiej pagody,
a z drugiej strony budynki są niezwykle dopieszczone, jeżeli chodzi o wykończenie wnętrz,
to znaczy metaloplastyka, drewno, mozaiki, przeogromne prace plastyczne,
które te budynki ozdabiały.
Jednak większość z tych artystycznych detali niestety już nie funkcjonuje
i to nie chodzi o czasy nam współczesne, kiedy można by pomyśleć,
że dopiero teraz je zaczęto niszczyć, bo niszczono je już w PRL-u,
bo każdy z właścicieli obiektów uważał, że sam zaprojektuje sobie wnętrze
i zrobi to najlepiej.
Mimo wszystko dziś możemy podziwiać takie resztki tych m.in. mozaik,
są one w kilku domach wczasowych.
No jednak nie ma się co oszukiwać, ten oryginalny projekt nie funkcjonuje już
w stuprocentowej formie.
Udało nam się dotrzeć z kamerą jeszcze do budynku, budynku dawnej poczty,
gdzie funkcjonowała taka ceramika wewnątrz z pięknymi gołębiami,
które miały symbolizować, tak myślę, gołębia pocztowego.
Ta mozaika została skuta, a budynek zrównano z ziemią.
Także udokumentowaliśmy ostatnie dni tej mozaiki.
Wspomniał pan o poczcie i myślę, że to też jest nawiązanie do mojego pytania
sprzed kilku minut, co stanowiło o wyjątkowości Jaszowca.
Właśnie kompleksowość, to znaczy, że to była taka dzielnica, w której było wszystko.
Tak naprawdę nie trzeba było stamtąd wychodzić, żeby spędzić tam dwa tygodnie.
Co prawda części zaplanowanych obiektów, takich jak kręgielnia czy muszla koncertowa,
które były w projekcie architektonicznym, architektów Jerzego i Zygmunta Winnickich
i Czesława Ireny Koteli, nie udało się wykonać, a to z tego względu,
że w pewnym momencie władze polityczne trochę się od Jaszowca odwróciły.
Cała dzielnica była zaprojektowana bardzo kompleksowo.
W centrum zaprojektowano właśnie centrum handlowo-usługowe,
który spełniał różne funkcje. Były tam fryzjer, sklepy, kawiarnia,
dom kultury, poczta, szefc. Generalnie Jaszowiec był przewidziany
jako takie miasteczko samowystarczalne. Tam ludzie mieli przyjechać
na dwutygodniowy turnus i tak naprawdę nie musieli się z niego ruszać,
bo można powiedzieć, czytałem też taką pracę naukową.
Miał to być idealny socjalistyczny kurort, marzenie socjalistycznych decydentów.
Jednak już faktycznie w czasie realizacji Jaszowca nie uwzględniono
zaprojektowanych przez architektów miejsc takich jak muszla koncertowa,
basen. I te ubytki, bo to były przecież ubytki, jeżeli chodzi o całą myśl
projektową, spowodowały, że w późniejszym czasie ten Jaszowiec miał
coraz większe problemy. Ludzie chcieli już coraz więcej, więcej atrakcji,
więcej doznań, a nie było już tych podstawowych. To też był jakiś problem
Jaszowca już na dzień dobry, że tak powiem. Ale faktycznie, gdyby nie Jaszowiec,
gdyby nie ten pomysł kompleksowego zagospodarowania dzielnicy,
na pewno nie byłoby znanych w całej Polsce piramid, bo Buszko i Franta
mogli już korzystać z gotowych rozwiązań, mogli je na nowo interpretować.
I to jest zasługa właśnie Jerzego Winińskiego, że wziął na siebie
taką odpowiedzialność i stworzył pierwszą tego typu dzielnicę w Polsce.
Chciałam Pana zapytać o pracę nad samym filmem, bo udało się zgromadzić
naprawdę imponujące grono ekspertów, osób, które w jakiś sposób z Jaszowcem
były związane. Pojawiają się tam rodziny architektów, pojawiają się tam
architekci, socjologowie, tak jak mówiłam, przedstawiciele nadleśnic,
artyści, którzy brali udział w projektowaniu Jaszowca.
Dla nich to chyba też była taka, powiedziałabym, dosyć sentymentalna
podróż w czasie, bo to widać na filmie, że dla wielu z nich
to spotkanie z Jaszowcem w zupełnie innej formie, bo dzisiaj te budynki
są zniszczone, nadwyrężone i zaniedbane, to musiało być duże przeżycie.
Tutaj pracowaliśmy razem z reżyserem Romanem Kałużą-Wierzchosławskim,
z którym znaliśmy się już wcześniej. Producentem tego filmu był Kamil Śliwka,
z którym także robiliśmy poprzedni film o Zawodziu.
Ta znajomość na pewno przydała nam się przy tym projekcie o Jaszowcu.
Faktycznie pierwszą osobą, którą zaprosiłem do filmu była pani profesor
Dorota Winicka-Jasłowska. Bardzo się ucieszyła na tą wiadomość,
ponieważ chyba pierwszy raz ktoś na taką skalę chciał opowiedzieć
o wyjątkowości tego kompleksu. Później zapraszałem kolejnych ekspertów.
Chcieliśmy przedstawić Jaszowie z różnych punktów widzenia.
Każdy, żeby mógł się wypowiedzieć w tym temacie.
I tak jak syn Edwarda Gierka, ówczesnego decydenta,
mógł opowiedzieć o losach Jaszowca z perspektywy nawet swojego ojca.
Tak, chcieliśmy, aby zaprzał jakiś głos krytyki tutaj profesora Kuczy-Kuczyńskiego,
który w dość taki kategoryczny sposób neguje ten typ architektury w górach.
Właśnie chcieliśmy pokazać dzielnicę z różnych perspektyw,
ale w kanwie tego, że tracimy dziedzictwo.
To był pomysł reżysera filmu, żeby ukazać tą dzielnicę jako coś,
co zanika i co za chwilę możemy stracić.
A jest to może taka metafora tego, co się dzieje w ogóle w naszym kraju.
Bo nie chodzi o sam Jaszowiec i dziedzictwo powojenne,
ale o to, jak traktujemy go w przestrzeni naszego kraju.
Profesor Konrad Kucza-Kuczyński, który tak jak pan mówił,
dosyć krytycznie wypowiadał się o tej formie architektonicznej.
Mimo to wspomniał, że mamy do czynienia z pewnym barbarzyństwem wobec tradycji
i wobec kultury PRL-u, która oczywiście w pewnych aspektach mogłaby być chlubą.
I myślę, że Jaszowiec jest jednym z przykładów takiej architektury powojennego modernizmu,
o której można by pamiętać.
Film też wprowadza w to zagadnienie powojennego modernizmu.
Eksperci mówią, czym się charakteryzował.
Opowiadają, jak Jaszowiec sytuował się na tle powstających wówczas budynków.
Te obiekty powoli stają się już symbolami.
Nie musimy mówić już o nich w kategorii tylko czysto architektonicznych,
ale w takim obszarze symboli, czyli tego, co w naszym kraju wystąpiło i co się zadziało.
To jest na pewno jakaś lekcja, jakieś przykłady dla naszych kolejnych pokoleń,
które będą mogły poznać dzieje naszego kraju również z takich obiektów,
czy z takich ośrodków.
Myślę, że Jaszowiec jest u tego idealnym przykładem, ponieważ to pokolenie,
które projektowało, realizowało i już wypoczywało u początku jego działalności,
już z nami nie ma.
Już odeszli, a to są bezpośredni świadkowie świetności tej dzielnicy.
My możemy im zostawić te budynki, tą urbanistykę w jak najlepszym stanie,
żeby ona stanowiła również symbol tej epoki i tej architektury.
To na sam koniec chciałam zapytać o to, gdzie film Jaszowiec
Zapomniana nowoczesność można lub będzie można obejrzeć,
w jaki sposób on może dotrzeć do wszystkich zainteresowanych historią Śląska,
ale też historią polskiej powojennej architektury.
W tej chwili rozmawiamy z różnymi dystrybutorami i nadawcami.
Na chwilę obecną nie mogę za wiele zdradzać oczywiście,
ale na pewno pojawi się on w przestrzeni i będzie dostępny dla innych.
Oczywiście będziemy starali się pokazywać ten film na różnych wydarzeniach
związanych z architekturą oraz będziemy zgłaszać go do różnego rodzaju festiwali,
ale przede wszystkim tych związanych z architekturą.
O filmie Jaszowiec Zapomniana nowoczesność opowiadał dzisiaj jego pomysłodawca,
producent i współscenarzysta, prezes Fundacji Zielone Konie, pan Mateusz Bielerz.
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie.
Bardzo dziękuję i do zobaczenia na pokazach, mam nadzieję.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne
