Wybrany utwór: Do zamieszkania! Projekty Heleny i Szymona Syrkusów
Stawiali na funkcjonalność przestrzenną i jakość architektoniczną. Para awangardowych architektów tworzyła otoczone zielenią osiedla, których mieszkańcy mieli dostęp do wszelkich udogodnień i które do dziś cieszą się uznaniem lokatorów oraz architektów. Ich założenia i realizacje przybliża najnowsza wystawa w Galerii Art Walk.
Helena (1900-1982) i Szymon (1893-1964) byli małżeństwem architektów zajmujących się przede wszystkim projektami mieszkaniowymi. Zarówno w czasach przedwojennej jak i tuż powojennej ciasnoty oraz trudności z dostępem do lokali, projektowali mieszkania nasłonecznione, suche i z dostępem do łazienek. Dbali przy tym o jakość wykończenia i detale.
Byli też architektami nieustannie pogłębiającymi swoją wiedzę. Również dlatego należeli do licznych międzynarodowych organizacji branżowych, które cieszyły się uznaniem także poza Polską.
Ich sylwetki oraz najsłynniejsze realizacje przybliża wystawa w stołecznej galerii Art. Walk pt. „Do zamieszkania! Projekty Heleny i Szymona Syrkusów”. Opisane zostały m.in. zaprojektowane przez nich osiedla czyli WSM na Rakowcu, Koło II, Praga I, a także domy jednorodzinne: willa na Saskiej Kępie oraz dom wypoczynkowy w Konstancinie-Jeziornie.
O wystawie, którą można oglądać do 31 sierpnia 2024 r., opowiedział w Audycjach Kulturalnych jej kurator, Kacper Kępiński kierownik Działu Projektów Zewnętrznych i Wystaw w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Fundacji Sztuka w Mieście / fot. Katarzyna Średnicka
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Budownictwo mieszkaniowe i to, w jakich mieszkaniach dzisiaj mieszkają Polacy, mam wrażenie, że to jest bardzo częsty element dyskusji, debaty publicznej, no również niewybrednych żartów, utyskiwań i kłótni.
Nie ma się co oszukiwać, natomiast pytanie o to, jakie jest idealne budownictwo mieszkaniowe, zadają sobie architekci od wielu, wielu lat.
No i tak się składa, że w Polsce przed wojną, ale także po wojnie, tworzyła parę architektów, małżeństwo, o których mówiono, że oni uzdrawiali architekturę mieszkaniową,
a ich projekty były w pewien sposób wizjonerskie i rzeczywiście dla mieszkańców bardzo cenne i bardzo wygodne.
Zresztą wiele z nich przetrwało do dzisiaj i do dzisiaj jest zamieszkiwanych.
Ci architekci, o których mówię, to Helena i Szymon Syrkusowie i to właśnie im poświęcona jest wystawa galerii Art Walk na Placu Europejskim w Warszawie.
Ta wystawa nosi tytuł Do Zamieszkania. Projekty Szymona i Heleny Syrkusów.
Kuratorem tej wystawy jest Kacper Kempiński, architekt i kierownik działu projektów zewnętrznych i wystaw w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki.
I to właśnie on przyjął zaproszenie i jest dzisiaj Waszym i moim gościem. Bardzo miło mi jest gościć w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, mi również jest miło.
Może zanim zacznę pytać o same prace Heleny i Szymona Syrkusów, to zapytam o tę sytuację mieszkaniową, o problem z jakim oni się zderzyli, pracując zarówno przed wojną, jak i po wojnie.
Sytuacje były drastycznie różne, o tyle, że po prostu po wojnie ta sytuacja była jeszcze gorsza, natomiast kryzys mieszkaniowy w Polsce sięga początków XX wieku, czy też nawet XIX wieku, industrializacji i napływu ludności wiejskiej do miast.
I te warunki mieszkaniowe w Polsce, w polskich miastach były tragiczne już dużo wcześniej niż po wojnie.
I wiele z projektów syrkusów właśnie z tej sytuacji jeszcze przedwojennej, w dwudziestoleciu międzywojennym wynikała.
Na nie szukali odpowiedzi i te odpowiedzi, które jeszcze w latach dwudziestych, trzydziestych znajdowali później, jeszcze w trakcie wojny, projektując już odbudowę Warszawy, też przekładali na te realia powojenne.
A właśnie ten kryzys mieszkaniowy, ten nigdy nie zażegnany głód mieszkaniowy w Polsce, no my obserwujemy jego efekty do dziś, to znaczy te problemy z mieszkaniami dziś, to jest też nigdy nie rozwiązany kryzys mieszkaniowy, z którym mierzymy się już od ponad stu lat.
Na czym polegało ich wizjonerstwo? Bo ja mam wrażenie, że tu trochę chodzi o to, że dla nich nie liczyło się tylko to, żeby ludzie mieli dach nad głową, żeby ich jakoś upchnąć, ale też żeby to życie miało jakąś swoją jakość, wynikającą chociażby z tego, w jaki sposób domy są wykonane, no ale też z tej urbanistyki, z tego jak ta przestrzeń wokół jest zaplanowana.
Te mieszkania, one nigdy nie były po prostu jednostkami mieszkaniowymi zawieszonymi w jakiejś próżni czy upchanymi w czynszowych kamienicach, tak jak właśnie ta sytuacja w dwudziestoleciu międzywojennym wyglądała.
Te osiedla, które projektowali, dawały osobom, dla których były projektowane przede wszystkim godność i to jest taki skok cywilizacyjny, który przyszłym mieszkańcom syrkusowie oferowali, bo to były mieszkania często projektowane dla osób, które właśnie wynajmowały za większość swojej pensji jakieś pokoje w substandardowych warunkach od kamieniczników w centrum Warszawy,
a u syrkusów dostawali dwuizbowe mieszkania z łazienką pełne światła słonecznego i stowarzyszącą infrastrukturą.
Oczywiście budowali też mieszkania luksusowe, luksusowe kamienice, ale tam mogli się wyżyć bardziej formalnie czy konstrukcyjnie, mogli testować pewne rozwiązania właśnie takie bardziej innowacyjne, jeśli chodzi o sposób budowania czy wznoszone konstrukcje.
Natomiast ten program społeczny zawsze był dla nich najważniejszy i to było główne ich pole działania, czy to budowlanego, projektowego stricte, czy teoretycznego, bo oni też bardzo dużo pisali, bardzo dużo tworzyli z artystami, ale też działali w międzynarodowych organizacjach architektów.
No i takim ukoronowaniem tej pracy były właśnie te prace teoretyczne i przede wszystkim książka Heleny Syrkus po idei osiedla społecznego, w której właśnie podsumowywała te dekady wspólnej pracy nad idealnym osiedlem dla Warszawy.
Osiedle społeczne, no właśnie, osiedle społeczne, jakie to jest osiedle?
Pierwszą taką realizacją, która miała wdrożyć ideę osiedla społecznego w życie, była realizacja Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Rakowcu i to był jeszcze lata trzydzieste.
To osiedle początkowo miało dużo większe założenia, jeśli chodzi o skalę czy sposób wznoszenia.
Ostatecznie ze względu na ograniczenia głównie finansowe powstało sześć budynków i te budynki wznoszono w bardzo tradycyjnej technologii, drewniane stropy, ceglane ściany.
Natomiast nie to miało świadczyć o ich nowoczesności.
O ich nowoczesności świadczyło właśnie to, że oferowały mieszkania dla osób, które wykonywały zawody takie bardzo powszechne,
dla osób zrzeszonych właśnie w bardzo lewicującej spółdzielni mieszkaniowej, która zrzeszała robotników i szeregowych pracowników.
I te mieszkania o powierzchni około 35 metrów to właśnie były dwie izby, duże wstęgowe okna, które są znakiem rozpoznawczym lat trzydziestych i modernizmu,
ale też łazienki, kuchnie, ogródki.
Każde mieszkanie miało przypisany swój jednoarowy ogródek, w którym mieszkańcy mogli uprawiać warzywa i owoce.
Całe osiedle miało staw, który był zarybiany i mieszkańcy mogli korzystać właśnie także z ryb.
No a poza samymi mieszkaniami powstał jeszcze dom społeczny, w którym była zarówno taka infrastruktura do aktywności typu teatr, kino,
ale też gabinet lekarski, stomatologiczny, pralnia i suszarnia, więc wszystko to, czego w czynszowych kamienicach nawet mieszkańcom nie mogło się śnić,
to światło, to zdrowie, dostęp do przyrody, ale też do infrastruktury był tym, co te osiedla społeczne wyróżniało.
Na drugim brzegu Wisły powstało osiedle Praga 1, natomiast wydaje mi się, że takie osiedle, które kojarzy się najbardziej z małżeństwem architektów,
o których dzisiaj rozmawiamy i którym też poświęcona jest wystawa w galerii Artwalk, no jest osiedle Koło 2.
To jest osiedle, które do dzisiaj jest zamieszkiwane, do dzisiaj jest podawane jako przykład bardzo funkcjonalnego osiedla,
w którym po prostu dobrze się żyje. Pewnie wiele osób kojarzy je z takimi charakterystycznymi wiatami do wejścia, do klatek,
w których są wykrojone takie kółka, dziurki. No i oczywiście to jest też skojarzenie z wizytą Pabla Picassa,
który na ścianie jednego z mieszkani namalował syrenkę, która to zresztą nie przetrwała do dziś,
bo została pewnie z przyczyn czysto praktycznych zamalowana.
Syrenka została zamalowana, bo mieszkańcy tego mieszkania, którzy przez jakiś czas udostępniali to mieszkanie,
zwiedzającym jej po prostu tego serdecznie dość i nie dogadali się ze spółdzielnią,
żeby ten problem jakoś rozwiązać, więc postanowili to dzieło zamalować.
No ale też ten Picasso w Warszawie i znajomość z syrkusami, no to właśnie nam mówi o tym,
jak bardzo oni byli aktywni w tej międzynarodowej sieci architektów i w Kongresie Architektury Nowoczesnej,
SIAM i w Międzynarodowej Unii Architektów, gdzie Helena miała naprawdę wysokie stanowiska,
takie formalne, też sprawowała część władzy w tej organizacji.
Oni byli naprawdę w tej czołówce europejskich architektów tamtych czasów,
więc to też warto podkreślić, że te projekty WSM-u, koła, one były dyskutowane w Brukseli, w Berlinie.
Walter Glopius, czołowy przedstawiciel stylu międzynarodowego, mówił,
że właśnie realizacja osiedla na Rakowcu to będzie prawdziwy przełom.
Ta architektura była naprawdę w czołówce europejskiej awangardy.
I koło, które myślę było najszerszym, najbardziej przestronnym wprowadzeniem w życie idei syrkusów od konstrukcji,
która też była opracowana do tego osiedla.
Ta charakterystyczna kratka na elewacji, ona wynika z zastosowania bloczków,
które zostały zaprojektowane dla tego osiedla.
To nie jest tak, że oni korzystali z jakiejś istniejącej cegły czy technologii,
tylko zaprojektowali na tym osiedlu wszystko od cegły,
bo właśnie te detale, detale daszków i charakterystyczne w nich dziury.
Ale właśnie gruzobeton, czyli materiał też bardzo warszawski,
ale to też bardzo innowacyjne podejście do tematu.
Też typologia tych budynków, czyli galeriowce, niewielkie wysokości,
niskie budynki zatopione w zieleni, otwarty parter z wieloma przejściami
między poszczególnymi zielonymi dziedzińcami, oddzielenie ruchu kołowego,
tak, żeby właśnie te przestrzenie były jak najbardziej parkowe,
balkony, które przynależały do wszystkich mieszkań,
właśnie te długie pasmowe okna, okna także w łazienkach.
Te mieszkania wciąż nie były za duże,
bo to było w przypadku koła około 37 metrów kwadratowych.
Natomiast oferowały wszystkie te udogodnienia,
które nawet po wojnie nie zawsze były oczywiste.
No a koło jeszcze syrkusowie zaczęli projektować w trakcie wojny.
Dlatego też zaraz po wojnie udało się je zrealizować,
ale dlatego też w tej estetyce jeszcze przedwojennej
i dlatego już po wojnie w trakcie obowiązywania doktryny socrealistycznej
były te kontrowersje związane z estetyką tego osiedla
i ostatecznie autorzy musieli złożyć samokrytykę,
która była wymuszona politycznie ze względów na niezastosowanie się do stylistyki socrealistycznej.
Kolejne etapy koła już były właśnie bardziej dekoracyjne.
Mimo, że te moduły elewacji, te rozwiązania były bardzo podobne
i to widać, to pojawiły się jakieś egzymsy, dekoracje,
które aktualizowały tą architekturę do panującej wówczas doktryny.
Chyba warto oddać sprawiedliwość i zaznaczyć,
że oni zajmowali się nie tylko takim budownictwem wielorodzinnym,
ale takie domki jednorodzinne, także po nich zostały.
Do dzisiaj one są.
Trzy wille na Saskiej Kępie i dwie w Konstancinie.
I właśnie to są te miejsca, które były budowane dla bogatszych klientów,
ale które nie były główną osią twórczości czy zainteresowania cyrkusów,
natomiast gdzie oni mogli rzeczywiście testować pewne rozwiązania technologiczne.
To była współpraca też z konstruktorem Stanisławem Hemplem.
Takie rozwiązania, które dopiero wówczas wchodziły do architektury,
konstrukcja szkieletowa, stalowe konstrukcje,
które pozwalają na przykład na uwolnienie planów mieszkań,
czyli zupełnie pozbawienie budynków ścian nośnych,
czy właśnie uwolnienie fasady od tej funkcji nosy się najdzięki czemu można było przez całą jej długość
na przykład przepruć ją bardzo długim wstęgowym oknem.
To były też miejsca, gdzie oni testowali takie rozwiązania jak tarasy na dachach,
ogrody zimowe.
Mamy dom wypoczynkowy doktora Bernsteina w Konstancinie,
gdzie ta nowoczesna konstrukcja pozwoliła na bardzo ciekawą aranżację wnętrz z wbudowanymi meblami.
To był bardzo skromny budynek.
Dziś na zdjęciach widzimy, że to jest ta architektura wypoczynkowa,
zatopiona w zieleni, lekka, szkło, stal.
To wszystko było bardzo, bardzo nowoczesne.
Natomiast też na Saskiej Kępie te wille, które udało się zrealizować,
one bardzo mocno realizowały też te postulaty architektury nowoczesnej Corbusiera,
czyli one wszystkie miały ten płaski dach, wstęgowe okna,
wolne rzuty pozwalające na dowolną aranżację,
filary w parterach, które pozwalały na swobodne przejście.
Więc to jak najbardziej była taka bardziej realizacja tych ambicji architektonicznych,
estetycznych, formalnych, a mniej społecznych.
No i też takie tego typu rozwiązania można odnaleźć w projektowanych przez nich kamienicach.
Myślę, że odpowiedź na to pytanie już zaczęła wyłaniać się z wcześniejszych odpowiedzi
z całej naszej rozmowy, ale zastanawia mnie, jakimi ludźmi byli syrkusowie Helena i Szymon.
Mówimy z jednej strony o wizjonerach, z drugiej strony o ludziach bardzo oddanych sprawie,
którzy przecież tworzyli w taki sposób, żeby zapewnić ludziom jak najlepsze warunki do życia.
Z kolejnej strony byli to ludzie o bardzo wysokiej pozycji w świecie architektury,
myślę, że też w świecie sztuki.
Wizyta Picasso też nie była tutaj przypadkiem.
Na wystawie też można się trochę dowiedzieć o tym, kim oni byli.
Prezentujemy ich biografie, ich sylwetki.
To jest też ciekawe, że oni swoje studia...
Szymon studiował w tak wielu miejscach, że ja teraz ich nie jestem w stanie wymienić.
Natomiast rzeczywiście później jeszcze odbywał praktyki, stypendia w Berlinie, Paryżu.
Studiował w kilku miejscach równocześnie, w kilku krajach równocześnie.
Helena z kolei skończyła architekturę, ale studiowała też na Wydziale Filozoficznym w Warszawie.
Więc oni zawsze byli czymś więcej niż tylko architektami.
Ich sieć kontaktów czy ich znajomość, tendencji wykraczała daleko poza polskie realia.
I też stąd ta działalność w międzynarodowych organizacjach.
Oni też się spotkali w organizacji, która nie była stricte architektoniczna.
Czyli najpierw grupa Blok, później Praesens.
To właśnie ta grupa artystyczno-architektoniczna.
To było miejsce, gdzie rozpoczęli swoją współpracę.
Gdzie ta architektura była tylko jednym z narzędzi unowocześniania świata.
Gdzie zaczęli od właśnie manifestów dotyczących uprzemysłowienia produkcji architektonicznej,
powiązania sztuki i architektury z postępem technologicznym.
To wszystko były bardzo awangardowe postulaty realizowane na polu i architektury i sztuki.
I to myślę jest też bardzo ważne.
Natomiast to jakimi byli ludźmi to z kolei książka, czyli archipelaksja i listy Heleny Syrkusowej,
które właśnie wymieniała z całym tym środowiskiem architektów przed i powojennych.
To z nich najbardziej właśnie widać, jak to projektowanie wyglądało, czy jak te kontakty wyglądały w praktyce.
O wystawie do zamieszkania, projekty Szymona i Heleny Syrkusów,
którą do końca sierpnia można oglądać w galerii Art Walk na Placu Europejskim w Warszawie,
opowiadał kurator tej ekspozycji, architekt, a także kierownik działu projektów zewnętrznych i wystaw
w Narodowym Instytucie Architektury i Urbanistyki, pan Kacper Kempiński.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne
