Wybrany utwór: Wystawa „Dziady. Upiór”, czyli o Mickiewiczu i upiorach
Najnowsza wystawa w Bibliotece Narodowej powstała z okazji dwusetnej rocznicy wydania drugiego tomu „Poezyj” Adama Mickiewicza, zawierającego II i IV część „Dziadów”. Ekspozycja skupia się wokół tytułowego „upiora”, którego wieszcz czyni centralną osobą dramatu, a także swoim alter ego.
Transkrypcja do pobrania pod tekstem poniżej.
W Bibliotece zgromadzone zostały unikatowe, rzadko pokazywane eksponaty, jak chociażby pierwsze wydania „Dziadów” oraz „Poezyj” Mickiewicza, a także autentyczne dokumenty związane z samym wieszczem. Zgromadzone zostały również staropolskie rozprawy o upiorach oraz romantyczna literatura o wampirach. Są one dowodem na to, że ten temat istniał w polskiej kulturze od wieków.
Upiory omawiane są już w pochodzących z XVI w. pracach padewskich medyków, które powstały na zlecenie Jana Zamoyskiego. Temat zajmuje też badaczy paryskich i niemieckich, protestanckich teologów. Dopiero pojawienie się w XVIII stuleciu bałkańskich wampirów przyćmiło światową sławę polskich upiorów. Upiorami zajmowali się ponadto czołowi przedstawiciele polskiego oświecenia: m.in. Ignacy Krasicki, Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj, Józef Wybicki, a nawet… król Stanisław August Poniatowski.
Jak mówi kurator wystawy dr Łukasz Kozak – upiór jest kluczem do zrozumienia polskiego romantyzmu. Wprowadzając go do „Dziadów”, Mickiewicz wywołał ogromne poruszenie, zwłaszcza że upiór pojawia się już w „niby to prologu”, wierszu o tym samym tytule. Upiorem jest Gustaw nawiedzający księdza, a także pieśń Konrada z III części, która „jak upiór powstaje krwi głodna”. Co więcej, istnieją archiwalia potwierdzające, że sam Mickiewicz – pochowany na Wawelu, został przez miejscową ludność uznany za upiora.
Wystawa zwraca uwagę na różnicę między romantycznym oraz ludowym wyobrażeniem upiora, a wykreowanym przez popkulturę wizerunkiem wampira. Pojawiają się na niej nawiązania do twórczości Lorda Byrona, ale także Olgi Tokarczuk („Księgi Jakubowe”) oraz Andrzeja Sapkowskiego. Fani fantastyki mają unikatową możliwość obejrzenia pierwszego wydania kultowego „Wiedźmina”.
Gościem Audycji Kulturalnych był dr Łukasz Kozak, mediewista, badacz historii kultury oraz kurator wystawy „Dziady. Upiór”, którą można oglądać w Bibliotece Narodowej do końca stycznia.
Zdjęcia: Biblioteka Narodowa / fot. Andrzej Szozda
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Adam Mickiewicz nie bez powodu uznawany jest za wieszcza, za jednego z najwybitniejszych poetów, dramaturgów w polskiej historii.
I tak się składa, że co prawda w zeszłym roku, ale ten nowy rok trwa zaledwie od kilku dni, więc nie jest to duże spóźnienie.
Mijało 200 lat od wydania drugiego tomu Poezy i Mickiewicza z drugą i czwartą częścią Dziadów.
Dziady to jest arcypoemat, tekst, który znamy myślę, że nie tylko ze szkoły, ale także z licznych tekstów kultury, które powstawały później.
Liczni artyści do dzisiaj są inspirowani tym, co Mickiewicz 200 lat temu stworzył i czym się z nami podzielił.
Do tej historii, historii sprzed 200 lat, nawiązuje wyjątkowa wystawa w Bibliotece Narodowej.
Wystawa pod tytułem Dziady, upiór, która wydaje mi się, że z perspektywy trochę innej niż do tej pory przygląda się dziadom temu, co w dziadach znajdujemy.
I poza tę historię bardzo mocno wykracza.
O wystawie w Bibliotece Narodowej zgodził się dzisiaj opowiedzieć jej kurator, dr Łukasz Kozak, mediewista, badacz historii kultury z Biblioteki Narodowej.
Bardzo miło mi jest pana powitać w audycjach kulturalnych.
Dziękuję za zaproszenie.
Zacznę od takiego stwierdzenia, które pan powtarzał kilkukrotnie jako badacz tego tematu, mianowicie, że upiór to jest klucz do rozumienia polskiego romantyzmu.
Trzeba tutaj zaznaczyć, że Mickiewicz już w pierwszym tomie poezji, czy poezyj, czyli tak zwanych balladach i romansach, które są najlepiej znaną częścią jego debiutanckiego tomu,
chciał wprowadzić upiora, ale zrezygnował z tego, a chciał upiora wprowadzić do poetyckiego manifestu romantyzmu, czyli romantyczności.
Tej wielkiej odpowiedzi na esej Jana Śniadeckiego o pismach klasycznych i romantycznych, czyli tym początku tak zwanej walki klasyków z romantykami,
w której to Śniadecki wyciąga właśnie argumenty, że upiory, chodzące trupy, czarownice, to jest właśnie esencja tego, czym się zajmują, uwaga, zachodni romantycy.
I Śniadecki chce uprzedzić atak polskich romantyków, żeby czasem ten polski romantyzm się nie narodził, ani w ogóle nie przyjął takiej formy,
że tutaj nagle wraca zabobon, który jest zwalczony przez oświecenie i dla klasyków to zwalczenie zabobonu, a zwłaszcza wiary w upiory,
było takim jednym z najcenniejszych osiągnięć polskiego wieku rozumu.
No i tutaj nagle wyskakuje Mickiewicz, autor prowincjonalny, który jest uważany przez krytyków warszawskich w ogóle za takiego nie do końca autora polskiego,
jakiegoś tam Litwina. On tworzy te poezje, ale one nie są takie, prawda, co znamy z trzeciej części Dziadów z Salonu Warszawskiego.
One nie są takie, jakie oczekuje mieszczańska krytyka literacka.
No i wyskakuje Mickiewicz i on już tutaj wprowadza uwaga zmarłych, którzy pojawiają się w tych balladach i romansach.
I kiedy popatrzymy na korespondencję Mickiewicza, czy też na rękopis romantyczności, zobaczymy, że pierwotne zakończenie brzmiało,
lecz gdy chcesz widzieć upiory i cudy, miej serce i patrzaj w serce.
Ale Mickiewicz w konsultacji ze swoim przyjacielem Czeczotem zmienili to.
Nie znasz prawd żywych, nie zobaczysz cudu, miej serce i patrzaj w serce.
Dlaczego? No tu chodzi o to, że ten jaś z romantyczności zmarły, którego widzi tylko Karusia,
nie do końca pasował do tego, czym czy kim upiory właściwie były.
Stąd w pierwszym tomie poezyi słowo upiór pojawia się tylko raz, w świteziance zupełnie marginalnie.
Jak sarna płocha, jak upiór błądzisz w noc ciemną.
A to potężne uderzenie upiorami, motywem czy figurą upiora pojawia się dopiero w drugim tomie poezji,
w roku 1823, kiedy właśnie z oficyny Zawadzkiego wychodzi ten tom, w którym mamy Grażynę oczywiście,
ale przede wszystkim mamy cykl dziadów, czyli część drugą i część czwartą,
ale poprzedza je coś, co Mickiewicz nazwał niby to prologiem, czyli wiersz upiór.
Wiersz upiór, który także integralnie należy do cyklu dziadów.
Przywołał pan dziady poema upiór.
Pan zwrócił uwagę na ostatnią strofę, to jest strofa, czymże ten człowiek upiorem.
I ja zastanawiam się, czy tutaj możemy szukać takiego nawiązania, czy też koła, czy pętli
do tego, co pan pisał w swojej książce Upiór. Historia naturalna, mianowicie o tych żywych upiorach.
Że upiorów nie należy rozumieć tylko jako pozaziemskich, wyimaginowanych istot.
To akurat jest wiersz, który zamyka pierwszą stronę. Ten wiersz jeszcze idzie dalej,
bo tam jest pasożytne ziele, które swoje gałązki ścielę.
I to jest zamknięcie, które już odwołuje się do wątku autobiograficznego,
tego alter ego, podmiotu lirycznego, który tutaj jest bardzo mocno związany
z tym budowaniem historii nieszczęśliwej miłości samego Mickiewicza.
No i ten upiór z poematu Upiór jest tym samym umarłym, który przychodzi w finale
drugiej części Dziadów i się nie odzywa. Jest tą samą postacią, którą jest Gustaw,
który już przychodzi i odzywa się nawet, powiedziałbym, trochę nawet za bardzo się odzywa,
za dużo gada, jest bardzo gadatliwym upiorem. Czymże ten człowiek upiorem?
Upiór to człowiek i jeśli popatrzymy na pisma etnograficzne, mniej więcej od lat
trzydziestych XIX wieku, kiedy notuje się wypowiedzi ludu, oczywiście czymkolwiek
ten lud jest, jakkolwiek my ten lud będziemy definiować, chodzi mi po prostu o to,
co rejestrują pierwsi etnografowie czy ludoznawcy, oni zawsze słyszą taką definicję
upiora. Upiora albo strzygonia, albo wieszczego, to są, nazwijmy to dosyć upraszczając
lokalne odmiany upiora. Definicja jest taka, upiór to człowiek. Zaczyna się zawsze od
upiór to człowiek. To może być człowiek żywy, to może być człowiek umarły.
Kiedy jest umarły, to jest właśnie straszny, jest szkodliwy, wychodzi z grobu.
Jest w zasadzie tożsamy z wampirem, tylko że wampir został zmieniony przez popkulturę.
Nie jest absolutnie tym, co znamy z pism Marii Janion, czyli jakimś fantazmatem.
On się może fantazmatem staje w literaturze, ale tak naprawdę ludzie upiory widzą.
To nie jest tak, że ludzie wierzą w upiory. Ludzie widzą upiory, ludzie czują się
atakowani przez upiory, ludzie mówią, że sami są upiorami. Więc mamy właśnie tę postać
żywego upiora, najmniej przebadaną, zdecydowanie fascynujący wątek,
czyli ludzi, którzy rodzili się upiorami, wiedzieli, że są upiorami, dzięki temu mieli
za życia niezwykłe zdolności, no a po śmierci ciągle żyli. Byli właśnie takimi
nieumarłymi osobami, które z kolei zmieniały się najczęściej w osoby, postacie szkodliwe.
Ale upiór żywy jest zazwyczaj sojusznikiem swojej społeczności. Jeśli zajrzymy do pism
chociażby Staszica, który opisał oczywiście upiory jako zabobon, ale poczynił kilka
bardzo ciekawych obserwacji, żywy upiór jest obrońcą swojej społeczności przed upiorami
umarłymi. No i mamy, co bardzo ważne, zeznania przynajmniej, ja znam przynajmniej dwa
zeznania dwóch żywych upiorów. To są mężczyźni z Ukrainy, jeden z wieku XVIII,
mniej więcej z połowy XVIII wieku, drugi z lat 30 wieku XIX, którzy właśnie składali
obfite zeznania sądowe, opowiadając, jak oni z tymi umarłymi upiorami walczą.
A z wypowiedzi tego XVIII wiecznego, Semena Kalienniczenki, my wiemy w ogóle
jakich rytuałów używa, jakie on ma niezwykłe zdolności. On jest czymś, i tutaj posłużę się
kolonialnym terminem, on jest czymś na kształt szamana. To jest ktoś, kto potrafi widzieć
przeszłość, przyszłość, pomagać ludziom odnaleźć zaginione rzeczy, zaginione osoby.
Jest generalnie takim dobrym czarownikiem, tak bym powiedział.
Pan już o tym wspomniał w trakcie poprzedniej wypowiedzi, że słowo upiór przez popkulturę
nabrało takiego negatywnego wydźwięku. Upiory jako straszydła, potwory, istoty,
które krzywdzą ludzi.
Nie tylko przez popkulturę. To jeden upiór umarły zazwyczaj był absolutnie
najstraszniejszy dla ludu. W pismach kaznodziejskich z XVIII wieku znajdujemy
pełne zgrozy stwierdzenia księży, że parafianie boją się upiorów bardziej niż Boga.
Już tam, że bardziej niż diabła, no to mniejsza z tym, ale bardziej niż Boga
boją się umarłych wychodzących z grobu. No i wytacza się potężną kampanię
przeciwko wszystkim wierzeniom i praktykom upiorycznym. W zasadzie upiory, czy też wiara w upiory,
ponieważ oświeceni w nie nie wierzyli, była jednym z najważniejszych problemów
polskiego oświecenia. Na temat upiorów pisze praktycznie każdy oświecony.
Każdy musi napomknąć, a niektórzy piszą całkiem sążniste dzieła dotyczące upiorów.
Albo tak jak biskup kijowski Załuski wydają osobne przepisy prawne dotyczące tego,
żeby ludzie nie wykopywali trupów z grobów, nie obcinali im głów, nie przebijali ich kołkami,
co jest taką dosyć popularną metodą zwalczania czy unieszkodliwiania upiorów.
Więc upiór owszem jest przerażający, jest umarłym, który szkodzi,
aczkolwiek nie jest tym, czym jest wampir z popkultury.
Na przykład nie pije krwi, owszem zdarza się, że pije krew, ale nie jest to praktyka
zbyt częsta w przypadku upiorów z Rzeczypospolitej Obojga, narodów i państw sukcesorskich.
Gustaw, który przychodzi do księdza w czwartej części Dziadów, my wiemy, że jest upiorem,
że on już nie żyje, on przecież się nie rzuca na te dzieci ani na księdza, nie wypija ich krwi,
nie ma peleryny, nie ma żadnych głupich kłów, nie ma dziwnej fryzury w zakola,
nie przypomina ani tego hrabiego z ulicy Sezamkowej, ani jakiegoś takiego, nie wiem,
wampira z wywiadu z wampirem. Skąd się to bierze?
Otóż bierze się to stąd, że wybucha wulkan Sumbała.
Cofamy się tutaj do drugiej dekady XIX wieku.
Wybucha wulkan w Azji dosyć daleko, ale to powoduje powstanie katastrofy klimatycznej,
wulkanicznej zimy i tak zwanego roku bezlata.
W czasie tego roku bezlata nad jeziorem genewskim w Willi Deodati spotyka się
złota młodzież angielska, Lord Byron, Mary Godwin, późniejsza Shelley,
Sam Shelley zresztą też, lekarz osobisty i chłopak Byrona Polidori
i parę innych osób, oni są znudzeni, bo pada ciągle, nie bają się czym zająć,
więc wymyślają konkurs na układanie najstraszniejszych opowiadań.
No i Byron, który w Grecji zetknął się z wierzeniami w tak zwane vrykolakes,
vrykolakes, czyli krótko mówiąc grecki odpowiednik upiorów, opowiada swoje doświadczenia greckie,
no i zaczyna układać historię na ten temat, ale jej nie kończy.
Mary Godwin układa jedno z najważniejszych dzieł grozy, czyli Frankensteina,
pisze Frankensteina wtedy, a Polidori zaczyna pracę nad wampirem.
I ten wampir Polidoriego ukazuje się parę lat później przypisany Byronowi
i robi wielką karierę. A tam główna, ta zła postać, tytułowy wampir,
Lord Raven, jest karykaturą Lorda Byrona.
Czyli ten wampir arystokrata, którego my znamy z popkultury, z tysięcy dzieł,
ten właśnie w pelerynie, blady, roztaczający jakiś urok erotyczny,
łaknący krwi młodych dziewcząt czy chłopców, uwodzący wszystkich dookoła,
ten taki właśnie wampir z wywiadu z wampirem, sagi zmierzch,
to jest ciągle długie trwanie tej karykatury Byrona, którą Polidori,
rzucony przez Byrona i to w bardzo okrutny sposób, później zakończył życie
wykończony hazardem i melancholią, Polidori po prostu swojego dawnego
i mistrza, i chłopaka portretuje właśnie jako złego wampira,
arystokrata, blady, chodzący w pelerynie, budzący trochę fascynację,
trochę odrazę, trochę piękny, trochę straszny.
To jest właśnie Byron, który trwa ciągle i który całkowicie zmienił wampiry,
które były znane w zasadzie tylko z kilku raportów z Serbii
i były tożsame z upiorami z Rzeczypospolitej, różniły się w paru aspektach,
na przykład tym piciem krwi albo tym zaraźliwym wampiryzmem.
Absolutnie nie jest tak, że w Rzeczypospolitej jak upiór kogoś zabije,
udusi, ugryzie, to ktoś się staje upiorem.
Nie proszę Państwa, jak upiór będzie chciał Państwu coś zrobić,
to nie znaczy, że Państwo będą piękni, wiecznie młodzi, nieśmiertelni.
Nie, Państwo po prostu umrą. Odradzam takie interakcje.
Więc ta figura, figura wampira odseparowała się od tego folklorystycznego pierwowzoru.
No i trwa do dziś w najlepsze.
A upiór miał o tyle szczęścia, że w zasadzie pozostał nietknięty,
ale lekko zmienił go sam Mickiewicz.
Cieszę się, że wrócił Pan do Mickiewicza, bo w ten sposób przejdziemy do wystawy Dziady upiór.
Ale zanim to, to chciałam tylko powiedzieć, że jestem pod wielkim wrażeniem
nie tylko badań i wiedzy, którą Pan ma na ten temat,
ale też tych niezwykłych związków przyczynowo-skutkowych,
które doprowadziły do takich, a nie innych historii,
jak chociażby ta z Byronem i stworzeniem tego pierwowzoru wampira,
który przetrwał do dzisiaj.
Ale tak jak mówiłam, chciałabym wrócić na wystawę
i zacząć może trochę nietypowo, a może wręcz przeciwnie.
W najbardziej oczywisty sposób.
Mianowicie od plakatu, który tę wystawę reklamuje,
który o niej opowiada.
Widzimy rycinę, to są dwa serca.
I chciałam zapytać o historię tego plakatu.
To są dwa serca z rycin anatomicznych, dwa połączone serca.
Plakat zaprojektowany przez Hannę Dudkowiak
odnosi się do słów Adama Mickiewicza
z czasów jego wykładów w Collège de France.
Bo Mickiewicz nie tylko wprowadza upiory do literatury romantycznej,
nie tylko później upiora transformuje na wzór ten bajeranowski
w trzeciej części dziadów, ale także upiory bada.
I on wygłasza wykład, w którym mówi słuchaczom Collège de France
o upiorach.
Mickiewicz jest przygotowany, bo czyta bardzo świeży artykuł
Iwana Wachylewicza, czy też Jana Wagilewicza,
wspaniałego ukraińskiego uczonego, jednego z twórców ukraińskiej tożsamości,
Lwowiaka, aczkolwiek Mickiewicz nie ma pojęcia, że to jest człowiek ze Lwowa,
ponieważ Mickiewicz myśli, że to jest Czech, ponieważ Wagilewicz
ogłasza swój artykuł po czesku, mimo że oryginał spisał po polsku,
ciągle nieopublikowany, miałem go wydawać, ale niestety Rosjanie
pokrzyżowali moje plany.
W każdym razie Mickiewicz powołując się na Wachylewicza, mówi o tym,
że upiory według ludu są to istoty, są to ludzie, którzy mają
dwie dusze i dwa serca. Te dwa serca są jakby somatycznym
odzwierciedleniem tego, że człowiek ma dwie dusze, czy też jak niektórzy mówią
ducha i dusze, bardzo manichejsko niektórzy chłopi do tego podchodzą,
albo dwa duchy i to jest właśnie klucz do rozumienia ludowego upiorów,
ponieważ upiory, mimo że na przykład jezuici wierzyli w upiory,
to jezuici nie mogli podać tego wyjaśnienia, które można tak naprawdę
eks katedra wygłosić w laickiej Francji, bo jest to czysta herezja.
W nauczaniu Kościoła człowiek ma jedną duszę nieśmiertelną,
ale Mickiewicz już może tam powiedzieć upiór według wierzeń ludzi,
to jest człowiek, który ma dwie dusze, a przez to ma właśnie te dwa serca.
Dwa serca, z których jedno jest sercem ziemskim, sercem takim powiedzmy zwykłym,
jak mają wszyscy i ono umiera wraz z człowiekiem, przestaje bić,
ale to drugie serce nadal bije w tym umarłym i to drugie serce również znaczy,
że ciągle jest ta druga dusza i ta druga dusza ożywia trupa, który wychodzi z grobu
i dokonuje, no czy to złych, czy dobrych uczynków. I to jest bardzo ciekawe,
ponieważ to wspaniale, ja nie wiem czy Mickiewicz wiedział o tym wierzeniu w dwie dusze
przed przeczytaniem artykułu Wachylewicza, ale jak to pięknie koresponduje
z postacią Gustawa i jego przemianą w Konrada. Gustaw umiera, rodzi się Konrad.
Jest to w zasadzie takie, no powiedzielibyśmy, bardzo upioryczne.
Są po prostu dwie postacie, w jednej, w jednym ciele mamy dwóch bohaterów
no i ta niezwykła, nie wiadomo czy wiedza, czy intuicja, czy poetycki geniusz Mickiewicza
rzeczywiście tutaj jest niesamowicie spójny, a także nie da się ukryć,
trwa również po śmierci Mickiewicza, bo Mickiewicz po swojej śmierci też,
co jest bardzo ciekawe i co widzimy z materiałów zgromadzonych na wystawie,
zostaje uznany za w zasadzie upiora.
To jest chyba nawiązanie do tej historii z krakowskiego Wawelu,
bo Mickiewicz w Krakowie nigdy za życia nie był i przez mieszkańców miasta
został właśnie za upiora uznany. Co więcej, uznali, że to on sprowadza na miasto
jakieś ulewne deszcze, kiedy swój grup opuszcza.
To jest absolutnie fascynująca historia, ponieważ ona się pojawia już rok po pogrzebie Mickiewicza,
jest zauważalna w krakowskiej prasie.
Otóż miesiąc po pogrzebie Mickiewicza, rzeczywiście pogrzeb, który jest wielkim wydarzeniem,
ale odbywa się absolutnie wbrew woli Mickiewicza.
No Mickiewicz miał powody, żeby być złym, ponieważ on chciał leżeć u boku Celiny.
Celina została w Montmorency.
Mickiewicza sprowadzono do tego dziwnego miejsca, w którym nigdy za życia nie był,
o którym w zasadzie napisał może trzy czy pięć razy w swoich dziełach,
co do którego on w zasadzie nie miał do końca pojęcia, czym jest Kraków.
Miesiąc po pogrzebie następuje absolutnie ogromna burza.
Jest to sierpień, czyli czas żniw.
Czyli zbiory są wokół Krakowa, we wsiach podkrakowskich zrujnowane.
Na plantach wszystkie wróble zostają zabite przez grat, płoną kamienice, są podtopienia, generalnie Armageddon.
No i ludzie, głównie jednak podkrakowscy chłopi, zaczynają kojarzyć fakty.
Co takiego się u nas stało wielkiego, że teraz następuje no taka wręcz apokalipsa?
No i uznali, że to jest Mickiewicz, który jest planetnikiem,
czyli człowiekiem, który potrafi kontrolować pogodę również po śmierci
i że Mickiewicz opuszcza swój grób i sprowadza te ulewne deszcze.
No i ta opinia trwa przez w zasadzie dziesięć lat.
Do początku XX wieku regularnie możemy przeczytać o tym,
że chłopi uważają, że Mickiewicza trzeba wrzucić do Wisły,
wyciągnąć trumnę albo wyciągnąć trumnę z Wawelu i wrzucić do Wisły,
żeby on sobie spłynął do morza i te burze sprowadzał na morze,
bo wtedy tam, owszem, zaszkodziłby oczywiście ludziom pływającym po morzu,
ale cóż, dla chłopów galicyjskich jest to jednak mniejsza szkoda.
Oni uważają, że po prostu Galicję przywiedzie do absolutnej ruiny,
zrujnuje, sprowadzaniem tak zwanych mokrych lat zrujnuje zbiory.
Jedna wójtowa mówi Sewerynowi Udzieli, czyli najważniejszemu
krakowskiemu etnografowi, mówi więcej, że Mickiewicz w zasadzie
to nie jest nawet pładetnikiem, tylko strzygoniem, czyli właśnie
upiore małopolskim, że on w nocy wychodzi z trumny, obgryza świece,
robi bałagan na ołtarzach, wszystko psuje i że tak naprawdę
Mickiewicza już nie ma w grobie, ponieważ księża mieli tak go dosyć,
że jednej nocy wyciągnęli go z trumny i puścili Wisłą.
I to jest bardzo, absolutnie bardzo ciekawy wątek, który świetnie
podsumowuje Mickiewicza i jego związki z upiorami.
Taką wisienką na torcie jest to, że kiedy wychodzi ostatni tom
słownika gwar polskich Jana Karłowicza, wychodzi ten tom w Krakowie,
to widzimy, że definicją słowa wieszcz jest człowiek, który po śmierci
ma zostać upiorem. Albo jest to posłużenie się kaszubskim znaczeniem,
ponieważ Kaszubi mówią na upiory wieszczy, albo też słowo wieszcz
wśród małopolskiego chłopstwa zyskało właśnie takie nowe znaczenie,
nowe stare, ponieważ wiemy, że w XVI-XVII wieku słowo wieszczyca
na pewno oznaczało czarownicę, która potrafi wychodzić z grobu.
Więc Mickiewicz właśnie stał się czymś tego rodzaju.
Stara Wójtowa mówiła, że on miał w sobie złego ducha, czyli miał właśnie
w sobie dodatkową złą duszę. Dlaczego on miał tego swojego złego ducha?
A bo on pono wierszami gadał. A czy to ja gadam wierszami, albo kto we wsi,
to już taki zły duch musiał gadać przez niego. Tak powiedziała właśnie
ta stara Wójtowa Sewernowi Udzieli. No i oczywiście idąc na wystawę,
zobaczymy tę całą ciągłość i te wszystkie absolutnie przedziwne
i zaskakujące koincydencje związane właśnie z Bajronem, Mickiewiczem
i upiorem, który ciągle się pojawia i w zasadzie jest z nimi tożsamy
albo nie chce ich opuścić.
To gadanie wierszami, o którym mówiła stara Wójtowa, którą pan przywoływał,
no w takiej namacalnej formie można zobaczyć na wystawie,
bo znajdują się tam między innymi pierwsze wydania dziadów.
To są takie obiekty, które właściwie wydaje mi się, że bardzo rzadko są pokazywane
i również z tego powodu wystawę Dziady Upiór w Bibliotece Narodowej
warto odwiedzić. Co jeszcze na niej możemy zobaczyć?
Tu ważna informacja, to jest świeża informacja.
Wystawa będzie trwała przynajmniej do końca stycznia ze względu na duże zainteresowanie,
więc jeśli ktoś z Państwa widział informację, że wystawa będzie się zamykać
6 stycznia spokojnie, jeszcze będzie dużo czasu i będą wydarzenia towarzyszące.
Co jeszcze poza wydaniami poezji Mickiewicza?
I tu już mówię, pierwszy tom poezji, czyli właśnie Ballady i Romanse,
zamyka naszą wystawę. Otwierają dwa egzemplarze drugiego tomu.
Mamy również tom czwarty, czyli Dziady część trzecią, która jest niezwykle ważna
dla metamorfozy Upiora. Oprócz tego mamy tłumaczenia Bayrona,
mamy tłumaczenia Polidoriego, pierwsze polskie wydania.
Mamy absolutny unikat, czyli rękopiśmienny protokół otwarcia trumny Mickiewicza
na cmentarzu w Montmorency po ekshumacji i przed przewiezieniem jego zwłok do Krakowa.
Mamy oczywiście te pisma etnograficzne, które mówią, czy doniesienia z prasy,
które mówią o tym, co Mickiewicz po śmierci w Krakowie wyprawia.
Mamy luksusowe wydania dziadów z ilustracjami Czesława Jankowskiego,
a następnie przechodzimy do całego ciągu staropolskiego, to znaczy jak upiory
były postrzegane przed Mickiewiczem. Czyli mamy wspaniałe, nowe Ateny
Benedykta Chmielowskiego oraz wiersze Elżbiety Drużbackiej, dwójka bohaterów
ksiąg jakubowych Olgi Tokarczuk. Jeśli ktoś czytał i pamięta, to są drugoplanowe,
ale bardzo ładnie nakreślone tam postacie, które spierają się o istnienie upiorów.
Mamy pisma kościelnych autorytetów na temat upiorów, czyli jak z kolei ludzie kościoła,
którzy nie mogli przyjąć tego wyjaśnienia o dwóch duszach, próbowali sobie poradzić
z zdefiniowaniem upiora, a wierzyli oczywiście w istnienie upiorów.
Niektórzy mówili, że sami je widzą. Później przechodzimy do innych świadectw
historycznych, na przykład korespondencji sekretarza polskich królowych
Pierre de Noaillet. Bardzo ciekawe źródło, które jako pierwsze wprowadza do obiegu
słowo upiór i to jest kilkadziesiąt lat przed tym, jak kiedykolwiek zapisano
po raz pierwszy słowo wampir. Wreszcie przechodzimy znów do profesury
wileńskiej, czyli do Jundziła i tutaj tych dziwnych związków pomiędzy upiorami
i nietoperzami, które są tam wyjaśnione. W każdym razie mogę już zaspoilować
upiory i nietoperze, czy wampiry i nietoperze. Nic ich nie łączy, to jest wina
wielkiego Karona Lineusza. Ale oprócz tego na marginesie tej ekspozycji
możemy zajrzeć do pierwszego wydania Wiedźmina Andrzeja Sapkowskiego,
co jest wyjątkową gratką, ponieważ powiedzmy sobie szczerze, pierwsze wydania
Mickiewicza, one się bardzo rzadko pokazują i to w takim nagromadzeniu,
ale czasami są pokazywane. Ale wydaje mi się, że wystawy, na której byłoby pierwsze
wydanie Wiedźmina Sapkowskiego, to jeszcze nie było, zwłaszcza w tak czcigodnym
otoczeniu. Więc mamy pierwsze wydania Mickiewicza, pierwsze wydania
Sapkowskiego. Dlaczego Wiedźmin Sapkowskiego tutaj jest ważny?
Ponieważ Sapkowski tworząc swoją historię o Wiedźminie i Królewnie Strzydze
oparł się o folklorystyczny wątek związany z upiorami. I on przetwarza w sposób
mistrzowski oczywiście, wprowadzając do literatury i do popkultury Wiedźmina,
on przetwarza bardzo istotny wątek upioryczny, jeden z nielicznych wątków
bajkowych związanych z upiorami, czy podaniowych, ponieważ ludzie zasadniczo nie
tworzyli bajek, czy podań o upiorach, bo się ich za bardzo bali.
Jak wynika z tej rozmowy, ten motyw upiora pojawia się na przestrzeni lat,
a właściwie już wieków. Nie tylko w polskiej literaturze, ale właśnie o polskiej
literaturze, zwłaszcza o twórczości Adama Mickiewicza, mówi wystawa
Dziady upiór, którą można oglądać w Bibliotece Narodowej, wcale nie do
6 stycznia, a trochę dłużej. U nas w audycjach kulturalnych zgodził się
opowiedzieć dr Łukasz Kozak, który jest kuratorem tejże wystawy.
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie i za tę rozmowę.
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
