W swojej najnowszej książce Katarzyna Jasiołek przedstawia różne oblicza sztuki tkackiej. W kolejnych rozdziałach przybliża historię rozwoju tej dziedziny w Polsce, zaczynając od dwudziestolecia międzywojennego i Spółdzielni Artystów Plastyków „Ład”, a kończąc na najnowszych wydarzeniach i zjawiskach związanych z rodzimą tkaniną.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Od monumentalnych abakanów po miniatury tkackie; od kilimów zakopiańskich po tkaniny z nietypowych materiałów z odzysku – tkanina przyciąga kolejne pokolenia artystów i rzemieślników, stanowiąc jedną z najbardziej nieograniczonych dziedzin sztuki.
Katarzyna Jasiołek opowiada w Audycjach Kulturalnych o trzyletniej pracy nad książką. Jak podkreśla, tkanina jest sztuką na przecięciu różnych dziedzin. W podcaście rozmawiamy m.in. o stosunku artystów plastyków do sztuki użytkowej tuż po wojnie, rozkwicie tkaniny na początku lat 60. oraz powracającym zainteresowaniu obiektami tkanymi.
Książka „Tkanina. Sztuka i rzemiosło” ukazała się w listopadzie 2023 roku nakładem Wydawnictwa Marginesy.
Przy mikrofonie Martyna Matwejuk, słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.
Dziś moją gościnią jest Katarzyna Jasiołek, autorka książki Tkanina, sztuka i rzemiosło.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
W tej książce szkicuje pani meandry tkaniny w Polsce, które zaczynają się od dwudziestolecia międzywojennego, a kończą się na współczesności.
I właśnie może od końca tej opowieści bym zaczęła, bo to chyba na powrót jest całkiem dobry czas dla tkaniny.
Kilimowe szaleństwo powraca?
Mam wrażenie, że rzeczywiście w ostatnich latach ten powrót tkaniny możemy zauważyć.
Wydaje mi się, że jednym z powodów, dla których ona wraca jest zainteresowanie już od kilku lat powojennym wzornictwem.
Najpierw ludzie kupowali trochę porcelany, potem przerzucili się na szkło.
Dopełnili to trochę meblami, głównie 366 Hierowskiego, bo to jest taki mebel must have absolutny we wnętrzach każdego szanującego się, śledzącego trendy obecnie 35-latka plus.
Natomiast potem z pewną dozą nieśmiałości na salony zaczęły wjeżdżać także tkaniny i plakaty z Polskiej Szkoły Plakatu.
Te tkaniny były troszeczkę straszne, bo krążą takie różne mity na temat tkanin, że mole się w nich lęgną.
No są też zbieraczami kurzu, ale trzeba je po prostu odkurzać.
Także wydaje mi się, że ta moda na powojenny design przyciągnęła też tkaninę do naszych wnętrz z powrotem.
To też taka dziedzina, myślę, dość niełatwa, co wielokrotnie podkreśla pani w książce, bo tkanina balansuje.
Cały czas balansuje gdzieś między sztuką a rzemiosłem.
Z jednej strony może być tworzona jako tkanina artystyczna, z drugiej strony może być produkowana masowo.
To otacza nas, jest blisko każdego z nas, a czasem pozostaje niezauważona.
To balansowanie jest z jednej strony fascynujące, ale z drugiej strony też może powodować pewne trudności.
Przez to też może utrudniać promocję tkaniny w ogóle.
Jak się pani pracowało nad tą książką?
Oj, to była najdłuższa praca nad książką, jaką do tej pory zaliczyłam, bo to były trzy lata.
Sama nie wiedziałam wszystkiego o tkaninie, jak zaczynałam pisać tę książkę.
Teraz też nie wiem wiele więcej, ale wiem wystarczająco dużo, żeby państwu zaproponować właśnie taki tom.
Tom jest różnorodny tak jak sama tkanina, bo mamy, tak jak pani wspomniała, zarówno sięgnięcie do dwudziestolecia,
gdzie zaczyna się historia spółdzielni Ład, która była bardzo ważna dla tkaniny,
ale mamy też to, co się dzieje współcześnie.
Cepeli jest tam troszeczkę mniej.
Może jest reprezentowana przez Kilim Zakopiański, ale jest też ta tkanina, której być może tutaj czytelnicy by się nie spodziewali,
czyli ta tkanina drukowana, produkowana jednak seryjnie w tysiącach metrów.
Bo tkanina przez to właśnie, że towarzyszy nam na co dzień i że nas otula, otacza,
być może przez to nie wydaje się wielu ludziom bardzo wyjątkowa.
I dopiero zetknięcie się z taką tkaniną unikatową, jaką możemy zobaczyć na wystawach,
chociażby na trienale w Łodzi, sprawia, że mam wrażenie, że widzowi otwiera oczy na to, czym w ogóle jest tkanina,
dlatego że ona jest taką sztuką zupełnie na przecięciu wielu innych dziedzin i przez to jest absolutnie niezwykła.
Dla mnie też pewnym zaskoczeniem było to, że w pewnych czasach tkanina stanowiła bardzo prestiżowy prezent dyplomatyczny.
Znaczy te rozdziały, gdzie opisuje pani wielkoformatowe tkaniny tworzone na zamówienie do konkretnych wnętrz,
bardzo też ważnych budynków użyteczności publicznej.
Pokusiłaby się pani o takie stwierdzenie, które czasy dla tkaniny były najbardziej łaskawe w tej dwudziestowiecznej historii?
Oczywiście to jest bardzo łatwo, że tak powiem, wskazać.
Oczywiście kilimowe szaleństwo wspomniane na początku, czyli dwudziestolecie,
ale ja w swojej książce koncentruję się na czasach powojennych i z tych lat to szaleństwo na tkaninę artystyczną zaczęło się w sześćdziesiątym drugim roku
wraz z pierwszym Biennale w Lozannie, gdzie pokazaliśmy swoje prace i gdzie artyści z całego świata pokazali swoje prace.
I ten najlepszy czas tkanina miała przez następną dekadę, kiedy w ogóle zostało ukute hasło Polskiej Szkoły Tkaniny,
kiedy nasi najwięksi twórcy tkaniny mieli zamówienia, pokazywali się na całym świecie, byli po prostu bożyszczami tłumów.
Naprawdę, zupełnie nie przesadzając, nadawaliśmy ton światowej tkaninie, a i w kraju było o niej tak głośno,
że z tego co mówią mi artystki, tkaniny nawet takie szkolne i zupełnie niewybitne schodziły na pniu,
tak ludzie bardzo chcieli je mieć u siebie.
Nieczęsto też się chyba zdarza, by jakaś dziedzina sztuki była konsultowana z twórcami ludowymi,
była konsultowana z dziećmi. W tym sensie tkanina jest bardzo demokratyczną dziedziną.
No chyba właśnie jest demokratyczną, dlatego że my po prostu na co dzień z nią obcujemy.
Rzeczywiście w rozdziale o tkaninie drukowanej są różne pomysły Wandy Telakowskiej na kolektywy,
czyli takie eksperymenty, gdzie artysta udaje się do ludzi, którzy nie są artystami,
plastykami z wykształcenia i wraz z nimi próbuje zaprojektować tkaninę,
która będzie potem drukowana w ogromnych ilościach.
I to były takie pomysły, że można się z wiejskimi kobietami,
które zajmują się jakąś formą sztuki takiego rzemiosła artystycznego,
spotkać i im zadać takie zadanie, żeby zaprojektowały jakieś wzory na tkaniny.
I to była inspiracja tym, co one robiły na co dzień,
czyli na przykład były to koronkarki albo pisankarki.
I te wzory udało się z powodzeniem transponować na te tkaniny.
Ale były to też dzieci szkolne, które też miały coś,
co się tak ładnie nazywało po wojnie inwencją twórczą
i zmobilizowane, zainspirowane przez profesjonalnego plastyka
były w stanie wykrzesać z siebie wzory,
które z tego, co pisze Wanda Telakowska,
rzeczywiście trafiały do przemysłu i były produkowane.
Więc chyba udany eksperyment.
Mówiła pani o początku lat 60-tych, o tym rozkwicie,
o gwiazdach może nawet moglibyśmy powiedzieć polskiej tkaniny.
Ale wrócę do czasów tuż powojennych,
bo umieściła też pani w swojej książce
wspomnienia Wandy Telakowskiej,
która tuż po wojnie, próbując pobudzić ten przemysł wokół tkaniny,
zapraszała artystów sztuk wizualnych do projektowania wzorów.
No i okazuje się, że nie wszyscy byli wcale tak chętni.
Prosili czasem nawet o zachowanie dyskrecji.
Czyli jednak tkanina była też sztuką
wówczas zdecydowanie niższej rangi.
Tak, rzeczywiście, ale nie tylko tkanina.
Tu możemy uczciwie powiedzieć,
że generalnie po wojnie ta sztuka użytkowa
uważana była za sztukę gorszego rodzaju.
Więc artyści, którzy do tej pory parali się na przykład malarstwem
czy grafiką warsztatową,
zaproszeni przez Wandę Telakowską
do tworzenia rzeczy, które miałyby być użytkowe
i powielane w wielu egzemplarzach,
jak drukowana tkanina, ale też jak porcelana,
uważali, że im to rzeczywiście uwłacza.
I godzili się na ten eksperyment.
Niektórzy być może z ciekawości,
ale też z desperacji finansowej,
ponieważ po wojnie artyści tak tuż po wojnie,
póki jeszcze nie znaleźli swojego miejsca na nowo
i po trudach wojennych nie zaczęli na nowo tworzyć,
to tak naprawdę nie mieli się gdzie podziać.
A Wanda Telakowska dysponowała jednak pewnymi pieniędzmi
i te pieniądze w dużej mierze były argumentem za tym,
żeby parać sztuką użytkową.
Z tego były lepsze lub gorsze rezultaty.
Natomiast myślę, że jeżeli jakiś artysta,
który się na to zdecydował,
ostatecznie nie działał potem w dziedzinie sztuki użytkowej,
to pozwoliło mu się to tak jakby na nowo rozkręcić
i wrócić do twórczości w ogóle.
Praca nad książką o tak pojemnym,
ale też chyba niekoniecznie dobrze jeszcze opisanym temacie,
no to na pewno jest mnóstwo poszukiwań,
prawdopodobnie też spotkania.
Co było dla pani takim największym odkryciem?
Największym odkryciem było chyba,
ale to jeszcze zanim zaczęłam pisać książkę.
Ja wcześniej chodziłam na wystawy tkaniny
i wcześniej już wiedziałam mniej więcej,
jak one wyglądają.
Na pierwszą taką dużą wystawę tkaniny
trafiłam do Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi.
Była to taka wystawa podsumowująca
dotychczasowe edycje Trienale.
I ja wtedy, pewnie jak wielu czytelników tej książki,
byłam zaskoczona tym,
jak różne oblicza ma tkanina,
ponieważ tam były tkaniny takie,
które znamy doskonale,
czyli przyścienne, wełniane, tkane kilimy,
ale były też tam rzeczy,
które zakwalifikowałabym i każdy z nas
chyba raczej jako rzeźbę.
W pamięci zapadły mi takie wielkie kule
wykonane z czegoś, co wyglądały
jak patyczki do szaszłyków drewniane.
Teraz to bardzo spłyciłam,
ale to wyglądało bardzo widowiskowo
i pięknie jak jakieś morskie potwory.
To akurat nie było polskie dzieło sztuki.
Natomiast z czasem dowiedziałam się,
jakie jest kryterium w ogóle,
żeby wszystkie te obiekty,
które tak bardzo różnie wyglądają,
mogły znaleźć się w jednej sali muzealnej,
na jednej wystawie
i pod jednym hasłem tkanina artystyczna.
Otóż, żeby coś było tkaniną artystyczną,
musi być albo robione z rzeczy włóknistych,
tych, które przychodzą nam do głowy,
to jest oczywiście wełna, bawełna, len,
ale jest to też drewno i papier.
A drugim takim dużym kryterium,
które świadczy o tym,
że jest to tkanina artystyczna,
jest to, że wtedy niekonieczne są już rzeczy włókniste,
natomiast musi być splot charakterystyczny dla tkaniny.
No i to pokazuje nam,
że tkaniną może być naprawdę dowolny obiekt,
który jest rzeźbą.
Mamy w głowie być może takie prace
w Magdaleny Abakanowicz jutowe,
które są właśnie i rzeźbami,
i tkaninami jednocześnie.
Twórcy by się w ogóle obrazili
za takie szufladkowanie, mam wrażenie.
To jest po prostu sztuka nowoczesna.
Mamy też na pewno w głowie abakany
wielkoformatowe obiekty, tkany,
ale mogą być też miniatury tkackie.
Tak, miniatury tkackie to jest w ogóle coś,
co się niesamowicie rozwija
i co mamy akurat u nas w kraju,
mam wrażenie, na bardzo wysokim poziomie.
Miniatury w tych czasach,
kiedy kwitła Lozanna,
miały taki najbardziej znany przegląd na Węgrzech.
Natomiast teraz u nas taki przegląd miniatury
jest organizowany przez Muzeum Miasta Gdyni,
ale są też oddolne inicjatywy.
Jest taka artystka łódzka,
należąca do warszawskiej sekcji tkaniny ZPAP,
pani Kuzio Bilska,
która organizuje coś,
co się nazywa mini textile art.
I to jest kolejne zaskoczenie.
Jeżeli ktoś miał kiedyś styczność
z dużą tkaniną,
właśnie taką jak abakany,
które chyba też ludzie znają,
bo właściwie Magdalena Abakanowicz
jest chyba takim nazwiskiem jednym, pierwszym,
które każdy laik byłby w stanie wymienić.
Więc jeżeli chodzi o abakany,
to mamy to powiedzmy jakoś oswojone,
o ile w ogóle można oswoić abakany,
bo one są niezwykłe absolutnie.
I za każdym razem, jak się je widzi,
to na nowo robią niesamowite wrażenie.
Ale tkanina, ta taka w miniaturze,
ma takie kryteria,
że to muszą być obiekty,
które mają bok nie większy niż 20 centymetrów.
Mogą być w trójwymiarze,
czyli może to być nawet takie pudełeczko 20 na 20.
I oczywiście nie oglądamy ich z daleka,
tylko oglądamy je z bliska,
więc ten kontakt z tkaniną jest taki intymny.
Ale to też pozwala artystom zastosować różne rzeczy,
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
