Wybrany utwór: Oniryczne fascynacje Władysława Reymonta w Muzeum Literatury
„Zjawa. Niesamowity Reymont” to ekspozycja przybliżająca mniej znaną powieść noblisty, czyli „Wampira” z 1911 r. Skupia się nie tylko na jej fabule i odniesieniach do biografii pisarza, ale także na nastrojach i niepokojach społecznych, charakterystycznych dla przełomu wieków.
Historia opisana w „Wampirze” opiera się na wspomnieniach z podróży Władysława Reymonta do Londynu, gdzie uczestniczył w zjeździe Towarzystwa Teozoficznego. Bohater powieści (wcześniej wydawanej w odcinkach na łamach „Kuriera Warszawskiego”), niespełniony pisarz Zenon, miota się między demoniczną Daisy, niewinną Betsy i dawną ukochaną Adą. Uwagę zwraca misterna konstrukcja fabuły oraz zaskakująca mnogość jej wątków.
Władysław Reymont otrzymał literackiego Nobla w 1924 r. za monumentalną powieść „Chłopi”. W zeszłym roku na ekranach kin pojawił się film na jej podstawie, o którym rozmawialiśmy z jego twórcami.
Wystawa „Zjawa. Niesamowity Reymont”, stworzona z okazji setnej rocznicy przyznania pisarzowi literackiej nagrody Nobla, przybliża opisywane w „Wampirze” postaci i ukazuje dzieła sztuki, które powstały w podobnym czasie i które ilustrują główne wątki powieści (obrazy Wojciecha Weissa, Bolesława Nawrockiego, Meli Muter i Jacka Malczewskiego, rzeźby Konstantego Laszczki i Henryka Kunzeka). Podkreśla to zainteresowania polskich i zagranicznych modernistów spirytyzmem, okultyzmem czy oniryzmem.
Najnowsza ekspozycja w Muzeum Literatury to także odniesienie powieści Reymonta do współczesności. Jest to możliwe dzięki zaangażowaniu artystów: Rafała Dominika i Marty Ziółek, który przygotowali prace graficzne, rzeźbiarskie oraz działania performatywne, które można oglądać w przestrzeni wystawy.
Ekspozycję „Zjawa. Niesamowity Reymont” można oglądać w Muzeum Literatury do 29 września 2024 r. W skład zespołu kuratorskiego wchodzą: Anna Lebensztejn, Janek Owczarek, Iza Zychowicz.
W Audycjach Kulturalnych opowiedzieli o niej Anna Lebensztejn oraz Janek Owczarek.
Zdjęcia: dzięki Muzeum Literatury / fot. Daria Irena Górniewska, Jacek Łagowski
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Bardzo miło mi jest dzisiaj mówić do Was z Patio, które znajduje się w samym centrum warszawskiego Starego Miasta, a dokładnie na rynku.
Myślę, że jesteśmy kilkadziesiąt metrów od słonego, obleganego przez turystów pomnika warszawskiej Syrenki.
To Patio znajduje się niewyle gdzie, bo znajduje się w Muzeum Literatury w Warszawie.
Będziemy rozmawiać o wystawie, na której jest bardzo dużo zwiedzających, dlatego nie będziemy rozmawiać tam.
Spotykamy się, żeby rozmawiać o wystawie, która w zupełnie inny sposób moim zdaniem przedstawia twórczość Władysława Reymonta.
Myślę, że najbardziej znany jest z monumentalnych dzieł, takich jak chociażby Chłopi, którzy przynieśli mu Literacką Nagrodę Nobla.
13 listopada 1924 roku.
On tej nagrody nie mógł odebrać osobiście i co ciekawe, kiedy dowiedział się, że został w ten sposób wyróżniony, to miał powiedzieć, że jest to istna ironia, urągliwa i prawdziwie szatańska.
Tymczasem najnowsza wystawa czasowa w Muzeum Literatury z chłopami chyba mała wspólnego niewiele, natomiast sięga do jego twórczości o wiele, wiele wcześniejszej.
Wampir powstał w 1911 roku i właśnie ta powieść, która powstała na kanwie odcinków publikowanych w Kurierze Warszawskim jest osią wystawy Zjawa.
Niesamowity Reymont.
A o tym, co na tej wystawie możemy zobaczyć, w jaki sposób została skonstruowana, zgodzili się dzisiaj opowiedzieć członkowie zespołu kuratorskiego,
pani Anna Lebenstein i Janek Owczarek.
Witam w audycjach kulturalnych.
Witam serdecznie.
Dzień dobry, cześć.
Dodam jeszcze, że zespół kuratorski uzupełnia Iza Zychowicz, której dzisiaj z nami nie ma.
Pierwsze, o co zapytam, to jest ta Nagroda Nobla, bo wystawa powstała z okazji stulecia przyznania Reymontowi tej nagrody,
no ale o chłopach jednak nie opowiada, sięgacie Państwo głębiej, bo taką twórczość zaryzykuje takie stwierdzenie dużo mniej znaną.
To jest celowe działanie, ponieważ doszliśmy do wniosku, że o chłopach bardzo wiele powiedziano, napisano.
Jest to powieść zdecydowanie dobrze rozpoznawalna, obecna w kanonie szkolnym.
Natomiast chcieliśmy przyjrzeć się Reymontowi mniej znanemu, tym aspektom jego twórczości, które są nieco zapomniane.
W naszej ocenie może nie do końca słusznie, ze względu na to, że jest to fragment jego twórczości mocno osobny,
ale szalenie inspirujący z dzisiejszego punktu widzenia.
Właściwie ta historia nasza z Reymontem i jego nietypowymi fascynacjami, spirityzmem, mediumizmem,
zaczęła się już kilka lat temu, kiedy na wystawę jubileuszową Iza Schowicz razem z szefem działu dokumentacji Konradem Niemirą
znaleźli fotografię Reymonta nawiedzanego przez ducha. Fotografię z 1905 roku.
Postanowiliśmy tę fotografię pokazać na wystawie, ale drążyliśmy dalej.
I stąd okazało się, że Władysław Reymont był znanym fascynatem tematyki mediumicznej.
W ogóle sam myślał o tym kiedyś, żeby zostać medium.
Tutaj pojawił się wampir. Wampir, czyli jego powieść powstała najpierw jako nowela w mgłach w 1904 roku,
później przekształcona w powieść z dodatkowymi trzema rozdziałami w 1911 roku,
która jest przy tym w pewien sposób zapisem jego własnych doświadczeń związanych z Londynem,
z tematyką teozoficzną, spirytyzmem.
Ponieważ Władysław Reymont jako 28-letni człowiek udał się w 1894 roku do Londynu
na zjazd do Towarzystwa Teozoficznego.
I tam uczestniczył w obradach, trochę się nimi rozczarował, rozczarował się też samym Londynem,
a w efekcie tych doświadczeń napisał po kilku latach wampira, który stał się osią dla naszej wystawy.
A propos jego fascynacji, spirytyzmem, siłam nadprzerodzonymi, może tak to powiem,
to ja wyczytałam w czeluściach internetu, że Reymontowi ponoć ktoś wywróżył podczas jednego z tych seansów
czy spotkań, to że on dostanie Nobla.
To chyba było we Wrocławu, więc można powiedzieć, że nie ma się co dziwić,
że on różnym tajemnym mocom zawierzył.
Tak, wydaje mi się, że on był takim człowiekiem, który mniej lub bardziej,
ale troszkę się z tymi siłami wyższymi liczył w życiu.
Zresztą wydaje się, że nawet ta książka Wampir, ona też jest troszkę efektem jego przygód życiowych,
ściśle związana z biografią Reymonta.
On kilkukronie był nieszczęśliwie zakochany i wypadki, różne koleje losu,
moment o men na kolei spowodowały to, że do związku, na który się bardzo nastawiał, nie doszło.
On po prostu znalazł się w szpitalu w momencie, kiedy jechał do swojej ukochanej,
aby ją odwiedzić i właściwie całe swoje życie poświęcić jej w Zakopanym.
Pociągniał wypadek, znalazł się w szpitalu, nic z tego nie wyniknęło.
Wydaje mi się, że to mogła być jedna z takich życiowych, ciężkich sytuacji,
która jakoś go tam naznaczyła i spowodowała to, że on mógł tak podejrzewać,
że jakieś tam siły wyższe nad nim, nie chcę powiedzieć, sprawują opiekę,
ale że mają wpływ na jego życie i efektem tego, a też taką jakąś próbą sublimacji,
poradzenia z tym sody, są właśnie te doświadczenia londyńskie,
związane z Towarzystwem Teozoficznym, tymi sensami spirytystycznymi.
On dopiero po latach tak naprawdę wraca do tego tematu.
Minęło 8 lat, zanim on zaczął tą tematyką się zajmować.
Tu właśnie był od razu po tym kolejowym wypadku, więc wydaje mi się,
że to miało jakieś znaczenie i był dosyć przysądną osobą.
Wracając do wampira, myślę, że pytając o jego fabułę,
tak naprawdę już trochę przeniosę nas na wystawę,
dlatego że ona składa się z kilku warstw, z kilku poziomów.
No i jej część jest osnuta wokół bohaterów wampira.
No i tutaj wydaje mi się, że taką najbardziej przemawiającą do wyobraźni
postacią jest Czarna Pantera.
Myślałam, że powie Pani Daisy, czyli typowa femme fatale modernistyczna.
Rzeczywiście w wampirze bohaterów jest bez liku.
To też trochę się spotykało z krytyką w ostatnich dekadach,
ponieważ sama powieść Wampir przez Raymonta określana jako bardzo dziwne dzieło,
bardzo nowe na stosunki panujące w polskiej literaturze.
Sam wampir został przez czytelników i krytyków w momencie publikacji przyjęty bardzo ciepło.
Wpisywał się w europejski modernizm, w literaturę młodej Polski,
natomiast później trochę spuszczono na niego zasłonę milczenia,
między innymi przez bardzo dużą obfitość wątków bohaterów, splątanie ich losów.
Mamy tu do czynienia z Zenonem, który jest trochę alter ego Raymonta,
jest pisarzem osiadu na emigracji, który porzucił swoją historię w Polsce.
Mamy jego narzeczoną Betsy, typową angielską piękność z dobrego domu,
z którą Zenon ma się ożenić i założyć rodzinne stadło.
Ale w to wszystko wkracza Daisy, czyli rudowłosa femme fatale,
przybyła z Indii razem z panterą Bug,
panterą, która jest niejako też jej reinkarnacją,
bowiem nigdy nie wiadomo w książce, kiedy Daisy jest cielescznie obecna,
kiedy to jest jakaś jej astralna projekcja,
a kiedy właściwie snuje się po korytarzach właśnie jako owa pantera.
Do tego wszystkiego jeszcze dochodzi trzecia bohaterka, Ada,
która w końcowej części książki nagle przybywa do Londynu ze swoim mężem,
który jest kuzynem Zenona.
No i okazuje się, że przyjeżdżają razem z córeczką Zenona, Wandzią.
Ponieważ Ada i Zenon mieli romans przed wielu laty,
Henryk, kuzyn Zenona w obliczu śmierci i pogarszającego się stanu zdrowia,
przyjeżdża razem z żoną i przybraną córką prosić Zenona o opiekę.
Więc w tym nagromadzeniu bardzo dużo dziwnych historii i relacji,
które my czytając w dzisiejszych już czasach,
byliśmy absolutnie zszokowani, że jejku, co tu kolejnego wyskoczy.
Do tych postaci opisujących też skomplikowane losy miłosne
samego Raymonda, o czym wspomniał Janek,
do tych postaci w miarę realnych dopisuje się
przez cała sfera irracjonalna, duchowa,
z spirytyzmem, z mszami satanistycznymi
i Baphometem, którego kapłanką jest Daisy,
z panterą, która też wydaje się jakąś reinkarnacją,
czy to Daisy, czy to Baphometa.
I jeszcze do tego dochodzi postać Joe'ego,
który jest bratem Betsy, narzeczonej Zenona.
Joe'ego jest bardzo mocno zafascynowany towarzystwem teozoficznym,
ale też mądrością wschodu i pracuje nad medytacją,
rozdwojeniem, oderwaniem ciała od umysłu.
Tak skutecznie rzeczywiście pojawia się jego alterego
i w związku z tym Joe traci zmysły.
Przepraszam, ja się trochę żachnęłam,
ale przyszło mi do głowy takie bardzo niepoważne w kontekście noblisty,
skojarzenie z różnymi operami medlanymi,
gdzie te plot twisty i zwroty akcji są równie widowiskowe.
I znów muszę się uderzyć w pierś,
że ja bym Reymonta nie posądziła o tworzenie takich historii.
Natomiast na wystawie państwo je też zestawiają z pracami.
To są obrazy, ale to są także rzeźby,
które powstawały w podobnym okresie.
Ja to interpretuję tak, żeby pokazać trochę ducha czasu,
tego co wisiało w powietrzu,
jaka była atmosfera tamtych dni.
No mimo, że prace np. Hawajsa czy Melimonter
nie powstawały w odległym, deszczowym Londynie.
Tak, no ale coś faktycznie wisiało w powietrzu w całej Europie.
Zainteresowania modernistów, symbolistów.
W zasadzie tutaj w tym regionie świata były w tym czasie
dokładnie takie same spirytyzm,
zaufanie siłom ponadprzyrodzonym,
taki mocny egzystencjalizm, symbolizm,
ale też moda w ogóle w popkulturze na tego typu sprawy,
jak właśnie seanse spirytystyczne,
nowe sekty, nowe kościoły,
poszukiwanie nowych duchowości, religii itd.
Było czymś powszechnym, więc nic dziwnego,
że i artyści bardzo chętnie po takie tematy i treści sięgali.
W tym kontekście ten wampir Raymond
to jest zdecydowanie dziełem swoich czasów.
I te rzeźby, te obrazy, które my na wystawie prezentujemy,
tak jak pani mówiła, one pokazują właśnie to,
że to szło w poprzek różnych granic artystów.
I my też wybraliśmy prace, które może nie są pierwszorzędne,
gdybyśmy mieli kojarzyć takie wątki jak demonizm, satanizm itd.,
ale również ciekawe, bo mniej znane.
Tutaj zwróciliśmy się z prośbami o wypożyczenie
do Muzeum Narodowego w Warszawie,
do Muzeum Narodowego w Krakowie.
Zrobiliśmy porządną kwerendę i wybraliśmy takie prace,
które może dla publiczności są mniej znane.
Prezentujemy m.in. rzeźby Konstantego Laszczki, Antoniego Madejskiego,
wspomnianego Wojciecha Weissa, Jacka Molczewskiego,
Meli Mutter, Ludwika Purżeta i Bolesława Nawrockiego.
Przy czym to było wspaniałe dla mnie.
Ja jestem historykiem sztuki i wielu z tych artystów w ogóle nie znałem.
I niektóre z tych odkryć były absolutnie fascynujące,
jak właśnie np. przywołany Bolesław Nawrocki,
który w tym wczesnym etapie swojej twórczości na przełomie wieków
ma absolutnie fantastyczne obrazy.
Zaskakujące było dla nas to, jak wiele bohaterów czy wątków
może być wprost zilustrowanych pracami z epoki,
ponieważ przykładowo Daisy, wspomniana kobieta femme fatale,
wręcz ma swój wizerunek w malarstwie Wojciecha Weissa
w obrazie kobieta satanik,
gdzie dokładnie demoniczna kobieta o płonących oczach,
tak jak opisywał ją Raymond, widnieje na wizerunku.
Czy w portrecie Juliana Fałata o portrecie kobiecym
Ada, dostojna, z pięknym kokiem, bardzo wyrafinowana.
Czy w autoportrecie Emily Mutter w Świetle Księżyca
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera