Wybrany utwór: Miastomijanie, czyli miejskie tajemnice skryte w ściennych obrazach
Wystawa, którą można oglądać nad Wisłą, to opowieść o warszawskich muralach – zarówno tych z okresu PRL-u, jak i tych współczesnych. To także podróż po mieście, odkrywanie jego historii oraz szansa by zaobserwować zachodzące w jego krajobrazie zmiany.
Wystawa opiera się na materiałach, które powstały podczas wieloletniej pracy dokumentacyjnej projektu Bliżej Konsumenta oraz na wynikach badań projektu Fundacji Puszka „Aktualizacja. Warszawa i jej sztuka publiczna”. Autorzy zastanawiają się w nim nad kondycją i przemijaniem warszawskich murali reklamowych. Pytają również o dzisiejszą rolę murali artystycznych i strategie postępowania z tym coraz bardziej dominującym zbiorem prac. Od 1989 roku murale wypełniły ponad 430 ścian i stały się najpopularniejszą formą sztuki w przestrzeni publicznej prawie wszystkich dzielnic Warszawy.
Wystawę „Miastomijanie” można oglądać na bulwarze gen. George’a Smitha Pattona nad Wisłą (na wysokości Muzeum Sztuki Nowoczesnej), wcześniej była eksponowana w Galerii W-Z przy pl. Zamkowym.
Na wystawie zestawiono ze sobą fotografie murali z trzech okresów: z 2024 roku, końca pierwszej dekady XXI wieku i drugiej połowy lat 80. XX wieku. Autorem tych pierwszych jest fotoreporter Michał Niwicz, który przez 15 lat dokumentował odchodzące reklamy ścienne. Autorem fotografii malowanych ścian z czasów świetności jest Eustachy Kossakowski.
Projekt Miastomijanie to także oprowadzania kuratorskie, wycieczki, warsztaty i dyskusje. Wkrótce miłośnikom nietypowej turystyki zostanie udostępniona mapa i audioprzewodnik po wybranych warszawskich muralach. W planach jest także wydanie bogato ilustrowanej publikacji podsumowującej Miastomijanie, dotykającej tematów m.in. lokalnej polityki muralowej, definicji i konserwacji muralowego dziedzictwa oraz dobrych praktyk na przyszłość, realizowanych w innych miastach Polski i świata.
Wystawę „Miastomijanie” można oglądać nad Wisłą do końca lipca. W Audycjach Kulturalnych opowiedziała o niej współkuratorka – Anna Brzezińska-Czerska.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Fundacji Puszka.
Zdjęcie główne: Dziura w całym na Pradze, autor: 1010, fot. Michał Niwicz, 2024, dzięki uprzejmości Fundacji Puszka
Reklama mleko = zdrowie powstała w latach 70. na Woli. Jej ślady jeszcze trzy dekady później przebijały spod kolejnych warstw farb. Dziś w tym miejscu stoi biurowiec. Fot. Michał Niwicz, 2010, dzięki uprzejmości Bliżej Konsumenta
TOTO – ostatni zachowany w Śródmieściu mural z lat 80., fot. Michał Niwicz, 2024, fot. dzięki uprzejmości Fundacji Puszka
Foton i Jubiler na Pradze – najsłynniejsze w Warszawie murale z lat 70., 2010, fot. Michał Niwicz, dzięki uprzejmości Bliżej Konsumenta
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Myślę, że są czymś, co rozjaśnia i trochę koloruje ulicę.
Są czymś, co przykuwa uwagę, co sprawia, że być może poświęcamy trochę refleksji miejscom, które mijamy.
Czasem wywołują po prostu uśmiech, a myślę, że możemy się co do tego zgodzić,
że w takiej codziennej bieganinie, przemieszczaniu się z miejsca na miejsce, to jest zwyczajnie bardzo potrzebne.
Mowa o muralach. Muralach, których w Warszawie od 1989 roku powstało blisko 500.
Chociaż gdybym miała być precyzyjna, to powinnam powiedzieć, że murale, czy też takie duże malowidła, ozdobiły blisko pół tysiąca ścian.
Jakie to są murale, jakie były i są ich funkcje, kto je tworzył i w jakim celu, o tym opowiadają wystawy.
Nie wiem, jak to powiedzieć dobrze, żeby być precyzyjną i przedstawić projekt jak najlepiej.
Zacznę od tego, że punktem wyjścia w naszym spotkaniu jest wystawa Miasto Mijanie.
To jest wystawa, którą możecie oglądać nad Wisłą w Warszawie, na bulwarze generała Georgia Smitha Patona.
Wcześniej być może ona już wam wpadła w oko, dlatego że na przełomie maja i czerwca można ją było oglądać w galerii WZ, nomen omen przy trasie WZ właśnie.
O wystawie, a także o projekcie, którego ta wystawa jest częścią zgodziła się dzisiaj opowiedzieć Anna Brzezińska-Czerska, współkuratorka tej wystawy, a także współtwórczyni całego projektu.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
W takim razie może przenieśmy się nad tę Wisłę. To będzie szczególnie cenne, dlatego że w Warszawie panują teraz sacharyjskie upały, a myślę, że od rzeki ciągnie trochę chłodu.
To jest wystawa fotografii. To są fotografie, które dokumentują świat warszawskich murali.
Z jakich okresów te fotografie pochodzą, bo przecież mural to nie jest wynalazek nowy, mimo że to teraz mówimy o takim zjawisku jak muraloza, czyli że one właściwie wyrastają jak grzyby po deszczu.
Dziś jak myślimy o ścianach, to często myślimy o reklamach, bo niestety tak wygląda przestrzeń, szczególnie przestrzeń dużych miast, ale też dużą część tych ścian zajmują murale, murale artystyczne.
Ta tendencja do tego, żeby ubarwiać sobie trochę miasto muralami pojawiła się znacznie wcześniej i o tym też opowiadamy na naszej wystawie.
Zostawiamy tam tak naprawdę historie i zdjęcia z trzech okresów.
Pokazujemy fotografie z lat osiemdziesiątych. Tak naprawdę niesamowite fotografie, bo fotografie w kolorze, mówmy się w tamtym czasie, rzadko to się zdarzało.
Są to fotografie Elstachego Kossakowskiego, które mamy dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej.
Następnym okresem, w który wchodzimy jest to rok 2010. To był moment, w którym zrodził się projekt bliżej konsumenta.
Był to projekt dokumentujący właśnie te stare murale.
Cała zabawa polegała na tym, że jeździliśmy po Warszawie i szukaliśmy śladów, czyli tak naprawdę często śladów w postaci po prostu zdrapanej farby na wielkich ścianach.
Te śladów znaleźliśmy kilkanaście po takich dawnych muralach reklamowych i potem, czyli w 2024 roku wróciliśmy w te same lokalizacje i zestawiliśmy te same miejsca.
Dzięki temu mamy opowieść nie tylko o ścianach jako dekoracji, powiedzmy, naszego miasta, ale mamy też opowieść o tym, jak to miasto się zmienia.
Jak się zmienia na przestrzeni tych kilku ładnych dekad?
Ja odruchowo, kiedy Cię słuchałam, pomyślałam o takiej zmianie, że kiedyś te murale chyba były bardziej skoncentrowane wokół reklam.
To znaczy murale reklamowe, które teraz właściwie chronimy, co nie zawsze się udaje.
Tutaj takim chyba koronnym, sztandarowym przykładem są murale na Pradze.
Foton, który zniknął na moment, wrócił oczywiście, no ale to już nie jest ta oryginalna reklama.
Ale tak się zastanawiam, czy ten mój wniosek, czy ten mój pomysł jest słuszny, bo przecież i teraz murale reklamowe powstają.
Co więcej, to jest taki bardzo chwytliwy sposób, jakiego różne firmy i agencje się chwytają.
Tak, powstają takie malowane reklamy, no tylko umówmy się dzisiaj tę definicję reklamy, po prostu rozumiemy inaczej.
Jak spojrzymy wstecz, czyli sięgniemy do czasów przed 1989 rokiem, to faktycznie mówimy o muralach reklamowych z nazwy,
ale tak naprawdę co one reklamowały. One często reklamowały produkty, które były niedostępne albo jakieś idee.
Więc no nie da się zestawić tego z takim już życiem w naszym współczesnym świecie, tak? Była zupełnie inna bajka.
My na te stare murale też patrzymy jak na dzieła sztuki, a to dlatego, że za nimi stali artyści.
To nie były przypadkowe prace i to nie były też przypadkowe lokalizacje.
Co prawda był to taki czas i, że tak powiem, taka dziedzina sztuki, do której artyści niechętnie się przyznawali.
Więc cała ta praca od tego 2010 roku polegała na tym, żeby doszperać się informacji, kto właściwie za tymi muralami stał.
Bo często widać to na pieszu tylko po projektach, które często możemy już oglądać tylko na archiwalnych fotografiach.
No widać tam fachową rękę, że tak powiem.
Tylko, że kiedyś artyści się nie przyznawali do tych murali, to była taka trochę fuszka, taka praca po godzinach.
Faktycznie dobry sposób, żeby sobie jakoś tam lepiej dorobić.
Dopiero od paru lat udaje nam się dotrzeć do tych twórców i jakby potwierdzić tę tezę, że faktycznie ta funkcja dekoracyjna dawnych murali była też funkcją taką artystyczną i to było po prostu ozdabianie miasta.
Mówiłaś o poszukiwaniach, o tym, że krążyliście po mieście i na dobrą sprawę szukaliście śladów farby, bo niestety tylko tyle z nich zostało.
Jakie były takie najbardziej zaskakujące znaleziska? Coś, co poruszyło cię najbardziej?
Te historii są bardzo różne. Często nie da ich się ze sobą zestawić. Na przykład był taki mural, który widniał jeszcze do lat właśnie dwutysięcznych, początku dwutysięcznych.
Mural mleko równa się zdrowie. On się znajdował na budynku przy ulicy Wolskiej.
Był takim znakiem charakterystycznym. Ja jeszcze go pamiętam z dzieciństwa, jak był naprawdę w dobrym stanie.
Potem w latach dziewięćdziesiątych, jak już weszła ta nowo rozumiana reklama, pojawił się nowy mural na tym mleku.
Już nie było pięknych butelek, które się pasły na zielonej łądce w takiej tęczowej wręcz atmosferze.
Tylko pojawia się współczesna reklama przedsiębiorstwa Wipol, które też tam nieopodal miało swoją siedzibę.
Reklama nietypowa, bo taka oparta tylko o liternictwo, które by zostało umieszczone na tej ścianie bokiem.
Więc żeby ją przeczytać, trzeba było dobrze przekręcić głowę.
I potem w 2010 czy 2011 roku budynek został wyburzony.
Dzisiaj jak staniemy w tym samym miejscu, na tym samym skrzyżowaniu i zobaczymy tego ostańca, tylko zobaczymy całkiem współczesny wieżowiec.
Czyli nie tyle, że zniknął nam mur, ale co po prostu zmieniła nam się cała ta przestrzeń miasta.
Podobnie jest nieopodal, przy ulicy Grzybowskiej, naprzeciwko Muzeum Powstania Warszawskiego.
Tam przy budynku Bellony powstaje właśnie jeden z najwyższych budynków w Warszawie.
I przylega on do ściany budynku, na którym przez lata był mural Unitry.
Teraz ten budynek jest właściwie przyklejony jeden do drugiego, więc nawet tych skrawków, tych resztek farby nie widać.
To jest chyba kolejny dylemat, który się pojawia, mianowicie szacunek wobec sztuki, bo sama powiedziała się, że wy na murale patrzycie trochę jak na dzieła sztuki, również dlatego, że tworzą i tworzyli je artyści.
Z drugiej strony Warszawa się zmienia, Warszawa się dynamicznie rozwija.
Jedne budynki są zastępowane drugimi, budynki mieszkalne są ocieplane, zmieniane są elewacje, mamy kolorowe pastele.
Więc to jest trochę pytanie o to, czy to ma szansę się zmienić.
Po drugie, jaki los czeka te stare, zabytkowe murale?
Bo nie wiem, przyznaję się, jestem ciekawa, czy jakiś mural został wpisany do rejestru zabytków?
Zacznę od tego pierwszego pytania, bo ono jest bardzo ciekawe.
Tak naprawdę jak sobie pomyślimy o muralach też tych współczesnych, to wpisane jest w nie to znikanie.
Stąd jest zresztą tytuł naszego projektu Miasto Mijanie.
I chyba nie ma co płakać nad tym, że tutaj nam któraś proces zniknęła, że pojawiła się inna.
No bo tak żyje miasto i to jest jego specyfika.
Ale faktycznie są takie perełeczki, są i były.
Wspomniałaś o tym, że zniknęły nam takie najbardziej charakterystyczne murale z tych dawnych lat.
Murale przy ulicy Targowej, one były widoczne z torów kolejowych, więc witasz tak naprawdę warszawski.
Zniknął foton i jubiler.
Ten foton został odtworzony w atmosferze skandalu.
I tu jest taka ciekawa historia, bo o ile tamte murale, które powstały w latach 70-tych,
przetrwały sobie w bardzo dobrym stanie przez cztery dekady.
Tak w bardzo krótkim czasie ten odtworzony mural został pomalowany przez graficiarzy.
Więc to trochę mówi o takim szacunku do tego, co mamy w tej przestrzeni publicznej.
Nieopodal przy ulicy Kijowskiej jest mural tak potocznie zwany Muchozolem.
To była reklama, właściwie jest reklama, zakładów chemicznych, które produkowały takie specyfiki jak Muchozol, Sanozol, Santozol.
No dzisiaj to naprawdę brzmi komicznie.
Ten mural jest bardzo ciekawy plastycznie.
Po pierwsze jest to jedyna praca w Warszawie, która znajduje się na dwóch ścianach, w sensie na takim narożniku.
No i kiedyś wyróżniała ją taka mocna kolorystyka.
Dzisiaj oczywiście nie widzimy tego, dzisiaj nie wygląda oczywiście tak pięknie,
ale jego wartość została też doceniona na tyle, że faktycznie znalazł się w rejestrze zabytków,
właściwie jako jedyny taki zabytek ruchomy na Mazowszu.
Musimy mieć z tego świadomość, że te murale powstawały na starych budynkach, głównie w budynkach przedwojennych.
I w momencie, w którym powstawały, one miały za zadanie tak oswajać to miasto,
trochę zasklepiać te braki, te wyrwy, te jeszcze powojenne tak naprawdę pozostałości,
więc często budynki są w rejestrze zabytków.
Naszą rozmowę zaczęłam od tego, że w Warszawie, no już blisko pół tysiąca ścian zostało ozdobionych muralami.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
