Marek Hłasko – 90. rocznica urodzin legendy XX-wiecznej literatury

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Zapraszam na audycje kulturalne.

Dziś mówi się o nim symbol straconego pokolenia, enfant terrible polskiej literatury, buntownik z wyboru, artysta, chuligan, wreszcie wygnaniec.

Marek Chłasko obchodziłby dzisiaj dziewięćdziesiąte urodziny.

O twórczości i legendzie pisarza rozmawiać będę z profesorem Janem Galantem, badaczem literatury, wykładowcą Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Dzień dobry.

Dzień dobry Panie, dzień dobry Państwu.

Marek Chłasko to jeden z najważniejszych i najbardziej kontrowersyjnych pisarzy, jacy debiutowali po II wojnie światowej.

Nie da się chyba jednak w pełni zrozumieć twórczości Chłaski bez poznania czasów, w jakich tworzył.

Zacznijmy zatem od debiutu w latach pięćdziesiątych, bardzo trudnych dla polskiej literatury.

Jak w tej rzeczywistości odnalazł się Chłasko?

Przed wielu laty jeden z badaczy dziwił się zdziwieniu tych czytelników, którzy byli oburzeni, że Marek Chłasko debiutował jako pisarz socrealistyczny.

Dziwił się mówiąc, a jako kto miał zadebiutować, skoro w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych była to właściwie jedyna możliwość debiutu i pisania.

Wtedy, kiedy Chłasko debiutował, dostępną formą twórczości była wyłącznie twórczość socrealistyczna.

Zarazem jednak trzeba w nim widzieć tego człowieka i tego autora, tego pisarza, który był jednym z pierwszych, którzy rozsadzili ramy socrealistycznego pisarstwa.

Czy to wprowadzając do tego pisarstwa na początku pewne modyfikacje poetyki, czy też potem proponując całkowicie odmienną tematykę, bohatera, język, tak aby wszystko się zmieniło.

Dlatego z jednej strony bywał on atakowany za swoje socrealistyczne początki, za bazę sokołowską przede wszystkim,

a z drugiej strony postrzegamy go dzisiaj jako właściwie twarz, ikonę ówczesnych przemian.

Może też, i to powinniśmy sobie jakoś mocno podkreślić, że skalę owej zmiany, której uosobieniem był chłasko,

będziemy mogli zrozumieć tylko w sytuacji, w której uświadomimy sobie, jaki był punkt startu,

jak bardzo opresyjna była kultura realizmu socjalistycznego, czy w ogóle Polska-Stalinowska.

Miało 10 lat od zakończenia II wojny światowej, a mimo to ciągle społeczeństwo żyło w takim przeświadczeniu o konieczności mobilizacji i wyrzeczeń ze względu na to, że toczy się jakaś walka.

Najpierw przez 6 lat oczywiście trwała okupacja i II wojna światowa, potem była walka klasowa, potem była walka o pokój.

Chyba bardzo silna była potrzeba rozpoczęcia zwykłego, normalnego życia, zajęcia się swoimi sprawami, a nie ciągle uczestniczenia w jakichś ideologicznych bojach.

To także, jak sądzę, był jakiś taki istotny podkład, który sprawił, że do literatury weszło całe pokolenie młodych pisarzy, nie chcących pisać już na socjalistyczne zamówienie.

Chłasko pochodził z rodziny inteligenckiej, ojciec był adwokatem, matka urzędniczką, sam jednak nie skończył liceum, miał 16 lat, kiedy zaczął pracować jako pomocnik kierowcy, wszedł w zupełnie inny świat, z którym próbował się utożsamić, ale jednak tak naprawdę pozostawał poza nim.

To środowisko odnajdujemy w jego twórczości, bo przecież bohaterowie, zwłaszcza pierwszych utworów, to ludzie przeciętni. Komu Chłasko oddaje głos?

To są różne głosy i różni ludzie. W bazie sokołowskiej to jest środowisko warszawskich kierowców, bazy transportowej, która oczywiście w rzeczywistości niezwykłych takich ograniczeń technicznych, przestarzałego sprzętu próbuje sobie jakoś radzić.

Ale też trafiają się przecież później opowieści, w których czy to anonimowy bohater, bliżej niesprecyzowany, rozmawia z kochankiem swojej żony, czy to trzech młodych ludzi, którzy wychodzą rano do pracy, rozmawia o słodkich kłamstwach, które słyszą od ukochanej.

Ale też czasem mam wrażenie, że bardzo charakterystyczne jest to najsłynniejsze tytułowe opowiadanie Pierwszy krok w chmurach, w którym taki wstęp od narratora opowiadający o tym, jak wyglądają przedmieścia i że w nich właściwie nie ma życia.

Cała historia rozpoczyna się od tego, że jedna z postaci w sobotnie po południ, kiedy już nie ma nic do roboty, siada sobie przed domem i liczy, że coś się wydarzy, o czym będzie można później opowiadać.

Taki trochę podglądactwo społeczne. Ale ten fakt tej nudy, tej pustki, takiej swoistej jałowości często przegapialiśmy, bardziej koncentrując się właśnie na atrakcyjności owego podmiejskiego świata,

który wtedy, w latach pięćdziesiątych, był atrakcyjny pewnie dlatego, że stanowił jakiś kontrapunkt i alternatywę dla placu defilad w manifestacji.

Czasami się mówiło, że Chłasko portretuje półświatek. Trochę tak i trochę nie. To nie są złodziejskie legendy, tylko raczej właśnie przedmieścia Warszawy, których mieszkańcy jakoś próbują sobie po prostu radzić.

Tak z dala od polityki, bo to też wtedy nie było takie proste.

Mówi się o Chłasce, że to jest pisarz utraconych złudzeń. Jakie rozczarowania przepracowywał w swojej twórczości?

Chyba Jerzy Jarzymski zwrócił uwagę, że takich rozczarowań moglibyśmy wskazać co najmniej trzy.

Pierwsze to jest pisarskie rozczarowanie do wielkiej tradycji literatury.

W imię dwudziestoletnich Chłasko opowiada, jak to w dzieciństwie postanowił odnieść do antykwariatu dzieła wszystkie Stefana Żeromskiego i wymienić je na zeszyty przygód Kena Maynarda, literaturę groszową, popularną.

I to jest jakiś gest. Chodzi o jakąś taką deklarację wyboru pewnej tradycji.

Drugie rozczarowanie to oczywiście rozczarowanie socrealistycznym modelem pisarstwa, który próbował wcisnąć się Chłasko z kiepskim skutkiem.

Trzeciego rozczarowania doświadczył Chłasko po wyjeździe na zachód, bo pewnie ono najsilniej dochodzi do głosów w tej słynnej frazie z pięknych dwudziestoletnich,

że świat dzieli się na dwie połowy, z czego w jednej jest nie do życia, a w drugiej nie do wytrzymania.

Ta druga połowa, w której jest nie do wytrzymania, to ów wyśniony zachód.

O skali owego śnienia i marzenia o zachodzie także Chłasko pisał, przytaczając chociażby anegdotę o otwarciu wystawy od Ameryka w 1953 roku,

która miała dokumentować okropieństwa życia w Stanach Zjednoczonych, dyskryminacje, nierówności, głód.

Tymczasem stała się obiektem swoistej adoracji, bo była to jedna z nielicznych, jeśli nie jedyna okazja, żeby w ogóle zobaczyć,

jak wygląda życie po tamtej stronie żelaznej kurtyny.

To są takie istotne rozczarowania.

Oczywiście zostawiam na boku te kwestie, nazwijmy to rozczarowań o charakterze egzystencjalnym,

których doświadczają bohaterowie tej prozy.

Kwestia przyjaźni, miłości, utraty sensu życia, czy jakby podtrzymywania potrzeby wierności, zasadu.

To jest osobna rzecz.

Powiedzmy trochę więcej o tym, dlaczego Chłasko stał się właśnie tym symbolem wszystkiego co nowe,

symbolem buntu. Na czym polega siła rażenia tej prozy?

Im dalej od tamtych czasów, tym silniej mam wrażenie, że bez kontekstu historycznego

tej siły rażenia nie będziemy w stanie dostrzec.

List z pierwszego kroku w chmurach.

Takie jest krótkie, kilkustronicowe opowiadanie o samotnym człowieku, który marzy o tym,

że ktoś do niego kiedyś napisze, to będzie jakimś znakiem, że jednak dla kogoś jest ważny

i dostaje w końcu ten opragniony list, który okazuje się anonimowym pismem,

elementem łańcuszka świętego Antoniego.

I więc to jest jakaś taka dość, nazwijmy to, błaha historia i trudno dostrzec jej wywrotowy potencjał.

Mówiąc językiem chłaski, tkwi on w tym, że wreszcie nie jest mowa w tym utworze

o walce z wrogiem klasowym. To jest literatura, w której liczą się ludzie,

ich emocje, uczucia i pragnienia. Często smutne i często tragiczne przecież,

bo jakieś takie pragnienie miłości wydaje się w tym wszystkim najsilniejsza.

Fabuła ósmego dnia tygodnia wydaje się tutaj też symptomatyczna,

to znaczy utworu, który chciał opowiedzieć historię dwojga kochających się ludzi

i szukających pięknego początku ich miłości, do którego nie może dojść

ze względu na to, że właściwie nie istnieją takie warunki,

w których ten początek miłości mógłby stać się piękny.

A więc dosyć prostego, czy może banalnego stwierdzenia, na pewno niebezpiecznego,

że zawsze wrogiem są jacyś inni, którzy postanowią przyjść na działki

i zepsuć tę pierwszą wspaniałą randkę, albo to, że przyszło żyć nam w kraju,

który jest tylko morzem ruin, w którym ludzie są źli, zmęczeni, zastraszeni

i że to właściwie nie są warunki, w których jakakolwiek czysta miłość

mogłaby się narodzić. Ta możliwość sięgnięcia, czy przejścia do takich tematów

egzystencjalnych, osobistych, prywatnych wydaje się znowu zrozumiała dopiero

na tle zakazanej prywatności we wcześniejszych latach.

Tego typu utwory wchodzą w dialog z literaturą zachodnią, która przez mienione lata

była albo dostępna w ograniczonym zakresie, albo nawet zakazana całkowicie.

Więc to, że o pisarzu można mówić, że jest jak polski James Dean,

bo takie określenie przecież wtedy było bardzo mądre, z jednej strony było dowodem

takiej swoistej nobilitacji. Czynniki, które sprawiły, że twórczość i opowiadania

takie, jakie pisał wtedy Chłasko, stały się takim znakiem przemian.

Kwestia języka, przestrzeni przedstawionej, owego tematu, który jest tematem bardzo prywatnym,

osobistym, egzystencjalnym, a nie zbiorowym i produkcyjnym.

Wreszcie na pewno dołożył się do tego także styl życia samego pisarza,

który dosyć szybko przekształcił się w pewną środowiskową, warszawską, krajową legendę.

Tak jak były gwiazdy kina, tak w Polsce taką gwiazdą był na krótko przecież Marek Chłasko.

Nie zapominajmy, że między debiutem a wyjazdem minęły 3-4 lata.

Powiedział pan profesor o tym, że od debiutu ten czas, kiedy Chłasko zbudował

więcej niż sławę, swoją legendę, to niecałe 4 lata.

Wtedy opublikował kilkanaście utworów, kino po niego sięgnęło,

stał się powszechnie obecny w świadomości, by chwilę później zostać przekreślonym,

zostać wygnańcem.

Czy w polskiej literaturze możemy znaleźć podobny przykład tak niesamowitej kariery?

Chyba nie będzie łatwo.

W ciągu tych czterech lat to będą osiągnięcia literackie,

czyli publikacja tomu opowiadań.

W trzech wydaniach co roku kolejne do druki, ponieważ popyt na nie jest tak duży.

A mówimy o pierwszym kroku w chmurach oczywiście.

Tak, oczywiście.

Po drugie myślę sobie, że także pewnym ważnym składnikiem tej sławy był fakt,

że Chłasko znalazł się w zespole redakcyjnym Tygodnika Po prostu,

który od połowy 1955 roku stał się, jak to sam Chłasko zdaje się powiedział,

o najbardziej bojowym czasopismem w Polsce, areną, w której toczyły się dyskusje

o reformach w charakterze politycznym.

Pamiętajmy, że legenda po prostu jest również taką legendą wynikającą z faktu,

że było to pismo, które w sposób drastyczny zlikwidowano i zamknięto,

na tyle drastyczny, że po tej decyzji doszło nawet w Warszawie w 1957 roku

do zamieszek protestów ulicznych.

Częścią tego zespołu, a więc i także częścią legendy po prostu także był Chłasko.

Wreszcie dołóżmy do tego to, że współpraca z filmem stawała się dla niego

ważnym źródłem sławy i popularności.

Zrealizowano na podstawie jego prozy przecież i pętlę i ósmy dzień tygodnia

i bazę ludzi umarłych, ale też Chłasko przecież miał swój udział

przy realizacji końca nocy Juliana Dziedziny z roku jeszcze chyba 1956.

To także jakby oznacza pewną popularność środowiskową w kręgach ludzi

zajmujących się kulturą. Dość przyznać, że te znajomości z planu filmowego

potem powtórzyły się później, kiedy chociażby pod koniec lat 60.

Chłasko przebywa w Hollywood dzięki pomocy Romana Polańskiego.

To także jest olbrzymi element sławy i takie ważne źródło tej popularności.

Pewnie do tego przyczyni się sława, nazwijmy to, środowiskowa,

związana z dość chulaszczym trybem życia, przynajmniej opowieściami

o chulaszczym trybie życia. Piękni dwudziestoletni są przecież taką

mitotwórczą opowieścią o własnym burzliwym życiu.

Więc tak, przez te cztery lata zdarzyło się w życiu młodego człowieka,

który w chwili debiutu ma lat 20, w chwili wyjazdu z kraju ma lat 24.

Zdarzyło się niezwykle dużo i od tych zdarzeń mu mogło w głowie,

jak sądzę, zaszumieć. Tym silniej, wydaje mi się, działało i szkodziło mu,

jak sądzę, owo milczenie i nieobecność, na jaką skazano go w Polsce.

Tuż po jego wyjeździe przez prasę literacką przetoczyły się artykuły

bądź dyskusje redakcyjne, których autorzy krótko oznamiali,

że oczywiście chłasko się skończył, że na obczyźnie to on nic ciekawego

już nie będzie umiał napisać, z czym on się poniekąd zgadzał,

twierdząc, że jakby poza kulturą polską i poza światem języka polskiego

on przestaje istnieć. Ale to wyciszenie, to zniknięcie chłaski

wydaje się czymś niezwykłym i chyba trudno dla skali tego zjawiska

znaleźć jakąkolwiek analogię.

W Polsce przestaje literacko istnieć, emigracja nie okazuje się dla niego

lepszym światem. Z tego okresu emigracyjnego, co jest według pana

takim najbardziej znaczącym momentem literackim chłaski?

Z tych utworów emigracyjnych chyba najwyżej cenię opowiadanie,

opowiem wam o Ester i powieść Sowa Córka Piekarza,

ale to chyba nawet nie w tym rzecz, tylko raczej w tym, że po pierwsze

chłasko kontynuuje twórczość. Nie stało się tak, że zmuszony

przez okoliczności życiowe porzuca pisarstwo. W jednym z listów

Jerzy Giedroyć pisał o chłasce i o jego jakby wyjątkowej pozycji

właśnie tak ją ujmując, to znaczy jako kogoś, kto już został

wykreślony ze środowiska i społeczności krajowej, a jednocześnie

nigdy nie stanie się częścią społeczności emigracyjnej ze względu

na odmienność doświadczeń, na inny temperament, osobowość.

To jest trochę inny świat. Pisał o tym Giedroyć z troską,

jednocześnie z uznaniem dostrzegając, że mimo to chłasko dalej próbuje,

chce być pisarzem, pisze, publikuje. Wydaje mi się, że ta twórczość

emigracyjna jest niezwykle ważna z tego względu, że to co pojawia się

już w utworach krajowych, taka ostentacyjna świadomość sztuczności

i gry, udawanie zostaje przez chłaskę wyostrzona i rozwinięta.

Dwa z jego utworów, drugie zabicie psa i nawrócony w jas i opowiadają

w gruncie rzeczy taką samą historię, no właśnie o takim przepisie na życie,

którego sednem jest udawanie. Jest aktorstwo, jest aktorstwo

przeniesione w życie, tak? O oszustach matrymonialnych, którzy próbują

naciągać na pieniądze bogate amerykanki przyjeżdżające do Izraela.

Ale oni muszą grać, oni przygotowują spektakl na użytek tej jednej osoby,

tej uszukiwanej kobiety. I ta sztuczność, i ta gra wydaje mi się tutaj

jakimś takim ważnym elementem pisarstwa Hłaski. Ono wyostrza się,

staje się jakimś takim kluczowym elementem w twórczości emigracyjnej.

Te liste utworów emigracyjnych, które uważam za niezwykle wartościowe,

oczywiście uzupełnia, zamyka, albo raczej jest na jej czele książka

Piękni dwudziestoletni, wydana w 1966, która jest utworem niezwykłym

pod kilkoma względami. Po pierwsze dlatego, że w odróżnieniu

od pozostałych utworów Hłaski nie jest to dzieło fikcji powieściowej.

Po drugie, chyba najważniejsze, to jest utwór o charakterze autobiograficznym.

To jest opowieść, w której Marek Hłasko próbuje opowiedzieć o swoim życiu

i o tym, jak został pisarzem i o tym, jak przebiegało jego życie

w połowie burzliwych lat pięćdziesiątych i o tym wszystkim,

czego doświadczył, będąc już na emigracji.

Znajdziemy w niej wiele ciekawych obserwacji.

Pierwsza ta, taka bardzo gorzka, która otwiera całą książkę,

kiedy Hłasko mówi, że gdy wysiadał na lotnisku Orli wiosną 1958 roku,

to myślał, że zostanie tutaj zaledwie kilka miesięcy, a potem wróci do Polski.

A pisząc te słowa, już wie, że nie wróci do Polski nigdy.

I druga, która wydaje mi się znacząca, taki dłuższy akapit pod koniec książki

poświęcony, zostaje owym pięknym dwudziestoletnim, od których książka wzięła tytuł

i który jest takim zdaniem, hołdem, którego adresatami są wszyscy ci młodzi twórcy,

którzy, jak pisze Hłasko, w czasach socrealizmu przymierali głodem,

nie chcąc malować, pisać, tworzyć, jak każe doktryna,

tylko pozostając wiernymi swoim artystycznym przekonaniom,

a więc malując na własny użytek abstrakcyjne obrazy,

o których wiedzieli, że nie dane im będzie ich nigdzie ani wystawić, ani sprzedać.

To jest jakieś takie zdanie będące hołdem dla całego tragicznego pokolenia.

Przede wszystkim wartość tej książki tkwi oczywiście w jej auto- czy mitobiograficznym charakterze.

Opowiadając o sobie, Hłasko trochę nas uwodzi rzecz jasna w tej historii i w tych opowieściach

jest dużo takiego mitologizującego czy auto-mitologizującego z myślenia

i dla dzisiejszego czytelnika jest to książka dwuznaczna i uwodząca i niebezpieczna,

zmuszająca do lektury uważnej, to znaczy do niezapominania o tym,

że jednak dosyć często autor wiedzie nas tutaj na manowce

i oferuje nam pewną fikcję zamiast prawdy.

Książki warto pisać tylko wtedy, jeśli przekroczy się ostatnią granicę wstydu.

Pisanie jest rzeczą bardziej intymną od łóżka, przynajmniej dla mnie.

Pisał Hłasko w powieści Wszyscy byli odwróceni.

Jego cała kariera to zaledwie 15 lat.

Jak duża jest spuścizna Morka Hłaski?

Jako historyk powiedziałbym, że bardzo duża.

W tym sensie, że nie sposób mówić o dziejach powojennej kultury polskiej,

zapominając o Hłasce.

Myślę sobie, że nie da się opowiedzieć, zwłaszcza jakby historii lat 50.,

a nieustannie wydaje mi się, że były to lata niezwykłe,

że trochę dzisiaj przegapiliśmy, tak?

Czy jakby wiemy o nich mniej, czy mniej się nim interesujemy,

a były to lata i w krajowej, i w światowej perspektywie patrząc niezwykłe,

że nie sposób będzie o Hłasce zapomnieć.

Nie chciałbym, żeby to zabrzmiało jako pocałunek śmierci

i taki trochę dwuznaczny komplement,

ale też mam wrażenie, że trwałość tej twórczości jakby objawia się

chociażby w tym, że co i róż pojawia się nowa generacja czytelników,

którzy są Hłaską zafascynowani.

I na ile jest to fascynacja wynikająca, nazwijmy to tak,

z jakiegoś takiego historycznego oglądu, który jakoś mnie nie determinuje,

czy też wynika ona jakby z faktu, że w twórczości Hłaski

czytelnicy odnajdują odpowiedź na jakieś własne osobiste i prywatne problemy

czy dylematy.

Pewnie to drugie jest częściej przyczyną tej popularności dzisiejszej,

ale to oznacza także, że mimo upływu lat

Hłasce udało się uchwycić takie zjawiska,

które mają uniwersalny charakter

i doświadczane są przez młodych ludzi

niezależnie od czasów, w którym przyszło im życie.

Marek Hłasko obchodziłby dzisiaj 90. urodziny.

O twórczości i legendzie pisarza

rozmawiałam z historykiem, badaczem literatury,

profesorem Janem Galantem.

Bardzo dziękuję za to spotkanie.

Dziękuję bardzo.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Marek Hłasko – 90. rocznica urodzin legendy XX-wiecznej literatury

O autorze

Anna Karna

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z fabryki

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera