00:01
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
00:05
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Kłaniam się w audycjach kulturalnych.
00:10
Mistyk słowa, językowy akrobata, słowo żerca, czarnoksiężnik prostoty, kolekcjoner słów.
00:18
To zaledwie kilka określeń charakteryzujących Juliana Tuwima.
00:22
Dziś chcemy porozmawiać o poecie, a powodem do tego jest najnowsze wydawnictwo Narodowego Centrum Kultury,
00:28
będące studium twórczości i postaci pisarza pod tytułem Uwięzione wypuszczam żywioły.
00:34
Książka ta ukazała się pod redakcją Pawła Panasa, literaturoznawcy z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego,
00:42
który dziś jest naszym gościem. Dzień dobry Panu.
00:47
Uwięzione wypuszczam żywioły to tytuł tej książki, który jest frazą z Biblii cygańskiej pisarza.
00:52
To zresztą cytat o samym autorze. Jak o swojej twórczości myślał Tuwim?
00:59
Czym dla niego było bycie poetą?
01:01
Tę frazę Uwięzione wypuszczam żywioły zaczerpnęliśmy z wiersza Tuwima, z wiersza, który notabene ma tytuł Wiersz.
01:09
Ponieważ w moim przekonaniu ona mówi nam coś więcej, ta fraza i ten wiersz cały,
01:14
o samym Tuwimie, o jego sposobie tworzenia. I ten wiersz, i ta fraza dobrze oddaje pewien stosunek Tuwima,
01:22
poety, twórcy wybitnego, do świata i do opisywania tego świata.
01:27
I jak czytamy ten wiersz, strofa po strofie, to możemy prześledzić kolejne etapy tego tworzenia.
01:33
Zachęcam bardzo do dosięgnięcia tego wiersza.
01:36
Otóż wszystko zaczyna się od tego, że patrzymy na świat.
01:39
Patrzymy na świat w sposób uwrażliwiony.
01:41
To uwrażliwienie polega nie na jakiejś emocjonalności, tylko na odkrywaniu w świecie żywiołów
01:45
i kolekcjonowaniu tych żywiołów, które buzują gdzieś tam pod podszewką tej rzeczywistości.
01:50
Jak patrzymy na rzeczywistość, która nam się wydaje jakoś uporządkowana,
01:54
ale jak zaczniemy się bardziej temu przyglądać, to tam dostrzegamy pewne żywioły,
01:57
które buzują różnego rodzaju żywioły, estetyczne, etyczne, piękno, brzydota.
02:02
I to jest pierwszy etap, czyli dostrzegamy te żywioły.
02:05
Drugi etap tworzenia, tak jak Tuwim je rozumie i jak praktykował,
02:09
to jest próba jakby zamknięcia tych żywiołów w pewien nawias.
02:13
I tym nawiasem jest właśnie tworzenie, pisanie.
02:16
Próbujemy oddać za pomocą języka tą żywiołową świata i natury wokół nas.
02:21
Trzeci element i jednocześnie trzecia strofa tego wiersza to jest otwarcie tego nawiasu.
02:26
Otwarcie nawiasu, czyli wypuszczenie wiersza do publiczności.
02:29
Czyli ten wiersz zaczyna żyć, a łącznie z otwarciem tego wiersza
02:33
odbuchają z niego te żywioły.
02:34
I to jest to właśnie fraza, która się pojawia w naszym tytule.
02:37
Czyli właśnie uwięzione wcześniej w języku wypuszczam żywioły.
02:40
Ta żywiołowość odkrywam na nowo wyrażoną w naszym języku.
02:44
I czwarta wreszcie fraza to jest miłość.
02:46
I wtedy się zaczyna miłość.
02:48
Miłość do świata, miłość do poezji, miłość do literatury.
02:51
Ta fraza i dlatego ona znalazła się właśnie w tytule,
02:53
ona dobrze oddaje ten sposób myślenia o otworzeniu przez Tuwima.
02:56
Taką charakterystyczną cechą tej postawy twórczej Tuwima,
02:59
skoro o niej już jest mowa, był pewien rodzaj perfekcjonizmu,
03:03
ale nie perfekcjonizmu rozumianego jako jakieś takie techniczne podejście
03:07
do tworzenia, tylko raczej takie dążenie do arcydzielności.
03:10
A mam tutaj na myśli to, że jak spojrzymy na aktywność twórczą Tuwima,
03:15
to dostrzegamy, że czegokolwiek on by się nie imał,
03:18
to zawsze to było na najwyższym możliwym poziomie.
03:21
Jak tworzył poezję, to do dzisiaj uważamy,
03:24
że to jest jeden z najwybitniejszych przykładów polskiej poezji w ogóle.
03:28
Jak patrzymy na jego tłumaczenia,
03:31
na przykład wielkiej literatury rosyjskiej,
03:33
no to dochodzimy do wniosku, że one są kongenialne.
03:35
Wiele tych utworów tej literatury rosyjskiej
03:37
przyswojone mamy właśnie za pomocą frastu Wima,
03:41
a nie frastów finalnych.
03:42
Potem wiersze dla dzieci, kolejny jakby etap jego twórczości.
03:46
No te wiersze dla dzieci to są wiersze,
03:48
które są arcydziełami literatury dziecięcej.
03:50
Twórczość kabaretowa.
03:51
On bardzo dużo czasu i energii twórczej poświęcił
03:54
na tworzeniu do kabaretów warszawskich międzywojennych.
03:58
I proszę zwrócić uwagę, że ta twórczość
04:00
znowu była na najwyższym możliwym poziomie
04:02
w tym swoim gatunku.
04:04
Opisał niesamowite i wystawiane w tych kabaretach
04:06
i bardzo doceniane skecze
04:08
ze świetnym poczuciem humoru,
04:10
z bardzo ostrą satyrą.
04:12
Ale jednocześnie też w tych samych kabaretach
04:14
pojawiają się piosenki liryczne miłosne,
04:17
które do dzisiaj są uważane
04:18
za jakiś wzorzec pisania piosenek o miłości.
04:21
Na przykład miłości wszystko wybaczy do dzisiaj znane.
04:24
W związku z tym główną cechą postawy twórczy Tuwima
04:28
właśnie było to takie pełne zaangażowanie jego
04:30
i dążenie do akcji dzielności,
04:32
taki perfekcjonizm swoiście rozumiany.
04:35
O tych wszystkich wątkach piszą Państwo
04:37
w książce Uwięzione wypuszczam żywioły.
04:40
O kilku przynajmniej chciałabym powiedzieć,
04:42
czy zatrzymać się ciut dłużej.
04:45
Skamandryci, do których Tuwim należą,
04:47
których był współzałożycielem.
04:49
Zresztą według wielu był najbardziej skamandryckim ze wszystkich.
04:53
Wtedy byli objawieniem polskiej sceny poetyckiej 1918 roku.
04:58
Co to był za nowy świat?
05:00
Co oni nieśli zatem ze sobą?
05:02
Rok 1918 to jest niezwykła data w biografii Tuwima.
05:08
To nieczęsto się zdarza,
05:09
że w życiu jednego człowieka
05:11
dochodzi do takiego skumulowania pewnych faktów.
05:13
Przede wszystkim to jest data związana
05:15
z pełnym odzyskaniem niepodległości przez Polskę.
05:18
To jest pierwsza rzecz.
05:19
Być może na jego istotne tło jest.
05:22
Warto to podkreślić.
05:23
To jest niezwykła data.
05:24
Druga rzecz, która się wtedy dzieje,
05:27
Julian Tuwim drukuje w takiej niszowej gazecie,
05:32
czasopiśmiewy, uniwersyteckim,
05:35
utwór pod tytułem Wiosna.
05:37
Dlaczego o tym mówię?
05:37
Dlatego tu mówię, że to był wielki skandal.
05:39
Tuwim drukuje utwór,
05:42
który powszechnie jest uważany
05:46
Studenckie organizacje w Warszawie
05:50
że jak można było coś takiego opublikować.
05:54
że to należy to czasopismo zamknąć,
05:56
nigdy więcej tego poety,
05:57
młodego, tego studenta
05:58
nie drukować żadnych tekstów,
06:00
że to jest czysta pornografia.
06:02
Nawet ci, którzy go bronią wtedy,
06:05
to oni raczej bronią,
06:06
bardziej go bronią,
06:07
znaczy nie tyle Tuwima bronią,
06:08
co bronią wolności słowa.
06:10
Może to jest i słabe,
06:11
może to jest jakieś obrazom burcze.
06:13
No ale w końcu niech pisze.
06:16
to jakieś niszowe czasopismo.
06:17
Więc to jest też 1918 rok.
06:19
A kilka tygodni później
06:23
to jest pierwszy tom Tuwima
06:24
i tutaj właśnie zaczynamy zmierzać
06:26
do tej rewolucji poetyckiej.
06:28
To jest Czechanie na Boga.
06:29
To jest pierwszy jego tom,
06:31
debiut, a jednocześnie
06:32
to jest kamień milowy rewolucji
06:34
w polskiej literaturze,
06:37
Od tej pory polska poezja
06:38
już nigdy nie była taka sama.
06:40
Powiedzmy trochę więcej zatem,
06:41
jaka była ta nowa poezja.
06:43
Dla nas ona może dzisiaj
06:45
brzmieć dosyć naiwnie,
06:46
albo możemy myśleć sobie,
06:48
cóż wielkiego się stało.
06:50
Ale w tamtym czasie
06:51
nikt tak nie pisał.
06:52
Nikt nie pisał poezji,
06:54
rzeczywistość codzienną.
06:57
albo nie codzienność,
06:59
ale opisywana za pomoc
07:00
zwykłego codziennego języka,
07:04
I to jest wielka rewolucja.
07:05
Od wtedy, od tego momentu,
07:07
kiedy Turim to publikuje,
07:09
spełnie nowy nurt w poezji,
07:13
wydaje się nurtem naturalnym.
07:15
Dla nas naturalnym jest to,
07:16
że jest codzienność w poezji.
07:18
Że się pisze wiersze o mieście,
07:20
jak się pisze o uczuciach,
07:21
to można pisać w sposób przyziemny.
07:23
Może być pozbawione patosu,
07:25
albo ten patos ewentualny
07:28
kolokwializmami językowymi.
07:31
To była ta wielka rewolucja.
07:32
I stąd się też wzięło to połączenie
07:36
z życiem codziennym.
07:39
co widzieliśmy potem
07:40
w wszelkiego rodzaju kabaretach,
07:43
Że to życie kawiarniane,
07:46
po prostu ze sobą zazębiać.
07:48
Dzisiaj dla nas to jest oczywiste.
07:49
Jarosław Iwaszkiewicz pisał po latach
07:52
z niczym nie da się już dziś
07:55
jakie wiersze Tuwima zrobiły na nas.
07:58
Niewątpliwie odczuliśmy to wszystko
08:00
jako początek nowej ery poetyckiej.
08:02
Czym tak zachwycił już na początku
08:05
innych wielkich pisarzy?
08:08
Tuwim dla nich był kimś,
08:09
kto odkrywał zupełnie nowe światy.
08:12
Tuwim był takim poetą
08:14
który cały czas niepokoił i drażnił.
08:17
że dotykał takich spraw
08:19
i robił to w sposób
08:20
taki nie do końca oczywisty,
08:22
który każdego z nas
08:23
nie jakoś niepokoił
08:24
egzystencjalnych, ale codziennych.
08:26
To był jeden element,
08:28
to była nieprawdopodobna,
08:30
trudna do porównania
08:31
z kimkolwiek innym.
08:33
Wcześniej i też później
08:34
nieprawdopodobna wyobraźnia językowa
08:36
i jakby poszerzenie granic
08:39
wyrażania w języku polskim.
08:41
kto całkowicie wytyczył granicę tego,
08:46
za pomocą polskiego języku.
08:48
czego oni wcześniej nie słyszeli,
08:54
To właściwie do dzisiaj
08:57
na tą warstwę językową,
08:59
to dobrze będzie sobie
09:00
zdało sprawę z tego,
09:04
cały czas trochę myślimy,
09:10
który nam pokazał Tuwi.
09:11
Rośniemy z lokomotywą,
09:14
lokomotywy znają chyba wszyscy,
09:16
którzy wychowali się
09:17
w kulturze języka polskiego.
09:20
To jest w ogóle ciekawe,
09:21
jeśli chodzi o Tuwima,
09:22
że Tuwim wiedzie takie życie
09:26
teraz w naszej codzienności,
09:27
takie życie nieco utajone.
09:28
I to życie nieco utajone
09:31
że często bardzo słyszymy
09:33
albo posługujemy się
09:36
pewne frazy z Tuwima
09:38
że one są z Tuwima.
09:42
Ojczyzna Polszczyzna
09:44
No przecież to jest
09:45
fragment zaczerpnięty,
09:46
czy cytat zaczerpnięty
09:49
Są też piosenki przecież.
09:51
Oczywiście tak, dokładnie.
09:54
przez niebę naśpiewane,
09:59
Miłości wszystko wybaczy.
10:01
na inny trochę rejest,
10:03
chociaż też kultury popularnej,
10:05
no to słynny wiersz,
10:08
może jeden z najsłynniejszych
10:10
choć on sam prawdopodobnie
10:12
by tego nie oczekiwał,
10:15
jedno z największych
10:16
awantur w jego życiu
10:17
do prostego człowieka.
10:20
z dwustolecia międzywojennego,
10:23
cały czas odświeżany,
10:30
albo takich bardziej
10:37
jakby zachęca trochę
10:38
żeby go aktualizować.
10:40
Tuwim się nie spodziewał,
10:42
może ten wiersz zrobić,
10:46
że jak ten wiersz się ukazał,
10:48
związana z tym wierszem,
10:50
ponieważ zarzucano mu,
10:56
i bliscy przyjaciele
10:58
Tuwima próbowali mu
11:05
że jest prowokacyjny,
11:06
chociaż Tuwim tego nie chciał,
11:08
miał jedną odpowiedź,
11:10
że no ale jak on jest
11:13
jego podejście twórcze.
11:14
Perfekcjonizm twórczy
11:16
była dla niego ważniejsza
11:18
niż nawet pewne reperkusje
11:20
dosyć niektórych tekstów.
11:26
najważniejszego utworu,
11:28
bo tak o nim pisał sam Tuwim,
11:32
Kiedy powstawał ten utwór?
11:36
Ten tekst pojawił się
11:38
w bardzo specyficznych
11:45
Tuwim w pierwszych dniach
11:50
z Francji do Portugalii.
11:59
do Stanów Zjednoczonych
12:05
pobytu na emigracji
12:08
takiego powszechnego
12:10
dosyć doświadczenia
12:14
którym powiodło się
12:17
ale mówimy oczywiście
12:24
I Tuwim też ją odczuwał.
12:29
czy w jakichś wystąpieniach,
12:30
czy po wielu latach,
12:31
jak wspominał o te czasy,
12:33
najbardziej brakowało,
12:36
że nie miał na przykład
12:37
nie miał jak się ubrać.
12:41
I o tym wprost mówił.
12:44
za Polskim środowiskiem,
12:46
za Polską rzeczywistością.
12:52
I ten wielki poemat
12:53
był pisany przez niego
12:55
właśnie w tej Brazylii
12:56
w takich jakichś napadach.
12:57
Tak przynajmniej o tym
13:00
w takich napadach twórczych.
13:05
I potrafił nie wychodzić
13:07
i pisać kolejne wersy,
13:09
I przerastał ten utwór.
13:12
dosyć takiej szczęśliwej historii,
13:15
dosyć późno wydany.
13:19
właściwie wszystko,
13:24
ale to jest schyłek
13:27
To znaczy taki pik.
13:29
Wspiął się na sam szczyt
13:30
i to już był koniec.
13:32
że Tuwim jako twórca,
13:35
o której możemy mówić,
13:36
że już jako twórca,
13:39
w literaturze polskiej
13:40
właściwie się nie liczy,
13:41
to jest koniec jego emigracji.
13:43
Nic wielkiego nie stworzył
13:46
w każdym razie nic na miarę
13:48
z dwudziestolecia międzywojennego
13:50
i tych kwiatów polskich.
13:53
o którym tutaj mówimy,
13:54
który stał się powodem
13:58
Bardzo polecam Państwu
14:00
Napisał Stanisław Gawliński
14:01
i klęska Juliana Tuwima,
14:03
gdzie pokazuje właśnie,
14:04
że największą klęskę
14:06
kiedy właśnie to życie
14:07
się zmieniło w życie
14:08
w Polsce po powrocie.
14:10
Znaczy wtedy się skończył poeta.
14:11
A dlaczego się skończył ten poeta?
14:14
do tej frazy tytułowej.
14:15
Mianowicie on trafił
14:20
wypuszczanie żywiołów.
14:22
Nie mógł w swojej poezji
14:23
po powrocie do kraju
14:25
w tej rzeczywistości komunistycznej,
14:28
obowiązywała i panowała,
14:29
nie mógł wypuszczać
14:31
ze swobodnie tych żywiołów.
14:36
to są takim ostatnim
14:39
najwyższym poziomem
14:44
Tu mała ciekawostka.
14:45
Tuwim posługiwał się
14:47
ponad czterdziestoma pseudonimami,
14:51
poeta sprzeczności.
15:01
zasymilowanych Żydów.
15:03
I dlaczego to miało
15:04
takie znaczenie dla niego?
15:10
ten fundamentalny konflikt,
15:17
dobrze jest widoczne
15:18
w okresie dwudziestolecia
15:20
kiedy on jest poddawany
15:25
często przybierającej
15:30
ale z różnych stron.
15:32
z takim wielkim żalem,
15:38
który mówi Polakom,
15:47
jeszcze jest w ogóle
15:48
przedstawicielem Żydokomu.
15:50
I to jest jeden element,
15:51
który wiązał się jeszcze
15:53
zagrożeniem fizycznym.
15:57
bo jest taki głośny
15:59
wieczoru poetyckiego
16:11
jakimiś przedmiotami,
16:13
i to się nieprzyjemnie
16:14
A z drugiej strony,
16:18
że z drugiej strony
16:19
też przez środowiska
16:24
nacjonalistów żydowskich
16:28
i który całą swoją karierę
16:30
oparł na współpracę
16:34
Więc on był tak trochę
16:35
jakby na takim rozdarciu.
16:37
To jest fundamentalne rozdarcie
16:41
się tworzą następne
16:47
która z jednej strony
16:49
o swoich korzeniach
16:53
On to wspaniale potrafi
16:54
łączyć jak mało kto.
16:59
potem to obserwować
17:01
okresach życiowych.
17:06
dla jego biografii.
17:07
To rozdarcie fundamentalne
17:11
a potem ono cały czas
17:12
i to w tej twórczości
17:14
Co by nam Pan polecił?
17:20
literatury dziecięcej.
17:30
niewspółczesnych zupełnie,
17:36
sięgniecie do jego tekstów
17:41
Sięgniecie do tych tekstów
17:42
po to, żeby zobaczyć
17:48
właśnie żywiołowość.
17:50
To jest żywiołowość,
17:51
tytuł naszego tomu.
17:53
Nie zawsze tak się czyta,
17:54
szczególnie w szkołach.
17:55
W szkołach trochę się czyta
17:59
właśnie takiego poety
18:00
pięknego polskiego języka.
18:02
Ja proponuję Państwu
18:03
sięgnąć do jego wierszy,
18:05
żeby dostrzec w nich
18:08
uładzoną powierzchnią
18:13
niezwykło dać efekty,
18:14
że dostrzeżemy w nim
18:16
kto nie jest poetą,
18:17
który kilkowsze lat temu
18:20
w jakimś zapomnianym
18:21
zupełnie dwudziestoleciu
18:23
od którego nas tak wiele dzieli.
18:25
Wszystko nas dzieli,
18:29
kto po prostu opowiada
18:30
o naszym odczuwaniu świata,
18:32
o naszym odczuwaniu,
18:34
naszej współczesności,
18:38
ma w sobie potencjał
18:41
naszego doświadczenia
18:42
dwudziestego pierwszego wieku.
18:44
Uwięzione wypuszczam żywioły
18:46
to niezwykle bogate
18:50
twórczości i postaci
18:52
Bardzo Państwu tę książkę polecamy.
18:55
To najnowsze wydawnictwo
18:57
Narodowego Centrum Kultury,
19:03
Uniwersytetu Lubelskiego,
19:05
dzisiejszego gościa
19:06
audycji kulturalnych.
19:08
Bardzo Panu dziękuję
19:10
Bardzo dziękuję serdecznie
19:12
i bardzo polecam Tuwima jako poeta.