Wybrany utwór: Wizjonerzy, projektanci i „producenci dokumentacji”. Kim byli architekci w PRL?
W 1945 r. rozpoczęła się w Polsce powojenna odbudowa, a także „oswajanie” tzw. ziem odzyskanych. Wyzwaniem była nie tylko sama odbudowa (jako gigantyczne przedsięwzięcie), ale też próba znalezienia kompromisu między tworzeniem jakościowych obiektów i dopasowaniem się do partyjnej doktryny. W książce „Słowo architekta. Opowieści o architekturze polski ludowej” pisze o tym dr Błażej Ciarkowski.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
W czasie 45 lat istnienia PRL, powstało aż pięć milionów lokali mieszkalnych, z czego ponad połowa w tzw. „Epoce Gierka”. Na przestrzeni lat zmieniały się dominujące w architekturze style, niejednokrotnie narzucane przez komunistyczne władze – „socjalistyczny w treści i narodowy w formie” socrealizm, modernizm czy postmodernizm. Z szarzyzną mieszkalnych molochów i bloków z wielkiej płyty próbowali walczyć architekci, tworząc śmiałe, nowoczesne projekty. Dr. Błażej Ciarkowski, autor książki „Słowo architekta. Opowieści o architekturze polski ludowej”, oddał im głos i uczynił ich wspomnienia jednym z najważniejszych elementów publikacji.
Oprócz wielu anegdot w książce pojawiają się też gorzkie refleksje. Prof. Tadeusz Mrówczyński, prezes Stowarzyszenia Architektów Polskich (1978-1981) przyznał, że „architekci nie są autorami projektów, a producentami dokumentacji”. Z kolei Przemysław Gawor, autor m.in projektu schroniska w Dolinie Rybiego Potoku, opisywał pracę nad realizacją jako proces, w którym „o wszystko musiał walczyć trzy razy”. Cięcie kosztów oraz brak odpowiednich materiałów często decydowały o ostatecznej rozbieżności między pierwotnym zamysłem architektonicznym a gotowym budynkiem.
W książce opisane zostały także warunki pracy architektów, których profesja była tuż po wojnie bardzo pożądana. Zatrudnieni byli w państwowych zespołach i tzw. „Miastoprojektach”. Zdarzało się także, że dostawali tzw. nakazy pracy przy konkretnych realizacjach. Pierwsza samodzielna pracownia architektoniczna powstała w Polsce w 1958 r.
Gościem Audycji Kulturalnych jest autor książki, dr Błażej Ciarkowski z Uniwersytetu Łódzkiego.
Zdjęcia: Uniwersytet Łódzki / Narodowe Archiwum Cyfrowe
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Architektura fascynuje nas od wielu setek tysięcy lat.
Podziwiamy architektoniczne cuda, zwracamy uwagę na budynki, które wyróżniają się pośród tkanki miejskiej.
Pamiętamy o zabytkach, zastanawiamy się co zrobić z tymi budynkami, które niegdyś uważane za piękne i świetne.
Dzisiaj nie wszystkim się podobają i znacząco odbiegają od wypracowanych kanonów i standardów budowli, które chcemy oglądać.
Natomiast wydaje mi się, że w dalszym ciągu niewystarczająco uwagi poświęcamy architektom, ludziom, którzy są odpowiedzialni za to, jak wygląda świat wokół nas, jak wyglądają ulice miast.
Tutaj oczywiście ulicami zajmują się urbaniści, natomiast to, w jakim otoczeniu funkcjonujemy, żyjemy, jakie są miasta, to są projekty, które powstają w biurach architektonicznych.
Nawiązuję tu również do tych procesów odbudowy i cofam się w czasie do lat 40., 50., 60., no bo też o tej architekturze związanej z Polską Ludową będziemy dzisiaj rozmawiać.
Bardzo dziękuję za to za sprawą książki Słowo Architekta. Opowieści o architekturze Polski Ludowej, której autor, dr Błażej Ciarkowski, architekt, historyk architektury związany z Uniwersytetem Łódzkim, przyjął zaproszenie i jest dzisiaj Waszym i moim gościem.
Bardzo jest mi miło gościć Pana w audycjach kulturalnych.
Bardzo dziękuję za zaproszenie i dzień dobry Państwu.
Powiedziałam, że skupimy się na architektach. Mam nadzieję, że Pan się na to zgodzi, bo też w swojej książce poświęca im bardzo dużo uwagi.
W książce możemy znaleźć fragmenty wywiadów, które Pan z wieloma znakomitymi architektami przeprowadził, ale zanim przejdziemy do nich, zapytam o Słowo Architekta.
Tej frazie, temu znaczeniu poświęca Pan sporo uwagi we wstępie do książki, tłumacząc trochę, jaki był Pana zamysł z tym związany.
No bo też Słowo sugeruje nam pewną narracyjność, a we wstępie używa Pan też określenia storytelling.
Teraz zastanawiam się, czy można powiedzieć, że właśnie architektura to też jest taki storytelling, taka opowieść.
Zdecydowanie możemy w ten sposób na architekturę spojrzeć, w ten sposób ją odczytywać.
Inna będzie historia opowiedziana odnośnie konkretnego budynku, czy zespołu budynków opowiedziana przez zleceniodawcę, inwestora.
Inna będzie historia opowiedziana przez architekta.
Jeszcze inna historia będzie opowiedziana przez użytkowników.
Inna oczywiście przez historyka architektury.
Więc mamy tutaj kilka narracji, które mogą się wykluczać, mogą się uzupełniać, mogą funkcjonować niezależnie od siebie.
Ale ja się ostatnio nad tym tytułem, czy ostatnio, czyli dzisiaj zastanawiałem, czy ktoś o to zapyta.
Pani pyta, więc ja się bardzo cieszę.
To jeszcze można inaczej odczytać.
Tego we wstępie nie ma.
Słowo architekta to jak słowo harcerza.
Też związane z tym, czy moi rozmówcy, te wywiady, o których Pani wspomniała, czy oni mi powiedzieli prawdę.
Rozmawialiście na różne tematy, bo też tych architektów było bardzo wielu.
Każdy sięgał po trochę inne zagadnienia, czy też Pan dopytywał o różne zagadnienia.
Ale pierwsze, co przyszło mi do głowy, to czy prawdą architekta, i takim powiedzeniem sprawdzam, jest spojrzenie na budynek, który on stworzył.
Tak byłoby najłatwiej, ale wtedy trochę architekta obarczamy odpowiedzialnością za to, za co nie zawsze odpowiada.
Bo mamy pewne czynniki ekonomiczne, polityczne.
Ja zajmuję się historią architektury przede wszystkim z czasów Polski Ludowej.
No i mamy takie okresy, gdzie o ostatecznym kształcie budynku zdecydowanie w większym stopniu nie decydował wykonawca niż architekt.
Więc to, co architekt narysował, zaprojektował, a to, co ostatecznie powstało, to nie do końca musiało być to samo.
Więc takie podejście, że mówimy architektowi, sprawdzam i jeśli budynek jest dobry, to znaczy, że projekt był dobry, to nie zawsze musi się sprawdzać.
To mogą też potwierdzić słowa wielu pana rozmówców.
Ja sobie zapisałam wypowiedź pana Przemysława Gawora.
Padły przy okazji rozmowy o schronisku w Dolinie Rybiego Potoku, bo on przyznał, nie wiem czy z rezygnacją, czy z pewnym zmęczeniem, że o wszystko musieliśmy walczyć trzy razy.
To jest motyw, wątek, który w pana książce pojawia się wielokrotnie.
Że tak naprawdę architekci nieustannie walczyli.
Musieli bronić swoich projektów, no bo może nie zawsze one były zgodne z kierunkiem partii.
Musieli walczyć z wykonawcami, musieli walczyć z ograniczeniami finansowymi.
Oni byli w nieustannym boju.
Można tak to określić, a naprawdę oni tak te czasy wspominają, właśnie jako taką walkę, gdzie w zasadzie trzeba było wszystko sobie wywalczyć.
I u władz, i potem u wykonawcy, a potem jeszcze dziennikarze albo użytkownicy krytykowali.
Niektórzy architekci z dziennikarzami też potrafili na łamach prasy podejmować walkę.
Jeszcze a propos tych rozbieżności, też padły takie słowa, to akurat przy okazji rozmowy o tych ogromnych budynkach mieszkalnych.
No bo ostatecznie architektura mieszkaniowa można powiedzieć, że była taką perłą w koronie chyba architektury PRL-u, czy budownictwa PRL-u może powinnam powiedzieć.
Przez 45 lat, jak pan przywołuje, powstało 5 milionów lokali, a w samej tylko tak zwanej epoce Gierka ponad 2,5 miliona, więc to są ogromne liczby, które muszą budzić jakiś respekt przynajmniej.
No i przy rozmowie na temat superjednostki w Katowicach padło takie stwierdzenie, że architekci ciągle mierzyli się z rozbieżnościami między zamysłem, a ostateczną realizacją.
Czy oni byli uwzględniani, czy oni zawsze wiedzieli o zmianach, które muszą zostać wprowadzone, żeby budynek można było zrealizować?
Jakiś architekt o tych zmianach musiał wiedzieć, bo musiał projekt zamienny stworzyć, ale nie zawsze to był ten sam architekt, który tworzył pierwotną koncepcję.
I na to środowisko projektantów w latach 70-tych bardzo, bardzo narzekał w koniec 60-tych, ale w latach 70-tych, że ktoś inny wykonuje koncepcję, ktoś inny robi jakąś pierwszą fazę projektu, potem ten projekt jest zmieniany,
a to, że cała inwestycja jeszcze ciągnie się długie lata powoduje, że w zasadzie tam rzucono pytanie, no czy jest ten projekt, czy jest ten finalny budynek.
Takie problemy też były, więc jakiś architekt za ten ostateczny kształt zawsze, można powiedzieć, jest odpowiedzialny.
Tutaj Pani wspomniała o superjednostce, takim ciekawym przykładem zmian są falowce na Przymorzu w Gdańsku,
gdzie architektka Danuta Oleńska w pierwszym wariancie zaprojektowała zupełnie inny układ.
Oczywiście to były też takie wielkie, meandrujące bloczyska na Przymorzu, ale mieszkania, galerie i tak dalej miały mieć zupełnie inną formę,
o czym okazało się, że zwyczajnie budżet się nie spina i cena jednego metra kwadratowego inwestycji musi być znacznie niższa i zaczęło się obcinanie projektu.
Jak nie wiadomo o co chodzi, to zawsze chodzi o pieniądze.
Tak.
Ale kiedy Pana słuchałam, i to też było pytanie, które towarzyszyło mi w trakcie lektury książki,
dotyczy ono tego, jaki był status architekta w czasie PRL-u.
Ja wiem, że mówimy o przestrzeni 45 lat, więc to się na pewno na przestrzeni tych dekad zmieniało,
ale wyobrażam sobie, też pisze Pan o tym w książce, że zaraz po wojnie to byli ludzie na wagę złota.
Oni byli potrzebni, żeby ten kraj odbudować, odbudować stolice, ale tak naprawdę odbudować cały kraj,
ale chyba z czasem trochę to się zaczęło zmieniać.
Pierwsze lata powojenne to zdecydowanie sytuacja, kiedy ten architekt, Pani mówi, był na wagę złota,
to poniekąd przewijało się w rozmowach z projektantami, którzy urodzili się gdzieś tam w latach dwudziestych,
czyli tuż po wojnie mogli już wykonywać zawód i mieli niejednokrotnie akowską przeszłość,
powstanie warszawskie za sobą i tak dalej. Mówili, że absolutnie władza o tym wiedziała,
władza się ich, powiedzmy, kolokwialnie nie czepiała, bo byli potrzebni.
Mieli tylko się pilnować, żeby w żadne polityczne historie, awantury się nie mieszać.
Oczywiście w tym okresie też byli ci architekci, którzy mieli silniejszą pozycję,
jak Bogdan Tniewski i ci, którzy mieli pozycję słabszą, to taki dość naturalny chyba w każdej epoce układ,
to jak bardzo byli potrzebni architekci wpłynęło też na zmianę systemu nauczania,
bo wprowadzono studia dwustopniowe po to, żeby już po tym pierwszym trzy i półletnim okresie
młody człowiek z tytułem inżyniera mógł projektować. Dopiero potem dyplom magisterski się robiło,
niektórych się to przyciągało dość długo, więc coś, co mamy od stosunkowo niedawna,
było gdzieś w latach 50. już praktykowane.
A potem ta sytuacja faktycznie się zmieniła, bo mamy przywołane już przeze mnie lata 70.,
gdzie architekt staje się trochę persona non grata na placu budowy,
bo musimy budować przede wszystkim w przypadku osiedli szybciej, więcej i jeszcze więcej i jeszcze szybciej.
I ten architekt, który ma jakieś swoje fanaberie, że tak powiem,
no tylko w czymś takim przeszkadza, więc zdarzały się historie,
jak wspominali moi rozmówcy, gdzie projektant w zasadzie nie mógł doglądać realizacji swojego projektu,
Po raz kolejny przywołam słowa, cytat, który pojawia się w książce,
ale robię to bez wyrzutów sumienia, bo o tych architektach właśnie rozmawiamy.
To są słowa ówczesnego prezesa SARP-u Tadeusza Mrówczyńskiego,
który powiedział, wydaje mi się, że to jest taka bardzo gorzka refleksja,
architekci nie są autorami projektów, a producentami dokumentacji.
I wydaje mi się, że to jest bardzo przykre, no nie tylko dlatego,
że on się o taką refleksję pokusił, ale też dlatego, że chyba odebrano architektom
tę część ich pracy związaną z wizjonerstwem i z kreacją.
Do pewnego stopnia tak. Szczególnie druga połowa lat siedemdziesiątych
to jest takie dość duże zubożenie krajobrazu architektonicznego.
Z drugiej strony to jest realizacja tego, o czym niektórzy awangardowi architekci
przed wojną marzyli, czyli mamy przedsiębiorstwa produkujące projekty
i produkujące budynki, a architekt jako taki na poły inżynier,
na poły artysta w ogóle już odchodzi do lamusa.
Były takie opinie w latach trzydziestych, one ziściły się w takiej dość przewrotnej,
wykrzywionej formie. Natomiast a propos kreatywności,
tak jak w pierwszych latach powojennych mamy sytuację,
gdzie młodzi architekci, jeszcze nie ukończywszy studiów,
w zasadzie projektują ważne rzeczy i od razu widzą, jak te ich projekty
zamieniają się w realne budynki.
Tak w latach siedemdziesiątych, to jeden z moich rozmówców opowiadał,
mogli sobie tylko zastanawiać się nad tym, jaki będzie układ okien
w wielkim bloku, czyli czy będą miały tę wąską część od strony lewej
czy od prawej tego typu drobiazgi rozważyć.
Tak, ale historia w tej książce nie ma, którą opowiadał Jakub Wujek,
który w książce jest.
Przywołał pan Jakuba Wujka. Myślę, że to jest taka dobra okazja,
żeby zwrócić uwagę, jak szerokie grono jest reprezentowane w książce.
Przede wszystkim, co zwróciło moją uwagę, jeżeli chodzi o regiony
czy części krajów, w których oni pracowali.
Są przywoływani architekci, którzy byli odpowiedzialni za to,
co się działo w Poznaniu, za to, co się działo na Śląsku,
za to, co się działo oczywiście w Warszawie, w Łodzi,
ale też w Szczecinie. I wydaje mi się, że oprócz technicznego kunsztu,
który musi mieć każdy architekt, do tego chyba dochodzi taka znajomość
regionu czy okolicy, w której się pracuje, zwłaszcza jeżeli mówimy
o tych terenach ziem odzyskanych.
Tam z tą znajomością terenu, przynajmniej w momencie,
kiedy ci projektanci przyjeżdżali, bywało różnie.
Akurat mój szczeciński rozmówca, profesor Adam Szynski,
do Szczecina dotarł troszkę, troszkę później.
To nie była ta pierwsza fala odbudowy tak zwanych ziem odzyskanych,
ale w jego wypowiedzi przewijało się i tak to samo,
co opowiadał mi we Wrocławiu Stefan Miller,
czyli że te ziemie odzyskane, Wrocław, ale także Szczecin,
zupełnie swoją formą, swoją skalą zaskoczyły projektantów,
którzy tam przybyli, oni nie bardzo, zdaniem Millera,
wiedzieli, co z tym zrobić, jak się w tej takiej bardzo wielkomiejskiej skali
odnaleźć, więc takie dość faktycznie trudne wyzwanie,
zdaniem Millera nie do końca mu podołali projektanci.
Przyszedł też czas rozliczeń, właściwie my jesteśmy cały czas w tym momencie,
kiedy PRL-owska architektura jest oceniana.
Niektóre z budynków zostają znane za zabytki,
za tak zwane perły architektury, no a inne wręcz przeciwnie.
Na inne patrzymy dosyć krzywo, innych w ogóle już nie ma.
Tutaj chyba możemy przywołać przykład dworca kolejowego w Katowicach.
Może nie toczyły się o niego walki, ale zdecydowanie słychać było głosy obrońców tejże bryły.
Tu dochodzimy do takiego momentu oceny architektów,
to znaczy mijają lata, zmieniają się okoliczności, zmieniają się czasy, zmieniają się warunki.
Natomiast jak oni odnoszą się do własnych projektów?
Ich stanowisko jest bardzo, bardzo różne.
Z jednej strony jest Przemysław Gawur, który konsultował właśnie projekt modernizacji
zaprojektowanego przy siebie wspólnie z kolegami, koleżankami Domów Czasowego Harnas w Łukowinie Tatrzańskiej.
I on bardzo mocno podczas tych konsultacji obstawał przy tym,
żeby jak najwięcej z tego oryginalnego zamysłu projektowego zostało.
Potem był rozczarowany tym, co ostatecznie z tego wyszło.
Więc to jest jedna strona.
Drugą stroną jest Szczepan Baum, czy był Szczepan Baum, bo już nie żyje.
Gdański architekt, który projektował już nieistniejący dom wczasowym
byli śmijarze w Jastrzębiej Górze.
I jak go zapytałem właśnie, jak się odnosi do tego, że ten budynek rozebrano,
on stwierdził, że nie było innego wyjścia, bo on absolutnie do współczesnych norm,
współczesnych potrzeb nie przystawał, więc dla niego było naturalnym,
że trzeba było to wyburzyć.
I gdzieś między tymi dwiema postawami jest jeszcze, czy była jeszcze Halina Skibniewska
albo Jadwiga Grabowska-Hawrylak, które opiniowały modernizację swoich osiedli
i odpowiednio Sady Żoliborskie i Plac Grunwaldzki we Wrocławiu
i rozumiały, że trzeba docieplić.
Zastanawiały się razem z młodymi projektantami, którzy te projekty przygotowali,
jak docieplić tak, żeby jak najmniej z tej oryginalnej formy stracić.
Na koniec dzisiejszej rozmowy chciałabym zapytać, to jest oczywiście pytanie bardzo ogólne,
ale wydaje mi się, że takich prób klasyfikowania, które nie do końca są sprawiedliwe
ani wobec budynków, wobec brył, ani wobec architektów jest całkiem sporo.
Czy pan mógłby zaryzykować jakąś opinię, jakiś wniosek na temat tego,
jak ta PRL-owska architektura nam się zestarzała?
Możemy patrzeć pod względem samej formy.
No i mamy budynki, które do dzisiaj są nowoczesne, czy wyglądają nowocześnie.
Mamy z drugiej strony kwestię materiałów.
I inaczej będzie starzała się zabudowa Placu Konstytucji w Warszawie,
gdzie mamy okładzinę z piaskowca, więc taki bardzo, bardzo tradycyjny materiał.
No a inaczej będzie starzał się tynk, czy wielka płyta,
czy jakieś materiały takie na poły eksperymentalne, które starano się stosować.
Ale tak starając się to troszkę bardziej ogólnie ująć, powiedziałbym, że modernizm w ogóle,
a szczególnie ten powojenny modernizm, czy w przypadku KF Blok Wschodniego,
tak zwany socmodernizm, starzeje się nie najlepiej.
Bo jest to kwestia materiałów, technologii, jeszcze w przypadku Polski,
ludowej wykonawstwa na niskim poziomie.
I to wszystko na niestety po latach, po latach wychodzi.
Więcej o architekturze, ale wydaje mi się, co szczególnie ważne, o architektach.
Możecie przeczytać w książce Słowo architekta, opowieści o architekturze Polski ludowej,
której autor, dr Błażej Ciarkowski, architekt, historyk architektury
związany z Uniwersytetem Łódzkim, opowiadał dzisiaj w audycjach kulturalnych.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Z okazji 75-lecia Narodowego Centrum Kultury przedstawiamy jubileuszowy wybór 75 audycji poświęconych sztukom wizualnym. To przekrój dyskusji o malarstwie, rzeźbie, architekturze, fotografii oraz wzornictwie. Kolekcja stanowi wybór 75 rozmów o polskiej oraz światowej sztuce wizualnej – od dzieł dawnych mistrzów i klasyki XIX oraz XX wieku,… Czytaj dalej o 75 audycji o sztukach wizualnych
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
