Wybrany utwór: „Szkice z Polski” – obraz życia w przedwojennym kraju
„Ten film jest po prostu piękny. Kiedy się go dzisiaj ogląda, jest to naprawdę wspaniała, nostalgiczna podróż do lat dwudziestych” – mówi Michał Pieńkowski (FINA). W ramach festiwalu Wschód Kultury Inny Wymiar w Białymstoku zaprezentowano unikatowy materiał ukazujący przedwojenną Polskę. To amatorski film belgijskiego podróżnika, który kilkukrotnie odwiedził nasz kraj.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
„Szkice z Polski” odkryto kilka lat temu w zbiorach belgijskich Królewskich Archiwów Filmowych (La Cinémathèque Royale de Belgique). To materiał ukazujący różne zakątki Polski lat międzywojennych – od życia dużych ośrodków miejskich przez świąteczne zwyczaje miasteczek, po skarby polskiej natury. Jest to podróżniczy film amatorski zapisany na taśmie 35mm. Jego autor – Maurice Bekaert – był przemysłowcem, odwiedzającym Polskę w celach biznesowych. Przy okazji, jako zapalony kinoman, filmował rozmaite zakątki kraju. Materiał, choć amatorski, został zrealizowany w bardzo dobrej jakości w latach 1920-1931.
W Audycjach Kulturalnych o filmie opowiada Michał Pieńkowski z Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego – filmograf, miłośnik kina przedwojennego. Rozmowa została zarejestrowana podczas festiwalu Wschód Kultury Inny Wymiar w Białymstoku, gdzie film został zaprezentowany wraz z muzyką wykonywaną na żywo przez zespół Polski Piach.
Kadry z filmu: Cinématheque Royale de Belgique, Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.
Dziś zabieramy Państwa do świata filmu przedwojennego, w dodatku kina dokumentalnego.
Moimi Państwa gościem jest Michał Pieńkowski, filmograf, pasjonat kina z Filmateki Narodowej Instytutu Audio-Wizualnego.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
Publiczność Festiwalu Wschód Kultury Inny Wymiar w Białymstoku miała okazję obejrzeć wyjątkowy film zatytułowany Szkice z Polski.
Film wyreżyserowany i zrealizowany przez belgijskiego podróżnika Morisa Beckerta na podstawie fragmentów nagrań, które zrealizował w Polsce w latach dwudziestych i na początku lat trzydziestych podróżując do naszego kraju.
Przed filmem mieliśmy okazję usłyszeć prelekcje w Pana wykonaniu, a samemu obrazowi towarzyszyła muzyka wykonywana przez zespół Polski Piach.
Bardzo dużo wątków, bardzo dużo pytań wokół tego filmu.
Zacznijmy może od tego, jak to się stało, że my możemy go dziś oglądać, bo jest to stosunkowo nowe odkrycie.
Tak, ten film dosłownie kilka lat temu został odkryty, wcześniej przez dziesięciolecia. Myśmy nawet nie wiedzieli, że coś takiego kiedykolwiek powstało, ponieważ był to film amatorski i w dodatku zrealizowany przez kogoś z zagranicy.
W Polsce on prawdopodobnie nigdy nie był wyświetlany. Wiadomo, że najprawdopodobniej wyświetlany był w Belgii.
No a u nas nie był znany i dopiero kilka lat temu właśnie w Królewskim Archiwum Filmowym w Belgii został odnaleziony przez jedną z naszych koleżanek, sprowadzony do Polski.
No i okazało się, że taki właśnie skarb i taka perełka dopiero dzisiaj po tylu latach mogła użyć światłodzienne.
I bardzo się z tego cieszymy, bo to jest film naprawdę niezwykły, pokazujący właściwie całą Polskę lat międzywojennych.
Wspomniała pani, że ten film został wyreżyserowany przez Morisa Beckerta.
Wydaje mi się, że to nie do końca jest dobre określenie, dlatego że ten film właściwie nie jest wyreżyserowany.
To jest zestaw widoków po prostu z różnych miejsc, z różnych zakątków Polski, z różnych miast, miasteczek, wsi, lasów, rezerwatów, które Moris Beckert odwiedzał.
Natomiast ten film sprawia wrażenie, że on nie jest taką spójną całością.
To są właśnie takie wyrwane fragmenty tych jego podróży.
Dodatkowo one nie do końca są chronologicznie poukładane.
Podczas prac nad tym filmem mieliśmy nawet taki pomysł, żeby uporządkować cały ten materiał,
ale stwierdziliśmy, że jednak to nie będzie dobre wyjście, dlatego że w takiej postaci, w jakiej ten film obecnie się znajduje,
czyli jest to taki troszeczkę miszmasz, on ma bardzo dużo uroku.
To, że w tym filmie niektóre miasta, jak na przykład Warszawę, widzimy kilkakrotnie, to jeszcze bardziej nadaje mu takiej niezwykłości.
Mówił pan wczoraj sporo o tym, na czym polega rekonstrukcja cyfrowa filmów z tego właśnie okresu,
a w jakim stanie była taśma, czy taśmy, na których znalazły się szkice z Polski?
Te taśmy na szczęście były zachowane w bardzo dobrym stanie, chyba właśnie dlatego, że przez te dziesięciolecia one nie były używane.
Taśmy najbardziej zużywają się podczas ich użytkowania, podczas wyświetlania w kinach,
a ponieważ ten film właściwie nie był wyświetlany przez ostatnie kilkadziesiąt lat,
więc na szczęście te taśmy nie były bardzo mocno zniszczone i mimo upływu lat, dość wielu,
ponieważ są to filmy od początku lat dwudziestych do początku lat trzydziestych realizowane,
one zachowały się w bardzo dobrym stanie, także praca nad nimi to właściwie była przyjemność.
Na ile to mogła być wówczas popularna praktyka, by podróżować do innych krajów,
rejestrować tam materiał filmowy i jeszcze w dodatku wygłaszać wykłady na temat swoich wrażeń?
Co wiemy w ogóle o Morrisie Beckertzie?
Morris Beckert był z wykształcenia prawnikiem, przez pewien czas także dyplomatą,
ale przede wszystkim był, tak jak to się w tamtych latach w Polsce określało, przemysłowcem,
czyli po dzisiejszemu biznesmenem.
I to, że on tak często podróżował po Europie i że kilkakrotnie znalazł się w Polsce,
to wynikało właśnie z tego, że odbywał podróże służbowe, podróże biznesowe i w interesach przyjeżdżał do Polski.
No a że do tego był jeszcze zapalonym kinomanem i kręcił filmy amatorskie, bo po prostu takie miał hobby.
Przyjeżdżał do Polski, zresztą nie tylko do Polski, z kamerą.
No i właśnie dzięki temu mamy te filmy.
To nie była dość pokrzechna praktyka, dlatego że w latach międzywojennych, zwłaszcza jeszcze w latach dwudziestych,
filmy i kamery to był jednak towar bardzo, bardzo luksusowy i mało kto mógł sobie pozwolić na to,
żeby tak po prostu kupić kamerę i kręcić filmy na własny użytek.
No a jednak Morris Beckert, ponieważ był tym przemysłowcem, mógł sobie na to pozwolić i brał kamerę ze sobą w te podróże.
I Szkice z Polski to jest film zrealizowany w zdecydowanej większości właśnie w Polsce.
Ale na samym początku jest takie preludium, można powiedzieć, do tego filmu, zatytułowane w drodze do Polski.
I tam widzimy na przykład czechosłowackie wioski tatrzańskie, co jest też niesamowitym unikatem,
bo akurat był tam najprawdopodobniej w niedzielę.
Widzimy tam chłopów od świętnie ubranych, jak idą do kościoła.
To są naprawdę niesamowite i bardzo, bardzo unikalne obrazy, jakich w innych filmach właściwie trudno jest odnaleźć.
Już trudno jest uwierzyć, że to jest materiał zarejestrowany przy okazji podróży biznesowych.
Trudno uwierzyć, że jest to film amatorski.
Po prostu te kompozycje nieraz są naprawdę wyszukane.
Ruch kamery płynny.
Widzimy te ujęcia i od razu wiemy, co one przedstawiają.
Jaki jest ich cel?
Maurice Beckert był wprawdzie amatorem, ale to był na pewno amator, który miał pojęcie, co robi.
Wiedział co nieco o kręceniu filmów.
I ten materiał przez niego zrealizowany to są naprawdę piękne ujęcia.
Bardzo fachowo nakręcone.
Kamera idzie płynnie, powoli, także wszystko dokładnie widać.
Kompozycje tych kadrów są też bardzo, bardzo interesujące, więc ten film jest po prostu piękny.
Kiedy to się dzisiaj ogląda, to jest naprawdę wspaniała, nostalgiczna podróż do lat dwudziestych.
Duża wartość tego filmu nie tylko, myślę, dla miłośników kina, ale także wartość historyczna.
Pewne rzeczy się co prawda nie zmieniły.
Flisacy dalej pływają po Dunajcu, ale w tym filmie zobaczymy wiele obiektów, które dzisiaj już nie istnieją.
I to co chyba jest najciekawsze to, że one stanowią tło dla życia ludzi tamtego czasu.
To znaczy nie widzimy ich jak zazwyczaj w postaci rycin zdjęć, tylko rzeczywiście one są fragmentami tamtejszej rzeczywistości.
I nie myślę tutaj tylko o Warszawie, której poświęcono w tym filmie całkiem sporo miejsca, ale także choćby o Gdyni świeżobudującej się.
Właśnie to jest też niesamowite w tym filmie, że tutaj Morris Beckert bardzo dużo podróżował po Polsce.
I mamy tu zarejestrowane bardzo różne i bardzo wiele różnych zakątków miast, miasteczek, wsi.
Wiele z nich to są nie tylko obiekty, ale w ogóle całe miejsca, które dzisiaj już nie istnieją.
A poza tym cała ta atmosfera, no chociażby te polskie wsie.
No dzisiaj po stu latach wsie wyglądają już zupełnie inaczej.
A takich właśnie sielskich obrazów jak w tym filmie nie ma zbyt wiele na taśmach zachowanych, więc są to naprawdę wielkie unikaty.
Widać tam też zachowanie ludzi na ulicach, no bo oczywiście jest utrwalone wiele miejsc, po prostu z Warszawy czy z innych miast bardzo atrakcyjnych.
Ale w tych miejscach są ludzie i widzimy tam ruch uliczny, widzimy jak ci ludzie są ubrani, jak oni się zachowują.
Bardzo fajne jest to, że w większości tych ujęć widać jak grupa dzieciaków biegnie za nim po prostu i pozuje przed tą kamerą.
W dużych miastach prawdopodobnie dzieci mogły już wiedzieć co to jest kamera, ale tam na wsiach no widać, że one patrzą z zainteresowaniem, bo nie mają pojęcia co się tak naprawdę dzieje i o co chodzi, co ten pan trzyma w rękach i co on z tym wyrabia.
No to jest też taki znak czasów pokazujący zachowanie ludności, której już dawno, dawno nie ma.
A co dla pana było takim największym odkryciem, jakąś ciekawostką, może jakimś detalem, który możemy dojrzeć w tym filmie?
Przede wszystkim to, że są tam zarejestrowane takie miasta, których nie ma na żadnych innych filmach.
Ile Warszawa była miejscem bardzo medialnym, bo właściwie cały przemysł filmowy i cała kinematografia ulokowana była właśnie w Warszawie i większość filmów realizowana była właśnie tu,
to inne miasta na filmach pojawiały się bardzo, bardzo rzadko.
Toruń pojawił się tylko w jednym przedwojennym filmie fabularnym, a tutaj mamy bardzo ciekawe zdjęcia z Torunia.
Łowicz również nieczęsto pojawiał się na filmach, a tutaj mamy bardzo piękne ujęcia z Łowicza i wiele innych miast takich,
których po prostu w innych filmach nie ma.
Także ten film Morisa Beckerta jest naprawdę wielkim unikatem i wielkim skarbem, także dla tych małych, lokalnych społeczności.
Mówił pan o tym zachowaniu ludzi, które możemy w tym filmie obejrzeć.
Dla mnie niezwykłą ciekawostką było to, jak płynnie chodnik zmienia się w ulicę i odwrotnie,
jak ten ruch drogowy tak naprawdę nie jest w żaden sposób określony.
Pomówmy jeszcze o roli ilustracji muzycznej, która od początku towarzyszyła kinu nie memu.
Wydaje mi się, że nie dałoby się, chociaż pewnie dałoby się tylko pytanie, czy byłoby to przyjemne oglądanie niemal 60-minutowego dokumentu bez muzyki.
Muzyka właściwie od samego początku towarzyszyła filmom i to zarówno muzyka na żywo, jak i muzyka nagrywana,
ponieważ już od samego początku istnienia kinematografii wynalazcy dążyli do tego, żeby razem z obrazem nagrywać także dźwięk.
Początkowo było to bardzo trudne albo wręcz niemożliwe, ale eksperymenty z filmami dźwiękowymi były robione już w XIX wieku.
To były dopiero eksperymenty, to się nie przyjęło na szerszą skalę, tak więc najczęściej filmy były ilustrowane muzycznie po prostu przez muzyków, którzy grali na żywo.
Rzeczywiście oglądanie filmów w zupełnej ciszy byłoby bardzo uciążliwe, tym bardziej, że filmów w kinie na ogół nie oglądało się w ciszy.
Dzisiaj jest jednak zupełnie inna kultura zachowania się w kinie, ale te 100 lat temu w kinie było bardzo głośno.
Ludzie się bawili, komentowali, rozmawiali, palili papierosy, jedli różne rzeczy, także w kinach niejednokrotnie panował straszny harmider.
I ta muzyka była nie tylko po to, żeby zilustrować muzycznie ten film i po prostu spotęgować nastrój, ale także, żeby po prostu zagłuszyć ten zgieł w kinie.
Także od samego początku najczęściej pianiści grali do takich filmów, to był taki specjalny rodzaj pianisty nazywany taperem i właściwie w każdym kinie, no jeszcze wypocenki na niemego, stało pianino i to właśnie na nim były filmy ilustrowane.
Ale w większych kinach, w dużych miastach niektóre kina miały swoje zespoły muzyczne albo wręcz całe orkiestry, no to wprawdzie była rzadkość, ale te najbardziej eleganckie kinoteatry, jak to się wcześniej nazywało, miały orkiestry, które grały do tych filmów.
Wczoraj mogliśmy usłyszeć ten film przy akompaniamencie, jeśli mogę to tak nazwać, zespołu Polski Piech. Jestem ciekawa też jak ta muzyka wpływa na odbiór, może jeszcze kiedyś uda mi się ten film zobaczyć z inną muzyką na żywo.
Zapewne odkrycia takie jak właśnie Szkice z Polski dają dużą nadzieję osobom zajmującym się filmem na to, że jeszcze wiele takich pereł jest do odkrycia.
Zdecydowanie tak i na szczęście zaginione filmy nadal się odnajdują, dlatego o tych filmach, które nie zachowały się do dzisiejszego czasu, ja wolę nie mówić o tym, że one się nie zachowały.
Ja wolę używać sformułowania, że one są uznane za zaginione, dlatego, że takie filmy od czasu do czasu się znajdują.
Czasami w całości, czasami jedynie we fragmentach, czasami bardzo mocno zniszczone, czasami w lepszym stanie.
Ale nie tracę nadziei, że te filmy, których dzisiaj nie znamy, że one jeszcze kiedyś gdzieś się odnajdą.
Oby jak najwięcej tych odkryć było, Michał Pieńkowski z Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualnego był dzisiaj moim i Państwa gościem. Bardzo dziękuję.
Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK
Nie jest rankingiem ani przeglądem: to katalog tytułów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. Projekt Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualny w pionierski sposób analizuje polską kinematografię, zapraszając do tego nie tylko ekspertów, ale także miłośników kina. Na liście znajdziemy „Akademię Pana Kleksa” czy „Wielką podróż Bolka i… Czytaj dalej o Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego
Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą. Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres… Czytaj dalej o „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For
Wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego „Has na nowo” to spojrzenie na 25 filmów Wojciecha Jerzego Hasa od strony plastycznej. Andrzej Pągowski w rozmowie z Katarzyną Sanocką opowiada o szukaniu inspiracji do tych prac i o tym, jak z okazji stulecia urodzin reżysera ponownie zanurzył się w jego twórczość. Plakaty Andrzeja Pągowskiego… Czytaj dalej o „Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego
Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów. „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu… Czytaj dalej o „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?
1 kwietnia mija sto lat od narodzin jednego z największych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Wojciech Jerzy Has został jednogłośnie wybrany patronem tego roku przez Senat RP. Obchody symbolicznie zainaugurowało otwarcie wystawy „Has – terytoria czasu i przestrzeni”. „Żyjemy w takich czasach, że czasami tej prawdy objawianej przez sztukę, filmy,… Czytaj dalej o „Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has