Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Książka „Silny rozum, silne ręce, miękkie serce”. Kim była Regina Salomea Pilsztynowa?

„Silny rozum, silne ręce, miękkie serce”. Kim była Regina Salomea Pilsztynowa?

Aleksandra Galant 26 listopada 2023
„Silny rozum, silne ręce, miękkie serce”. Kim była Regina Salomea Pilsztynowa?

Niekiedy mówi się, że była pierwszą polską lekarką, choć nie miała medycznego wykształcenia. Jedno nie ulega wątpliwości – dziewczyna z niewielkiego Nowogródka zrobiła międzynarodową karierę. Leczyła na dworze sułtana, pracowała na froncie, była też… szpiegiem. Jej biografię, będącą gotowym scenariuszem filmowym, opisał w najnowszej powieści Cezary Harasimowicz.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Wiedzę o urodzonej w 1713 r. Reginie Salomei Pilsztynowej, medyczce-amatorce i podróżniczce, czerpiemy z pamiętników, które pisała przez całe swoje życie. Wiedzę lekarską, niedostępną wówczas dla kobiet, zdobywała podglądając pracę męża specjalizującego się w okulistyce. Za mąż wyszła w wieku zaledwie 14 lat. Tak młody wiek zamążpójścia mógł wynikać z „czupurnego charakteru”, którym zamęczeni byli jej rodzice. W szybkim małżeństwie córki upatrywali odrobiny spokoju.

Regina Salomea wraz z mężem wyprowadziła się do Stambułu, gdzie uczyła się języków, zgłębiała medycynę, a tak zajmowała się magicznymi rytuałami, które praktykowała do końca życia. Nieustannie podróżowała: odwiedziła Wiedeń, Stambuł, Petersburg, dotarła nawet na Maltę. Z czasem została szpiegiem, a także wykupowała chrześcijan z niewoli tureckiej i „odsprzedawała” ich rodzinom. W międzyczasie przeżywała miłosne przygody, w tym mniej lub bardziej udane małżeństwa.

Barwny życiorys zaciekawił scenarzystę, aktora i pisarza – Cezarego Harasimowicza. Początkowy plan opracowania scenariusza filmowego na podstawie pamiętników Pilsztynowej, przerodził się w kilkuset stronicową powieść, napisaną w całości w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

W Audycjach Kulturalnych Cezary Harasimowicz opowiedział o procesie twórczym, towarzyszącym wydaniu książki oraz literackich planach na przyszłość.

Zdjęcia: Wydawnictwa Lira.

„Silny rozum, silne ręce, miękkie serce”. Kim była Regina Salomea Pilsztynowa – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Pobierz napisy (.vtt)
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Nie jest tajemnicą, jak wyglądały początki medycyny w Polsce.
Gdybyśmy chcieli sprawdzić, kto był pierwszym lekarzem, kto specjalizował się jako pierwszy w jakiej dziedzinie,
zapewne nie byłoby to dużym wyzwaniem.
Oczywiście wiązałoby się to z poszukiwaniami, z godzinami spędzonymi w bibliotekach,
na rozmowach z ludźmi zajmujących się tą tematyką, ale na pewno byłoby to w niedługim czasie możliwe.
Tymczasem, gdyby zadać sobie pytanie, kim była pierwsza polska lekarka,
tu już sprawa robi się bardziej skomplikowana.
No i myślę, że konia z rzędem temu, kto podejrzewałby, że była to kobieta wierząca w magię,
kobieta, która szturmem podbijała nie tylko serca mężczyzn,
ale także kraje ościenne, a nawet położone nieco dalej.
Kim ona była, tego można dowiedzieć się z powieści.
Awantury i przygody Reginy Salomei Pilsztynowej
to jest powieść, którą napisał Cezary Harasimowicz,
aktor, dramaturg, scenarzysta i pisarz, który przyjął zaproszenie
i dzisiaj jest waszym i moim gościem.
I o tej książce właśnie będziemy rozmawiać.
Witam w audycjach kulturalnych.
Witam również.
Czy kiedy pana droga przecięła się z drogą Reginy Salomei Pilsztynowej,
pan podejrzewał, jak niesamowita historia jest przed panem do odkrycia?
Nie, kompletnie. Jeszcze w momencie, kiedy zadedykowano mi do napisania tę historię,
bo najpierw to nie była powieść, tylko to był tak zwany treatment,
bo dwóch wspaniałych producentów filmowych, którzy produkowali gro filmów,
Wojtka Smarzowskiego zaproponowało mi opracowanie tego tematu
jako tematu filmowo-serialowego.
To kompletnie nie wiedziałem, z kim mam do czynienia,
to znaczy z jaką bohaterką mojej opowieści mam do czynienia.
I dopiero kiedy wręczono mi pamiętniki prawdziwej mojej bohaterki,
czyli pani Pilsztynowej, Reginy Salomei Pilsztynowej,
dopiero się przekonałem in extenso, z kim mam do czynienia,
bo pani Pilsztynowa w XVIII wieku spisała swoje memuary szczegółowo,
detale swojego życia właśnie w pamiętnikach, które zostały wydane w 1957 roku.
W jej życiu było wiele takich momentów, punktów i wydarzeń,
o które chciałabym zapytać, ale pierwszy temat, który chciałabym poruszyć,
to jest to, jak ona się lekarką stała, no bo mówimy, że była pierwszą polską lekarką.
No to może jest trochę umowne, zwłaszcza, że ona medycyny uczyła się podglądając męża,
który w dodatku nie był zbyt zainteresowany tym, żeby ona tę wiedzę posiadła.
Bycie lekarką w tamtych czasach było rzeczą absolutnie niemożliwą.
Dopiero gdzieś pod koniec XIX, na początku XX wieku,
kobiety były dopuszczone do nauki medycyny.
No więc siłą rzeczy Pilsztynowa, która wtedy nazywała się Kalpir,
bo właśnie po mężu, mężu doktorze okuliście,
nabyła umiejętności podpatrując swojego męża.
Mąż był zazdrosny o wielki talent medyczny swojej żony.
Tutaj trzeba dodać bardzo ważną rzecz, otóż to była szesnastoletnia dziewczyna.
Więc proszę sobie wyobrazić, jaką była przemyślną i zdolną kobietą,
która podpatrując i czytając księgi medyczne swojego męża,
potrafiła zdobyć umiejętności lekarskie.
Ale oczywiście, tak jak Pani na samym początku powiedziała,
to było również podparte trochę magią,
trochę różnymi szalbierstwami, którymi karmili się doktorzy w tamtych czasach.
Znalazłam artykuł, w którym autor sugerował,
że ona raczej powinna być nazwana znachorką niż lekarką.
Tak, oczywiście. Ta granica była bardzo płynna,
bo niektóre zabiegi były stosowane na zasadzie właśnie znachorstwa,
ale niektóre były często operacyjną medycyną,
bo używała skalpela, potrafiła zdejmować biel mozoczu.
Również swoje umiejętności chirurgiczne i medyczne,
internistyczne rozwijała progresywnie.
To znaczy, po okulistyce zaczęła zajmować się leczeniem nie tylko chorób oczu.
Pan wspomniał, że to była bardzo młoda dziewczyna,
kiedy uczyła się zawodu, uczyła się medycyny.
I ja skojarzyłam to z tytułem książki,
bo to, że ona bardzo młodo wyszła za mąż,
nie było tylko kwestią czasów, w jakich żyła,
ale też tego, że ona była właśnie osobą awanturniczą,
pewną siebie, bardzo upartą.
No i jej rodzicom chyba było na rękę to,
żeby jak najszybciej przeprowadziła się do męża.
Rodzice się jej pozbyli, ponieważ była tak czopórna
i tak nieznośna i tak awanturnicza,
że mieli jej serdecznie doć.
Nadarzyła się okazja małżeństwa bardzo takiego,
który dawał profity i można było odciąć,
w cudzysłowie, pępowinę od nieznośnej córeczki
i oddać w ręce wyżej wymienionego doktora Halpira.
Ale oczywiście była awanturnicą.
Jej życie jest przetykane nieprawdopodobnymi przygodami.
Potrafiła posługiwać się bronią, jeździła konno.
Potrafiła być niesamowicie sprytna.
Tak sprytna, że udało jej się wkraść w łaski
carycy Anny Iwanownej, jak również sułtana.
Pogro jej życia było osadzone w ówczesnej Turcji,
w Imperium Osmańskim.
Była lekarką na dworze sułtana,
jak również obsługiwała, leczyła chórysy z jego haremu.
To nieprawdopodobnie kolorowa, barwna,
taka iskrząca się różnymi cechami charakteru.
Nie tylko pozytywnymi postać.
Mówimy o tej postaci w kontekście historycznym.
Natomiast w powieści, którą pan napisał,
ta wielka historia, która dzieje się w tle,
no właśnie pozostaje tylko tłem.
Bo przecież mówimy o XVIII wieku.
To jest czas, kiedy w Polsce nadchodzą ogromne zmiany i przemiany.
Właściwie trzęsie się cała Europa.
Tutaj trzeba dodać, ponieważ wymieniłem Imperium Osmańskie w owym czasie,
przez niezbyt długi okres czasu,
ale mieliśmy bardzo dobre stosunki z Turcją.
Dlatego Regina zamarzyła sobie,
żeby związać się z Imperium Osmańskim,
dla którego szpiegowała.
Była również szpiegiem.
Oprócz tego, że była lekarką, żoną, matką i kochanką.
Nieszczęśliwą oczywiście,
bo doznała wielu krzywd od mężczyzn.
Oczywiście tło historyczne jest grząskie w tej opowieści
i jest tylko tłem,
ale tak musiało być,
bo ja pisałem tę powieść w pierwszej osobie,
więc to jest to, co Regina,
czego mogła doznać od wielkiej historii
przez duże H.
To jest bardzo ciekawy wątek.
Książka ma imponującą objętość,
jest pełna detali, szczegółów,
opartych właśnie na tych pamiętnikach
i jest w całości napisana w pierwszej osobie,
co znaczy, że jest napisana z perspektywy bohaterki,
jest napisana z perspektywy kobiecej.
Jak panu się w ten sposób pisało?
Ja jestem specjalistą od charakterów kobiecych,
mówię nieskromnie.
Nie wiem, jak to się stało,
ale bardzo często bohaterkami moich opowieści
są kobiety różnego autora mento
i różnej profesji,
a Regina jest wyjątkową kobietą,
bo jest taką protagonistką emancypacji.
Jest niezależna, jest waleczna,
doznaje, tak jak powiedziałem wcześniej,
krzywd głównie od mężczyzn,
ale jest również taką dzisiejszym współczesnym językiem,
można by nazwać bizneswoman.
Bardzo lubiła zarabiać pieniądze,
robiła to w różnoraki sposób,
łącznie z tym, że była w cudzysłowie mówiąc
handlarką, żywym towarem,
to znaczy skupowała jeńców z niewoli tureckiej
i odsprzedawała rodzinom
za znaczną, czasami podwójną,
czasami potrójną cenę,
w ten sposób zarabiała.
No niestety jeden z jeńców
okazał się niechcianym dzieckiem,
członkiem rodziny Pilsztynów.
Pilenstein, tak naprawdę się nazywali,
von Pilenstein,
nazwisko jest spolszczone.
Wobec tego powiedzieli państwo Pilsztynowie,
żeby sobie wzięła najlepiej za mąż
Józefa Fortunata von Pilsztyna.
No i tak to się stało.
To był drugi mąż naszej bohaterki,
który okazał się niegodziwcem.
Jest zresztą jak cała reszta facetów w jej życiu.
To też jest chyba trudna perspektywa.
Jako mężczyzna przyjmować
pisarską, literacką perspektywę kobiety
no i pisać właśnie o tych wszystkich nieszczęściach,
które ona między innymi
na polu miłości doświadczała.
No tak, ale musiałem być wierny
prawdzie historycznej,
prawdzie psychologicznej,
prawdzie zawartej w memoirach pani Reginy.
No niestety tak to wyglądało.
No ale oczywiście ma pani rację
i czasami pisząc po prostu
w obrazie ją wcielam się
w duszę kobiety.
Tak jak pan już powiedział,
Regina miała różne pomysły
na zarabianie pieniędzy.
Nie wszystkie z dzisiejszej perspektywy
oceniamy dobrze,
jak właśnie to handlowanie żywym towarem.
Ale ta powieść też w pewnym momencie
zamienia się w taką powieść łotrzykowską.
Tak, to jest ten gatunek powieści.
To jest powieść historyczna,
ale przygodowa,
bo ona ma aspekty psychologiczne,
ale nie psychologizujemy w tej opowieści.
To jest powieść przygodowa
i łotrzykowska.
Tak, ma pani rację.
Wspomniał pan na początku,
że pierwotnie historia
Reginy Salomei Pilsztynowej
trafiła do pana
z myślą o stworzeniu scenariusza
do filmu czy serialu.
Czy w ten sposób losy
bohaterki będzie pan kontynuował?
Marzyłbym o tym.
Uważam, że to jest
fantastyczny materiał,
cudowny, bardzo popularny
i bardzo intensywny serial.
No niestety realizacja tego projektu
wymaga olbrzymich pieniędzy.
Dlatego, że to jest po pierwsze
opowieść historyczna.
Film musiałby być kostiumowy.
Liczny zbiór lokacji.
Trzeba oddać bogactwo tamtej epoki.
Imperium osmańskie,
gdzie spędziła większość
swojej misji
nasza bohaterka.
To było bardzo bogate państwo
i żeby oddać prawdę tamtych czasów,
musiałaby zaistnieć prawda ekranu,
czyli wysoki budżet.
Coś z czego ja się bardzo cieszę
to to, że coraz częściej
odpominane są historie
różnych wspaniałych kobiet,
które gdzieś w tej przestrzeni historycznej
nam się zagubiły,
o których nie uczymy się w szkołach,
o których mało do tej pory
było także w kulturze popularnej.
No a tutaj, czy pan miał też taką myśl,
że oprócz tego, że to jest niesamowita historia,
to to jest kolejna niesamowita historia kobiety,
która do nas trafia?
To jest wasz czas teraz.
To jest czas kobiet.
Naprawdę nie mówię tego rzucając słowa na wiatr.
Myślę, że jeśli świat może się zmienić na lepsze,
to tylko dzięki wam, dzięki kobietom.
I to wcale nie jest podlizywanie się.
No takim przykładem kobiety
zmieniającej rzeczywistość
jest życie tajemniczej, awanturniczej
bohaterki mojej opowieści.
To na koniec zapytam o plany na przyszłość.
W związku z tym, co pan powiedział,
czy jakieś kolejne kobiety będzie?
Pan opisywał, będzie pan mówił o ich losach, o ich historii.
Tak, jest już gotowa powieść pod tytułem Bieta.
Będzie to opowieść o niesłychanie fascynującej kobiecie,
która się nazywa Elżbieta Ficowska,
wdowa po wielkim naszym poecie Jerzym Ficowskim,
którego rocznicę urodzin setną będziemy obchodzić w tym roku.
Moja bohaterka na szczęście jest obecna w rzeczywistości, żyje.
Jest piękną, fascynującą kobietą.
Jest to najmłodsze dziecko Holokaustu.
Mówiąc w takim największym skrócie,
została wyprowadzona z getta,
przemycono na aryjską stronę.
W 1942 roku, tuż przed zagładą getta warszawskiego,
zamknięta w sosnowej skrzynce,
uśpiona luminalem,
przeniesiona, tak jak powiedzia, na aryjską stronę,
gdzie czekało ją nowe życie,
fascynujące, niesłychanie nasycone miłością, dobrocią.
Zresztą będzie to opowieść głównie o wielkiej miłości,
wielkiej miłości, którą Bieta Ficowska darzy cały świat,
oddając tę miłość, którą została w niej zakiełkowana
przez dwie kobiety, przez żydowską matkę,
która zginęła mając 24 lata
i matkę polską, przybraną panią Stanisławę Busoldową,
która ją wychowała i otoczyła opieką,
ale przede wszystkim wielką miłością.
Ta książka, czyli historia Elżbiety Ficowskiej
jest jeszcze przed nami.
Na razie razem z autorem zachęcamy do tego,
by sięgnąć po awantury i przygody
Reginy Salomei Pilsztynowej,
historię kobiety czupurnej,
tego słowa panu użył, bardzo mi się ono podoba,
awanturniczej, ale też pełnej niezwykłego uporu
i takiej siły w dążaniu do swojego celu.
Autorem tej książki jest Cezary Harasimowicz,
który dzisiaj właśnie o niej opowiadał.
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie.
Dziękuję bardzo.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.
26 listopada 2023 cezary harasimowicz, ksiązka, regina salomea

O autorze

Aleksandra Galant

Aleksandra Galant

redaktorka

Ostatnie wpisy autora

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Obywatelka Cepelia

„Muzycy w kręgu paryskiej »Kultury«”

Brda. Wczasy z  fabryki

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z  fabryki

Brda. Wczasy z  fabryki

Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z  fabryki

13 października 2026
Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

25 sierpnia 2026
„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

2 czerwca 2026
Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

26 maja 2026
„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera

19 maja 2026