Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Rozpoczynamy kolejne spotkanie w audycjach kulturalnych,
podcaście Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Chociaż często rozmawiamy o różnych wydarzeniach kulturalnych,
jednak rzadko zdarza się, że mam przyjemność opowiadać o nim,
będąc przez sztukę bezpośrednio otoczoną.
A tak właśnie dzieje się dzisiaj, kiedy jestem w siedzibie Fundacji Archeologia Fotografii.
Ona mieści się przy ulicy Chłodnej 20 w Warszawie,
więc ta okolica już sama w sobie jest z jednej strony bardzo urokliwa,
ale też naznaczona bardzo trudną historią.
I właśnie tutaj w siedzibie Fundacji od niedawna można oglądać wystawę
Fabryka Złudzeń. Fotografię Danuty Rago.
I dziś mam nadzieję, że będziemy rozmawiać nie tylko o tej wystawie,
nie tylko o fotografiach, które w jakiś sposób zmieniły
polską scenę fotograficzną, ale też o Danucie Rago.
Jesteśmy w takim momencie, że dużo mówi się o odpominaniu artystów,
ale przede wszystkim artystek.
Także cieszę się, że Danuta Rago swoje miejsce w audycjach kulturalnych także znajdzie.
A stanie się tak dzięki obecności pani Weroniki Koblińskiej,
historyczki fotografii, badaczki sztuki i kuratorki tej wystawy,
która zgodziła się o niej opowiedzieć.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, dziękuję bardzo za zaproszenie.
Zacznę tak szeroko, później pewnie sobie będziemy te rozmowę
i te pytania zawężać.
Jak to się stało, że Danuta Rago tutaj na Chłodnej się pojawiła?
Dokładnie pojawiła się jej twórczość.
Cóż, w ogóle Fundacja Archeologia Fotografii zajmuje się przypominaniem
spuścizn fotograficznych po polskich fotografach i fotografkach powojennych,
aktywnych w latach 50., 60. czy 70. XX wieku.
Tutaj mieliśmy taką wyjątkową radość z tego,
że odezwał się do nas bezpośrednio spadkobierca artystki, fotografki,
który zapytał, czy właśnie byłaby szansa na opracowanie tego dużego zbioru,
dużego archiwum, bo jest to ponad 17 pudeł wypełnionych negatywami
i różnymi slajdami, czy stykówkami, materiałami fotograficznymi.
Danuta Rago była fotografką, która zajmowała się w dużej mierze portretami,
które też tutaj widzimy, ale zajmowała się też fotografią reklamową,
która w czasie PRL-u nie była czymś szczególnie popularnym.
Nie tylko nie była popularna, ale wręcz właśnie uważano ją za coś spoza pola sztuki,
nazywano ją fotografią użytkową i uważano, że właściwie jest to taki mniej ciekawy aspekt twórczości,
ale my dzisiaj w tych fotografiach odnajdujemy szczególną wartość.
Są to fotografie kolorowe, atrakcyjne nie tylko ze względu na swoją taką intensywną barwę,
ale też sposób kadrowania, czy dobór sytuacji, które Rago fotografuje,
bo często to są bardzo duże zbliżenia, często to są właśnie takie nieoczywiste portrety kobiet,
więc często ten przekaz taki powiedzmy reklamowy jest gdzieś zawolowany i zupełnie nieoczywisty.
Na przykład na wystawie widzimy fototapetę ze zdjęciem kobiety,
która właściwie całą twarz ma zasłoniętą włosami
i okazuje się, że właśnie jest to zdjęcie wykonane na potrzeby reklamy
producenta kosmetyków farb do włosów.
Dzisiaj to jest nie do pomyślenia, prawda?
Żeby produkt reklamować w taki pozornie tylko oczywisty sposób, ale tak bardzo nie wprost.
Cóż, no myślę, że są artyści też na polskiej scenie współczesnej,
którzy są w stanie łączyć te dwa aspekty fotografii komercyjnej i artystycznej,
ale na pewno nie jest to proste,
a już zwłaszcza jeżeli my myślimy o tej dekadzie niedosytów,
epoce ciągłego braku różnych produktów
i też to, że ta fotografia w ogóle nie powstawała w profesjonalnym studio,
gdzie tutaj fotografka nie miała tak naprawdę takiego zaplecza technicznego,
który by ją mocno wspierała,
no to tym bardziej jakby podziwiam ją, że była w stanie takie zdjęcia wykonać.
Na plakacie, który promuje wystawę i był niejako jej zapowiedzią
widzimy fotografię, którą możemy traktować zarówno jako fotografię reklamową, jak i portretową.
To jest kobieta, która dopiero po chwili znajmy sobie sprawę, co ona robi,
bo to jest zdjęcie tak nieoczywiste, kobieta, która maluje oczy.
Jest to jedno z moich ulubionych zdjęć,
dlatego w ogóle jest tak w centrum tej ściany,
którą dedykujemy właśnie fotografii kolorowej Rago.
Bo mamy tutaj nie tylko kolory, ale też zdjęcia monochromatyczne.
Ja uwielbiam to zdjęcie dlatego, że jest takie bardzo kinematograficzne.
W ogóle kojarzy się gdzieś bardziej z kadrem filmowym,
z filmem Dziecko Rosemary, bo też jest dużo w nim niepokoju,
dużo cieni, dużo kontrastów.
Modelka patrzy prosto na nas.
W ogóle sposób komponowania tego zdjęcia jest nieoczywisty
i sposób jego przycięcia.
Z tego względu stwierdziłam, że jest to zdjęcie,
które doskonale jakby odzwierciedla też taką wielowymiarowość Rago,
która potrafiła łączyć różne światy.
Co charakteryzowało sposób uwieczniania świata
przez obiektyw aparatu, przez Danuta Rago?
Cóż, właściwie jeszcze trudno nam stwierdzić
i tutaj rozstrzygnąć, jaki ona miała styl,
bo w moim przekonaniu na pewno była taką wnikliwą obserwatorką.
Potrafiła zarówno wychwycić pewne sytuacje zastane,
to znaczy obserwować miasto, tak jak w przypadku reportażu
dotyczącego Nowego Jorku, gdzie ona pojechała w 65. roku,
gdzie to nie były żadne zlecenia, tylko raczej takie spontaniczne sytuacje,
a z drugiej strony była w stanie wykreować ten świat od zera
właśnie w takich bardzo prymitywnych warunkach.
Potrafiła też działać na zlecenie, na przykład takiego czasopisma,
jak Perspektywy czy Centralnej Agencji Fotograficznej,
gdzie musiała uwiecznić pewne zdarzenia polityczne,
ale też pewne wykonane produkty w różnych manufakturach,
fabrykach, które w tamtym czasie w PRL-u były
bardzo częstym tematem w ogóle fotograficznym,
ale w jej wykonaniu te zdjęcia znowuż nabierają
takiego bardzo filmowego charakteru,
więc miejsce produkcji Syrenek czy Fiatów 126P
ma taki moim zdaniem wyjątkowy urok,
bo jest to taka multiplikacja pewnych motywów,
zwielokrotnienie jego, co wydaje się takie zupełnie surrealistyczne.
To prawda, natomiast pytanie pozostaje otwarte,
czy zleceniodawcy byli zadowoleni z tego efektu,
bo wyobrażam sobie, że kiedy ktoś chce zakreklamować swój produkt,
może spodziewać się czegoś bardziej laurkowego
niż czegoś tak pogłębionego,
czy jak Pani powiedziała, zmultiplikowanego.
Tu akurat jest to bardzo ciekawy przypadek,
jeżeli chodzi o właśnie Fiatów 126P.
Danucie Rago udało się wydać cały album FSM,
czyli Fabryce Samochodów Małolitrażowych,
gdzie bardzo wiele jej zdjęć zostało zamieszczonych,
również część z tych, które pokazujemy na wystawie.
Ponadto kartkując czasopismom Perspektywy,
które też jeden egzemplarz mamy zamieszczony w gablocie,
widzimy, że takie zdjęcie, które pokazuje takie zabawne,
dosyć zwinięte nóżki,
takie dosyć figlarne, wesołe, żółte skarpety,
zostało zamieszczone w czasopiśmie w ramach reportażu,
ale zostało wykadrowane,
więc też widzimy, że właśnie pewne elementy,
które były zbędne, które gdzieś zakłócały odbiór
tej głównej, centralnej części zdjęcia,
ona była w stanie później po prostu usunąć już przy publikacji.
Zastanawiam się, na ile o pracach Danuty Rago
można powiedzieć, że one są taką opowieścią
o świecie, w którym ona tworzyła.
Na ile one oddawały specyfikę społeczną,
ale i polityczną nastroje, jakie panowały wśród ludzi.
Oczywiście, jeżeli mówimy o fotografii reklamowej,
może trochę mniej, natomiast jeżeli chodzi o te zdjęcia
reportażowe, czy portretowe, to już tutaj można chyba
sporo o świecie opowiedzieć.
Faktycznie. Niestety, ze względu na tą skromną przestrzeń galeryjną,
musieliśmy dokonać decyzji, dokonać wyborów,
bo tutaj mamy około 30 prac,
plus jeszcze materiały archiwalne w Gablota.
U nas w Wirtualnym Muzeum Fotografii
mamy już ponad 2600 obiektów,
czyli fotografii Danuty Rago zdigitalizowanych.
No tutaj zawsze kurator, kuratorka ma ten problem,
żeby dobrać ten ostateczny wybór obiektów,
ale pokazujemy też takie zdjęcia propagandowe,
które pokazują na przykład pochody pierwszomajowe,
które były w tamtej epoce.
Pokazujemy właśnie te reportaże związane z takimi
przestrzeniami fabrycznymi,
budowy wielkich takich petrochemii,
więc gdzieś ten krajobraz,
taki bardzo specyficzny, ekonomiczny i społeczny
w ogóle PRL-u widzimy.
I kontrastujemy go celowo z tą Ameryką,
no bo wydawałoby się, że to są dwa niekompatybilne światy,
zupełnie różne systemy, jeżeli chodzi o gospodarkę,
ale oba w jakimś sensie rozczarowują.
W ogóle te reportaże Rago, Czarno-Białe
mają w sobie taką surowość, taką brutalność.
To sfotografowanie takie od dołu kominów fabrycznych,
gdzie one są takie zmonumentalizowane,
no jest w tym pewnie taki niepokój,
poza tym, że na pewno robi to wrażenie.
No w związku z czym, no widzimy,
że ten i system kapitalistyczny,
gdzie są nierówności społeczne
i ten socjalistyczny ciągłego deficytu jakby produktów,
gdzieś spotykał się z taką zabolowaną krytyką
Co to jest stykówka?
Stykówka to jest coś, co uwielbiamy,
jeżeli chodzi o archiwalia,
bo to pokazuje sposób myślenia fotografa,
czy fotografki, jeżeli chodzi o wybór elementów z filmu.
To znaczy, jeżeli mamy film mało obrazkowy,
to po jego wywołaniu,
chodzi tutaj głównie o filmy czarno-białe,
układamy sobie paski negatywą
na kartce papieru fotograficznego
i dzięki temu możemy zobaczyć,
co na tym filmie się ukrywa,
no bo siłą rzeczy na negatywie mamy wszystkie kolory odwrócone,
więc trudno się domyślać,
który kadr będzie najlepszy,
zwłaszcza przy fotografii reportażowej,
kiedy te detale mają kluczowe znaczenie
i pewien ten decydujący moment.
Więc tutaj w gablotach pokazujemy również stykówki,
które właśnie są z archiwum Nanoty Rago,
które są o tyle fascynujące,
że ona często na nich zostawia adnotacje,
przykleja nawet taśmę klejącą,
zaznacza na czerwono krzyżykiem,
co na pewno nie chce,
żeby zostało wywołane,
więc dzięki temu mamy taki wgląd
i takie laboratorium fotograficzne.
Nie wiem, czy po samych stykówkach
jaki charakter ma człowiek,
że też wyłania się jej obraz
jako takiej osoby niezwykle uporządkowanej,
żeby nie powiedzieć pedantycznej.
To ciekawa konstatacja.
żeby to archiwum było takie uporządkowane.
Faktycznie dużo poszetek z negatywami,
czyli takich, powiedzmy sobie,
kieszonek papierowych
jest przez nią oznakowanych i podpisanych,
ale prawda jest taka,
że tutaj mamy ogromną pracę,
żeby dokonać atrybucji tego zdjęcia,
czy na pewno ona to zrobiła,
w jakimś innym kontekście
kiedy dokładnie zostało wykonane,
kiedy mamy takie albumy
stricte na negatywy,
faktycznie ona w tych
poszczególnych zakładkach je ułożyła
i tam mamy dosyć komfortową sytuację,
ale na pewno jest to tutaj dużo
też takiej pracy archiwalnej,
takiego researchu badawczego,
takiego zdefiniowania właściwie,
która to jest petrochemia,
która to jest fabryka,
więc tutaj jest jeszcze
wiele zagadek w tym archiwum.
Rozmawiałyśmy o różnych sposobach,
w jakiej Danutera go fotografowała
żebyśmy też poświęciły
trochę więcej uwagi
tej fotografii portretowej.
Moją uwagę zwróciło to,
że ona też portretowała
Była, nie chcę powiedzieć,
portrecistką gwiazd,
bo to brzmi trochę tak
no ale faktem jest,
że przed jej obiektywem
trochę tych osobistości
ze świata sztuki się znalazło.
takie właśnie osoby typu
aktorzy czy aktorki.
W ogóle świat teatru
jej był bardzo bliski,
bo ona początkowo właśnie
marzyła o karierze aktorskiej,
więc przynajmniej w ten sposób
może też mogła realizować
jakąś taką swoją pierwotną pasję.
No w ogóle ostatnia jej wystawa
na urodziny fotografa,
która miała miejsce
jeszcze za jej życia
w latach dziewięćdziesiątych,
to właśnie były portrety
i ona z taką dużą dozą
czułości podchodziła
do każdego swojego bohatera.
Niezależnie od tego,
powiedzmy, jaką frakcję
polityczną reprezentował
czy czym się wsławił,
to ona jakby decydowała,
że to jest takie spotkanie
intymne z drugim człowiekiem,
więc ta fotografia winna
uszanować tą atmosferę
i zawsze starała się
wydobyć tutaj te postaci
w takim naturalnym oświetleniu
i w naturalnym otoczeniu,
są faktycznie też bardzo ciekawe.
że ostatnia wystawa
fotografii Denuty Rago
to są lata dziewięćdziesiąte,
no niemalże ćwierć wieku.
może nie tyle była zapomniana,
co nie była eksponowana?
na to stwierdzenie,
że ona zaczęła zarządzać
zespołem fotoreporterów
czasopiśmi Perspektywy
w latach siedemdziesiątych
no i właściwie od tamtego czasu
ona decydowała niby
jaki materiał fotograficzny
się znajdzie w tymże piśmie,
ale sama mniej w związku z tym
i raczej decydowała
i selekcjonowała materiał kolegów,
bo to wszystko byli mężczyźni,
a też warto zwrócić uwagę,
że po przejściu na emeryturę,
czasopisma Perspektywy
takiej społecznikowskiej pracy,
to znaczy była w Związku
Polskich Artystów Fotografików
w Okrejniku Warszawskim,
później była skarbniczką
i wysławiła się tym,
że wydała bardzo wiele
i zorganizowała wiele ekspozycji
Często też przypominała
z historii polskiej fotografii,
na przykład zrobiła wystawę
Tadeusza Wańskiego,
ona w ogóle nie inwestowała
jakbyśmy dzisiaj powiedzieli,
nie koncentrowała się
na promocji własnej twórczości,
na robieniu własnych wystaw,
tylko w ogóle chciała,
żeby różnego typu fotografie
prezentowane, publikowane,
jej się jakby zrewanżować
tym, że przypominamy jej sylwetkę.
No i dotarłyśmy do tego momentu,
kiedy zwracamy uwagę na to,
że ona też funkcjonowała
kiedy to, że była kobietą,
w jakiś sposób ją wyróżniało.
bo mam takie wrażenie,
że te wszystkie kobiety
przede wszystkim chciałyby,
żeby zwracać uwagę,
no ale w przypadku Danuty Rago
też trochę tak było,
porozpychać pokciami,
co chce na takim poziomie
i na takich warunkach,
Ja też zawsze stronie
wrzucania pewnych kobiet,
artystek w pewne etykiety,
ale faktycznie ona sama
napisała taki maszynopis
wyjaśniający ministerstwo,
zawód fotoreportera.
Dostała kiedyś takie zlecenie.
No i przyznała w nim,
tak jakby wprost napisała,
że absolutnie nie jest to
no bo trzeba dźwigać
te 10 kilogramów sprzętu,
trzeba się rozpychać właśnie
żeby dotrzeć do tej
kluczowej, decydującej sceny,
więc, że jest to no naprawdę
trudny też tak fizycznie zawód.
Poza tym, tak jak wspomniałam tutaj,
że ona ceniła naturalne oświetlenie,
sytuacji zastanej w fotografii,
to na przykład w tym samym
maszynopisie deklarowała,
że jeżeli fotografujemy górnika
to musimy go sfotografować
w takim oświetleniu,
I faktycznie taką fotografię
w archiwum żeśmy znaleźli,
więc takie bardzo mroczne,
nokturnowe oświetlenie,
przy którym po prostu
trudno technicznie się pracuje.
Więc ja ogromnie jakby szanuję też to,
że ona była w stanie
się przebić w tym świecie.
Tutaj także pokazujemy
która została wydana
gdzie na 40 nazwisk
których zdjęcia są opublikowane,
ona jest jedyną kobietą,
jest bardzo widoczna.
czy to o czym pani mówiła,
chociażby to przywiązanie
do fotografowania ludzi
w ich naturalnym otoczeniu,
czy to możemy traktować
charakterystycznym motywem,
który pozwala nam zwracać
że to właśnie są jej zdjęcia.
to może jest coś innego,
co było taką swoistą sygnaturą.
jako Fundacja Archeologia Fotografii
pracujemy nad opracowaniem
tego ogromnego zbioru.
Dla mnie jest to cały czas
bo kiedy porównujemy jej zdjęcia
z drugiej połowy lat pięćdziesiątych
i te zdjęcia z lat siedemdziesiątych
że ona była w stanie
coś nowego wyłuszczyć,
coś nowego odnaleźć.
niesamowita wrażliwość
Ona robiła niesamowity reportaż
Panoramy Racławickiej
i jest przepiękne to,
jak ona jest w stanie
wydobyć pewnego rodzaju
tych konserwatorów,
które jest konserwowane,
że to wszystko jest jedna całość.
że taka gra właśnie
takie kalambury wizualne
to jest u niej bardzo częste,
że te portrety są takie naturalne,
że te osoby czuły się swobodnie,
myślę, w jej otoczeniu,
te fotografie znanych osób
że są troszeczkę reżyserowane,
że to tło jest specjalnie dobrane,
że to jest dosyć taki mocny wyróżnik
tej fotografii portretowej.
Na sam koniec zadam pytanie,
które być może powinno
nasze spotkanie rozpocząć,
ale dlaczego nie spróbować
czym jest fabryka złudzeń?
Wspomniałyśmy tutaj w tej audycji
o właśnie reportażu
z przestrzeni produkcyjnej,
gdzie powstawały syrenki
więc ten temat w ogóle przemysłu,
jeżeli chodzi o epokę PRL,
Też w twórczości RAGO
bardzo wiele takich zdjęć znajdziemy
i każde z nich jest inne
i każde z nich ma jakiś taki ciekawy sposób
kadrowania czy podejścia do tematu,
ale z drugiej strony,
no dlatego nazywamy to fabryką złudzeń,
no bo wszystkie te systemy,
w których i RAGO funkcjonowała,
i które obserwowała poprzez swoją fotografię,
no ona gdzieś się do nich odnosi
z pewnego rodzaju dystansem.
No właśnie jest w tym taka
nuta trochę nostalgii,
ale też te zdjęcia są takie bardzo surowe,
no możemy podejrzewać,
że to takie napięcie
i taka niechęć, prawda,
i zarówno do socjalizmu,
jak i do takiego kapitalizmu
gdzieś wykorzystującego jednostkę,
no bo widzimy takie zdjęcia Nowego Jorku,
gdzie są osoby bezdomne na ulicy,
gdzie jest pewnego rodzaju
taka atrofia, rozkład,
gdzie poszczególne zakłady
i sklepy są zamknięte,
więc ten amerykański sen
absolutnie się nie spełnia.
No myślę, że tutaj to łączy
te bardzo różne obszary fotografii
Danuty Rago w tym tytule.
A odkryć twórczość Danuty Rago
można wybierając się
do Fundacji Archeologia Fotografii,
której siedziba mieści się
w Warszawie przy ulicy Chłodnej 20,
bo jeszcze do grudnia
można tam oglądać wystawę
fotografię Danuty Rago,
o której dzisiaj opowiedziała
kuratorka tej wystawy,
historyczka fotografii
i badaczka fotografii
Weronika Koblińska.
Bardzo dziękuję Pani za rozmowę.
