00:01
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
00:05
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury, przy mikrofonie Martyna Matwieju.
00:10
Dziś moim gościem jest Grażyna Pol, kierownik działu badań i analiz w NCK,
00:15
współautorka raportu zatytułowanego Kultura nadmiaru w perspektywie lokalnych instytucji,
00:20
strategie i taktyki zarządzania odpadami. Dzień dobry Grażyna.
00:25
Spotykamy się przy okazji niedawnej premiery tego właśnie raportu z badania.
00:29
To nie jest pierwszy raz, kiedy Narodowe Centrum Kultury zajmuje się tematem kultury nadmiaru.
00:36
Zacznijmy może od tego, czym ona jest, jak ją zdefiniować.
00:39
Trudno ją jednoznacznie zdefiniować, bo też to pojęcie przechodziło wiele przeobrażeń w trakcie.
00:46
Zresztą nie jest polskie, tylko zapożyczone ze słownika badaczy zagranicznych.
00:52
Natomiast ogólnie mówi się o nadmiarze, że jest to pewien nadmiar, przesyt przedmiotów,
00:58
który nas otacza, dźwięków, bodźców. To jest takie życie w sytuacji, kiedy wszystkiego mamy za dużo.
01:05
Ten raport, przy okazji którego się dziś spotykamy, to już jest druga, jeśli dobrze liczę, publikacja NCK związana z kulturą nadmiaru.
01:12
Tak jest. W Narodowym Centrum Kultury prowadzimy program skupiony właśnie na kulturze nadmiaru badawczy.
01:20
W 2020 roku prowadziliśmy takie szeroko zakrojone badanie jakościowe, gdzie pytaliśmy, obserwowaliśmy zachowanie gospodarstw domowych
01:31
związane z przedmiotami, ale właśnie z momentem, kiedy one kończą swoją użyteczność dla osób.
01:39
I ten moment nas interesował, co sprawia, że dany przedmiot traci na użyteczności i jest nazwany odpadem.
01:46
I tak, w roku 2021 opublikowaliśmy pierwszy raport, który głównie właśnie opowiadał o tej krańcowej użyteczności wybranych przedmiotów,
01:56
ale czuliśmy, że nie wszystkie wątki zostały wyczerpane.
01:59
Bardzo ciekawe było to, jak gminy, czyli te podmioty, z którymi gospodarstwa domowe bezpośrednie,
02:05
bo wchodzą w relacje wyrzucając odpady, jak one różne stwarzają możliwości gospodarstwom domowym do tego, żeby się ich pozbywać.
02:14
I było to na tyle duży temat, że chcieliśmy go zgłębić właśnie od strony gmin,
02:20
od strony tych podmiotów, które mają już jakieś narzędzia, takie rozporządzenia,
02:26
muszą też przestrzegać przepisów ogólnopolskich, europejskich,
02:31
a z drugiej strony mają kontakt bezpośrednio z tym początkowym producentem odpadów.
02:35
I tutaj uzupełniliśmy dlatego jeszcze ten nasz pomiar, który był skupiony na gospodarstwach domowych,
02:41
o to, jak wybrane gminy gospodarują odpadami.
02:45
I po pierwsze przyjrzeliśmy się statystykom Głównego Urzędu Statystycznego,
02:49
który zbiera wszystkie informacje z każdej gminy polskiej.
02:52
Zbudowaliśmy z tego taką mozaikę bardzo różnych gmin.
02:57
Wybraliśmy pięć, które właśnie nas zainspirowały z różnych powodów.
03:02
Jedne dlatego, że produkowały bardzo dużo odpadów i bardzo dużo udało się im wyselekcjonować,
03:08
tak żeby jak najwięcej odzyskiwać.
03:11
Drugie, dużo produkowały, ponosiły wysokie koszty utylizacji tych odpadów,
03:16
a jednocześnie wcale nie przekładało to się na ilość tych odpadów,
03:20
które były w sposób selektywny zbierane.
03:24
Inne z kolei produkowały mało odpadów, im ponosiły małe koszty,
03:29
a jeszcze inne zainspirowały nas z zupełnie innego powodu,
03:33
takiego, który jakby nie pokazuje ani kwestii, jak bardzo to jest finansowo obciążające dla gminy,
03:38
ani też jak bardzo efektywna jest, czyli czy zbierają selektywnie, czy nie zbierają selektywnie,
03:43
ale na przykład miały na swoim terenie bardzo dużo dzikich wysypisk.
03:48
No i teraz pytanie pojawiło się, czy to dobrze, że tych dzikich wysypisk tak dużo odnotowano, czy źle.
03:54
No i wydawałoby się, że źle, ale po takim pierwszym spojrzeniu na tą gminę okazało się, że nie, nie, nie.
04:01
To jest tak, że ostatni będą pierwszymi.
04:03
To była gmina, która po prostu chciała się z tym problemem zmierzyć.
04:06
No i też tutaj ciekawe rzeczy zaobserwowaliśmy.
04:09
No właśnie, chciałam zostawić to pytanie na dalszą część naszej rozmowy,
04:12
ale skoro mówimy o tej metodologii, wątek dzikich wysypisk, może rozszerzmy go, jeśli pozwolisz,
04:19
bo to była rzeczywiście gmina, gdzie ta zewidencjonowana liczba dzikich wysypisk była bardzo duża,
04:24
ale ona była bardzo duża dlatego, że prowadzono system internetowego rejestrowania tych dzikich wysypisk.
04:31
Słowem, gdyby tego systemu nie było, tej liczby również nie byłoby wśród danych, wśród dokumentów.
04:37
I chciałam cię zapytać w związku z tym o różne trudności, które stoją przed wami również,
04:42
twórcami takich badań i osobami, które analizują te dane.
04:46
No, mogą się zdarzyć właśnie takie pułapki.
04:49
Napotkaliśmy tam wiele nieoczywistości.
04:51
Patrząc na samą statystykę ogólnopolską,
04:56
mieliśmy inny obraz niż konfrontując go z tą perspektywą gminy
05:01
i dopytując o różne kwestie, które wydały nam się dziwne, skrajne, nie do końca wyjaśnione.
05:06
I to prawda, że ten obraz jest zupełnie inny.
05:09
W przypadku tej gminy, która ewidencjonowała wysypiska dzikie,
05:14
no właśnie, to była jedna z niewielu gmin, która po prostu miała taki system wprowadzony.
05:18
Można było zgłaszać te wysypiska.
05:20
Co więcej, prowadzono też w tym czasie kampanię taką ogólnoinformacyjną na terenie gminy,
05:26
więc ludzie wiedzieli, że gmina się tym tematem zajmuje i chce mu przeciwdziałać.
05:30
I co więcej, jeszcze jakby rzeczywiście realnie usuwano te wysypiska.
05:34
Więc to jest jeden z aspektów, ale to, co nas zaskoczyło,
05:38
to na przykład to, że gmina, która teoretycznie ma bardzo mało odpadów
05:41
i niskie koszty związane z ich utylizacją,
05:45
tak naprawdę po prostu tych odpadów prawie nie odbierała od gospodarstw domowych.
05:51
Robiła to tylko sześć czy siedem razy w roku.
05:54
W związku z tym te koszty były niskie.
05:56
Co jakby wzbudziło w nas takie wątpliwości,
05:58
czy w takim razie gospodarstwa w pewien sposób nie są zmuszone
06:02
do utylizowania tych odpadów we własnym zakresie.
06:05
Nie mamy odpowiedzi jednoznacznej w raporcie,
06:09
no ale dużo zmiennych świadczy o tym, że tak rzeczywiście było.
06:13
W tym raporcie znajdziemy też sporo informacji dotyczących tego,
06:17
jak w poszczególnych gospodarstwach domowych
06:19
ten system segregacji odpadów przebiega.
06:23
Opowiedz pokrótce, od kogo i w jaki sposób zbieraliście te dane?
06:26
Zbieraliśmy podczas wywiadów indywidualnych z członkami gospodarstw domowych,
06:32
czyli po prostu z osobami pełnoletnimi głównie,
06:35
chociaż młodzież też się mogła włączyć.
06:37
Poza tym była prowadzona przez właśnie domowników
06:42
taka tygodniowa obserwacja swojego kosza,
06:47
nie tylko kosza, ale też jakby tego,
06:48
w jaki sposób używają pewne przedmioty,
06:50
no ale w tym wypadku skupiliśmy się w tym raporcie ostatnim właśnie
06:53
na odpadach i na tym, jak je segregują i co z tego wynika.
06:57
Domownicy sami nam pokazywali poprzez materiał fotograficzny
07:02
i opowiadali podczas rozmowy z badaczami,
07:05
co robią z konkretnymi przedmiotami
07:08
i w jaki sposób je segregują,
07:09
te, które już nie są im potrzebne.
07:11
To przejdźmy do wniosków płynących z tego badania.
07:14
Z raportu wynika, że o ile staramy się w miarę możliwości
07:17
segregować tworzywa sztuczne i metale, papier, szkło
07:21
oraz odpady zmieszane, o tyle trochę trudniejsza sytuacja,
07:24
trochę bardziej złożona,
07:26
jeśli chodzi o odpady problemowe,
07:28
odpady niebezpieczne oraz odpady biodegradowalne.
07:31
To, że nie wszyscy zajmują się nimi
07:34
w odpowiedni sposób wynika z tego,
07:36
że nie wiemy, jak to robić,
07:37
czy może nie mamy takich punktów,
07:39
w których możemy takie odpady utylizować,
07:41
a może po prostu to jest jakieś lenistwo
07:44
i wymaga to większego zaangażowania z naszej strony?
07:46
Znaczy, nie mogę powiedzieć, że jest tak albo tak,
07:49
bo wiele tutaj elementów dotykamy.
07:52
Myślę, że przy tych bioodpadach
07:54
kwestią najważniejszą jest to,
07:57
że one w pewien sposób łamią estetykę naszych przestrzeni
08:00
i chodzi tu i o zapach, i o to, jak wyglądają.
08:04
To, że też szybko bardzo wchodzą w tą przestrzeń naszą,
08:08
tak, zapachem powodują jakieś zbieranie się insektów,
08:11
więc nasze przestrzenie domowe
08:13
zwykle nie są dostosowane do posiadania wielu koszy
08:16
i pierwszym, z którego rezygnujemy,
08:18
to jest właśnie ten nabio odpady.
08:20
W przypadku gospodarstw domowych jednorodzinnych,
08:23
gdzie tej przestrzeni jest więcej,
08:25
zwykle gdzieś te odpady są wystawione na zewnątrz,
08:28
jeśli jest taka możliwość,
08:30
czyli są kompostowniki albo właśnie te śmieci biozbierane na zewnątrz,
08:34
gdzieś tam w altanach, poza tą przestrzenią taką bliską domową.
08:36
W sytuacji w domu wielorodzinnych robi się tutaj poważny problem
08:40
i to jest tak, że rzeczywiście ludzie najczęściej się przyznają do tego,
08:44
że albo po prostu robią swego rodzaju opór,
08:47
czyli po prostu wrzucają te odpady do zmieszanych,
08:50
albo zbierają i tak na bieżąco starają się wyrzucać
08:53
przy każdym wyjściu z domu te odpady,
08:55
przez co one jakby w jak najmniejszym stopniu wkraczają w tą naszą codzienność.
08:59
Rzadko są właśnie kompostowniki,
09:02
czy jakieś formy zmieniania, przeobrażenia tych odpadów
09:06
już bezpośrednio w gospodarstwach domowych.
09:08
Inną kwestią są odpady niebezpieczne.
09:10
No i tutaj teoretycznie przychodzi gospodarstwom domowym z pomocą PSZOK,
09:14
czyli te punkty selektywnego odbioru odpadów.
09:17
W każdej gminie taki punkt co najmniej jeden powinien być i jest.
09:22
Natomiast świadomość tych miejsc jest bardzo zróżnicowana.
09:25
Na pewno należałoby tutaj prowadzić kampanie informacyjne o tych miejscach,
09:30
bo po pierwsze ludzie, nie wszyscy mają świadomość,
09:33
że takie miejsca istnieją.
09:35
Po drugie też gminy czasami spełniają ten swój obowiązek
09:39
narzucony wymogami ustawowymi w bardzo minimalnym stopniu.
09:42
To znaczy na przykład otwierają takie miejsce tylko raz w tygodniu,
09:45
przez dwie, trzy godziny.
09:47
No to tu bardzo trudno osobom pracującym,
09:50
mającym inne obowiązki, znalezienie, strzelenie się w to okienko,
09:53
kiedy można te odpady tam wyrzucić.
09:55
I w związku z tym też powstają różne takie wątpliwości,
09:57
czy zawieść, czy może w jakiś inny sposób się pozbyć tych odpadów.
10:01
No to też wiele dylematów zauważyliśmy i opisaliśmy w naszym raporcie.
10:06
A jeszcze inną kwestią są gabaryty,
10:10
czyli przedmioty takie pozawymiarowe,
10:12
które trudno wyrzucić do śmietnika.
10:13
I tutaj szczególnie przy okazji osób niemobilnych jest to kłopot,
10:18
bo w momencie, kiedy nie ma samochodu trudno i trudno te przedmioty zawieźć do pszoku,
10:24
osoby pozostają czasami z takim kłopotem blisko.
10:27
Więc organizowanie mobilnych zbiórek,
10:29
czy gdzieś wychodzenie przez gminę do tych osób,
10:32
żeby odebrać od nich to odpad.
10:34
To jest taką bardzo pożądaną strategią,
10:36
która daje dobre efekty.
10:37
Czyli cały czas w tym sektorze edukacji jeszcze jest co robić.
10:41
A które działania, czy strategie gmin,
10:44
nawiązując do tytułu raportu,
10:46
okazują się najbardziej skuteczne
10:48
na drodze właśnie egzekwowania tej segregacji odpadów?
10:51
Co wynika z waszego raportu?
10:52
Strategii jest wiele,
10:54
ale myślę, że warto wyróżnić kilka elementów tych strategii.
10:58
Na pewno kwestią ważną jest to, o czym powiedziałam,
11:01
czyli dostępność pszoków,
11:02
to żeby one były bardziej dostępne dla gospodarstw domowych
11:06
dłużej i przez więcej dni w tygodniu,
11:08
tym lepiej, tym łatwiej do nich dotrzeć
11:11
i zorganizować taki przewóz.
11:13
Drugą kwestią są koszty,
11:16
czyli to, w jaki sposób gminy różnicują stawki
11:20
za zbieranie odpadów posegregowanych i nieposegregowanych.
11:24
I z naszego badania jasno wynika,
11:27
że kwestia motywacja finansowa w tym wypadku
11:30
przekłada się na zwiększenie segregacji odpadów.
11:34
Czyli jeśli gmina nie zwiększała,
11:38
no to po prostu osoby nie segregowały.
11:41
W momencie, kiedy takie wymaganie było,
11:43
liczba posegregowanych odpadów wzrastała.
11:45
Co więcej, ludzie sami zaczęli się też
11:48
oddolnie w pewien sposób motywować do tego,
11:50
żeby selektywną zbiórkę prowadzić.
11:53
No bo istniało ryzyko,
11:54
że ich również obejmie
11:56
jakaś kara finansowa za to,
11:58
jeśli ich sąsiad nie będzie
12:00
segregował tych odpadów.
12:01
No właśnie chciałam cię zapytać,
12:03
jaka jest ta rola kontroli społecznej
12:05
W końcu, jeżeli wszyscy segregują,
12:07
niesegregowanie śmieci jest pewnym odstępstwem od normy jednak.
12:11
Jest i chyba coraz bardziej tak też można powiedzieć,
12:15
że to jest odstępstwo od normy
12:16
i jest to działanie niepożądane.
12:19
Więc kontrola społeczna na pewno tutaj,
12:21
w tym raporsie była dostrzegana na takim etapie,
12:24
że i zarówno przy oporze wobec tej selekcji,
12:29
selektywnej zbiórki odpadów,
12:30
to znaczy, jeśli osoby mówiły, co z tego,
12:32
że ja tutaj tak skrupulatnie segreguję
12:34
tymi odpady i plastiki,
12:37
jak przyjdzie starsza pani
12:39
i wrzuci ten swój woreczek do nie tego kosza.
12:41
Więc to jest też trochę taka wymówka,
12:43
że inni tego nie robią,
12:45
nie mamy stuprocentowej kontroli nad tym,
12:48
Więc ten argument jest wykorzystywany
12:50
jakby do tego, żeby kontrolować,
12:52
bo rzeczywiście na tych forach
12:55
społecznościowych, lokalnych,
12:57
ludzie sami siebie upominają
12:59
i zwracają na to uwagę,
13:00
ale z drugiej strony też osoby,
13:02
które mniej chętnie to robią,
13:04
wykorzystują to, że na przykład
13:05
te miejsca są otwarte,
13:06
nie do końca kontrolowane
13:08
do tego, żeby ten opór stosować.
13:10
Dodajmy, że jednolity system
13:12
segregowania odpadów
13:13
obowiązuje w Polsce od 2017 roku,
13:16
więc już trochę też czasu minęło.
13:18
Mogliśmy się do niego przyzwyczaić.
13:21
Też wydaje mi się, że coś,
13:23
co to segregowanie odpadów,
13:24
co dla niektórych mogło być,
13:26
być może nadal jest przykrym obowiązkiem,
13:28
dla innych staje się przedmiotem dumy.
13:30
Niektórzy moi znajomi przyjmując gości
13:32
z dumą chwalą się swoim domowym
13:34
systemem segregowania odpadów,
13:36
więc to daje duże nadzieje.
13:38
Jak w praktyce możemy wykorzystać
13:41
raport z tych badań?
13:42
To, o czym powiedziałaś,
13:44
tak, to modelowanie,
13:45
czyli stwarzanie takiego,
13:47
że w dobrym tonie jest
13:48
segregowanie odpadów,
13:49
to jest bardzo ważna kwestia.
13:50
I rzeczywiście ten element modelowania,
13:52
czyli pokazywania innym,
13:54
wpływa na to, że nawet jeśli to jest
13:56
dla nas trudna, nieestetyczna,
13:58
uciążliwa czynność,
13:59
a jednak dobrze odbierana,
14:01
chętniej to robimy.
14:01
Więc to jest ważne.
14:03
I o tym też mówimy.
14:04
Natomiast raport sam w sobie,
14:06
myślę, że można traktować
14:08
jako takie dobre uświadomienie,
14:10
obraz tego, że sama analiza danych,
14:13
zbieranych odgórnie,
14:14
nie daje pełnego obrazu tego,
14:17
co się dzieje w poszczególnych gminach.
14:19
Jest to pewien wycinek
14:23
i przeanalizowanie tych danych
14:25
w połączeniu z tym kontekstem lokalnym
14:27
daje pełniejszy i bliższy prawdzie
14:32
Więc tu bym postawiła
14:34
taki ważny dla nas aspekt tego raportu.
14:36
Po prostu pokazuje nam,
14:37
jak zróżnicowana jest rzeczywistość
14:40
i nie wszystko można opisać
14:44
Pełny raport z tego badania
14:46
jest dostępny na stronie
14:47
Narodowego Centrum Kultury.
14:49
Istnieje również skrócona,
14:51
nieco mniej zniuansowana,
14:52
pigułkowa jego wersja.
14:55
do zapoznania się z tymi treściami.
14:57
Pokusiłabyś się o takie słowo podsumowania
15:01
dotyczące naszej kultury
15:03
segregowania odpadów na zakończenie?
15:05
Spróbuję, pokuszę się.
15:07
Myślę, że warto powiedzieć
15:10
że Polska w statystykach
15:13
jest krajem, który stosunkowo mało
15:16
produkuje w przeliczeniu
15:19
I warto to pamiętać,
15:20
myśląc o tej naszej kulturze nadmiaru.
15:23
I jest wiele badań,
15:25
które pokazuje, że Polakom
15:26
ten temat jest coraz bardziej drogi
15:31
nasze podejście do odpadów.
15:33
Uważamy, że to jest problem
15:34
istotny społecznie.
15:37
z bardzo dużym szacunkiem
15:39
do przedmiotów podchodzić
15:41
w sposób taki bezmyślny.
15:43
Natomiast patrząc na te nasze zachowania
15:50
mamy tutaj na tym polu
15:52
jeszcze dużo do pracy
15:54
i na takim lokalnym polu
15:59
myślę, że możemy jeszcze
16:00
dużo zmienić na lepsze.
16:02
O odpadach w kulturze nadmiaru
16:04
opowiadała dziś Państwu Grażyna
16:05
Polszdziału Badań i Analiz
16:06
Narodowego Centrum Kultury.
16:09
Również dziękuję bardzo.