Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Edukacja Kultura nadmiaru. Jak segregujemy odpady?

Kultura nadmiaru. Jak segregujemy odpady?

Martyna Matwiejuk 29 października 2023
Kultura nadmiaru. Jak segregujemy odpady?

Każdego dnia doświadczamy nadmiaru – bodźców, przedmiotów, informacji. Wytwarzamy też mnóstwo odpadów, choć według badań wypadamy pod tym względem nieco lepiej niż nasi zachodni sąsiedzi.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Od 2017 roku w Polsce wdrażany jest Jednolity System Segregacji Odpadów. Jak radzimy sobie dziś z segregacją i jakie możliwości odprowadzania odpadów gminy zapewniają obywatelom? Temat ten został poruszony w badaniu prowadzonym przez Narodowe Centrum Kultury. Zebrane dane i wnioski ujęto w raporcie zatytułowanym „Kultura nadmiaru w perspektywie lokalnych instytucji – strategie i taktyki zarządzania odpadami”. Przy okazji publikacji raportu rozmawiamy z Grażyną Pol – Kierowniczką Działu Badań i Analiz NCK.

„Po pierwsze, przyjrzeliśmy się statystykom Głównego Urzędu Statystycznego, który zbiera informacje z każdej gminy. Zbudowaliśmy z tego mozaikę bardzo różnych gmin. Wybraliśmy pięć, które zainspirowały nas z różnych powodów” – mówi gość Audycji Kulturalnych. Jak się okazuje, rzeczywisty obraz sytuacji w poszczególnych miejscach nie zawsze odbija się w liczbach. W raporcie ujęto też przyzwyczajenia i praktyki poszczególnych gospodarstw domowych. Jakie wnioski płyną z przeprowadzonych badań? Zapraszamy do słuchania.

Z raportem mogą się Państwo zapoznać na stronie Narodowego Centrum Kultury.

Kultura nadmiaru. Jak segregujemy odpady – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury, przy mikrofonie Martyna Matwieju.
Dziś moim gościem jest Grażyna Pol, kierownik działu badań i analiz w NCK,
współautorka raportu zatytułowanego Kultura nadmiaru w perspektywie lokalnych instytucji,
strategie i taktyki zarządzania odpadami. Dzień dobry Grażyna.
Dzień dobry.
Spotykamy się przy okazji niedawnej premiery tego właśnie raportu z badania.
To nie jest pierwszy raz, kiedy Narodowe Centrum Kultury zajmuje się tematem kultury nadmiaru.
Zacznijmy może od tego, czym ona jest, jak ją zdefiniować.
Trudno ją jednoznacznie zdefiniować, bo też to pojęcie przechodziło wiele przeobrażeń w trakcie.
Zresztą nie jest polskie, tylko zapożyczone ze słownika badaczy zagranicznych.
Natomiast ogólnie mówi się o nadmiarze, że jest to pewien nadmiar, przesyt przedmiotów,
który nas otacza, dźwięków, bodźców. To jest takie życie w sytuacji, kiedy wszystkiego mamy za dużo.
Ten raport, przy okazji którego się dziś spotykamy, to już jest druga, jeśli dobrze liczę, publikacja NCK związana z kulturą nadmiaru.
Tak jest. W Narodowym Centrum Kultury prowadzimy program skupiony właśnie na kulturze nadmiaru badawczy.
W 2020 roku prowadziliśmy takie szeroko zakrojone badanie jakościowe, gdzie pytaliśmy, obserwowaliśmy zachowanie gospodarstw domowych
związane z przedmiotami, ale właśnie z momentem, kiedy one kończą swoją użyteczność dla osób.
I ten moment nas interesował, co sprawia, że dany przedmiot traci na użyteczności i jest nazwany odpadem.
I tak, w roku 2021 opublikowaliśmy pierwszy raport, który głównie właśnie opowiadał o tej krańcowej użyteczności wybranych przedmiotów,
ale czuliśmy, że nie wszystkie wątki zostały wyczerpane.
Bardzo ciekawe było to, jak gminy, czyli te podmioty, z którymi gospodarstwa domowe bezpośrednie,
bo wchodzą w relacje wyrzucając odpady, jak one różne stwarzają możliwości gospodarstwom domowym do tego, żeby się ich pozbywać.
I było to na tyle duży temat, że chcieliśmy go zgłębić właśnie od strony gmin,
od strony tych podmiotów, które mają już jakieś narzędzia, takie rozporządzenia,
muszą też przestrzegać przepisów ogólnopolskich, europejskich,
a z drugiej strony mają kontakt bezpośrednio z tym początkowym producentem odpadów.
I tutaj uzupełniliśmy dlatego jeszcze ten nasz pomiar, który był skupiony na gospodarstwach domowych,
o to, jak wybrane gminy gospodarują odpadami.
I po pierwsze przyjrzeliśmy się statystykom Głównego Urzędu Statystycznego,
który zbiera wszystkie informacje z każdej gminy polskiej.
Zbudowaliśmy z tego taką mozaikę bardzo różnych gmin.
Wybraliśmy pięć, które właśnie nas zainspirowały z różnych powodów.
Jedne dlatego, że produkowały bardzo dużo odpadów i bardzo dużo udało się im wyselekcjonować,
tak żeby jak najwięcej odzyskiwać.
Drugie, dużo produkowały, ponosiły wysokie koszty utylizacji tych odpadów,
a jednocześnie wcale nie przekładało to się na ilość tych odpadów,
które były w sposób selektywny zbierane.
Inne z kolei produkowały mało odpadów, im ponosiły małe koszty,
a jeszcze inne zainspirowały nas z zupełnie innego powodu,
takiego, który jakby nie pokazuje ani kwestii, jak bardzo to jest finansowo obciążające dla gminy,
ani też jak bardzo efektywna jest, czyli czy zbierają selektywnie, czy nie zbierają selektywnie,
ale na przykład miały na swoim terenie bardzo dużo dzikich wysypisk.
No i teraz pytanie pojawiło się, czy to dobrze, że tych dzikich wysypisk tak dużo odnotowano, czy źle.
No i wydawałoby się, że źle, ale po takim pierwszym spojrzeniu na tą gminę okazało się, że nie, nie, nie.
To jest tak, że ostatni będą pierwszymi.
To była gmina, która po prostu chciała się z tym problemem zmierzyć.
No i też tutaj ciekawe rzeczy zaobserwowaliśmy.
No właśnie, chciałam zostawić to pytanie na dalszą część naszej rozmowy,
ale skoro mówimy o tej metodologii, wątek dzikich wysypisk, może rozszerzmy go, jeśli pozwolisz,
bo to była rzeczywiście gmina, gdzie ta zewidencjonowana liczba dzikich wysypisk była bardzo duża,
ale ona była bardzo duża dlatego, że prowadzono system internetowego rejestrowania tych dzikich wysypisk.
Słowem, gdyby tego systemu nie było, tej liczby również nie byłoby wśród danych, wśród dokumentów.
I chciałam cię zapytać w związku z tym o różne trudności, które stoją przed wami również,
twórcami takich badań i osobami, które analizują te dane.
No, mogą się zdarzyć właśnie takie pułapki.
Napotkaliśmy tam wiele nieoczywistości.
Patrząc na samą statystykę ogólnopolską,
mieliśmy inny obraz niż konfrontując go z tą perspektywą gminy
i dopytując o różne kwestie, które wydały nam się dziwne, skrajne, nie do końca wyjaśnione.
I to prawda, że ten obraz jest zupełnie inny.
W przypadku tej gminy, która ewidencjonowała wysypiska dzikie,
no właśnie, to była jedna z niewielu gmin, która po prostu miała taki system wprowadzony.
Można było zgłaszać te wysypiska.
Co więcej, prowadzono też w tym czasie kampanię taką ogólnoinformacyjną na terenie gminy,
więc ludzie wiedzieli, że gmina się tym tematem zajmuje i chce mu przeciwdziałać.
I co więcej, jeszcze jakby rzeczywiście realnie usuwano te wysypiska.
Więc to jest jeden z aspektów, ale to, co nas zaskoczyło,
to na przykład to, że gmina, która teoretycznie ma bardzo mało odpadów
i niskie koszty związane z ich utylizacją,
tak naprawdę po prostu tych odpadów prawie nie odbierała od gospodarstw domowych.
Robiła to tylko sześć czy siedem razy w roku.
W związku z tym te koszty były niskie.
Co jakby wzbudziło w nas takie wątpliwości,
czy w takim razie gospodarstwa w pewien sposób nie są zmuszone
do utylizowania tych odpadów we własnym zakresie.
Nie mamy odpowiedzi jednoznacznej w raporcie,
no ale dużo zmiennych świadczy o tym, że tak rzeczywiście było.
W tym raporcie znajdziemy też sporo informacji dotyczących tego,
jak w poszczególnych gospodarstwach domowych
ten system segregacji odpadów przebiega.
Opowiedz pokrótce, od kogo i w jaki sposób zbieraliście te dane?
Zbieraliśmy podczas wywiadów indywidualnych z członkami gospodarstw domowych,
czyli po prostu z osobami pełnoletnimi głównie,
chociaż młodzież też się mogła włączyć.
Poza tym była prowadzona przez właśnie domowników
taka tygodniowa obserwacja swojego kosza,
nie tylko kosza, ale też jakby tego,
w jaki sposób używają pewne przedmioty,
no ale w tym wypadku skupiliśmy się w tym raporcie ostatnim właśnie
na odpadach i na tym, jak je segregują i co z tego wynika.
Domownicy sami nam pokazywali poprzez materiał fotograficzny
i opowiadali podczas rozmowy z badaczami,
co robią z konkretnymi przedmiotami
i w jaki sposób je segregują,
te, które już nie są im potrzebne.
To przejdźmy do wniosków płynących z tego badania.
Z raportu wynika, że o ile staramy się w miarę możliwości
segregować tworzywa sztuczne i metale, papier, szkło
oraz odpady zmieszane, o tyle trochę trudniejsza sytuacja,
trochę bardziej złożona,
jeśli chodzi o odpady problemowe,
odpady niebezpieczne oraz odpady biodegradowalne.
To, że nie wszyscy zajmują się nimi
w odpowiedni sposób wynika z tego,
że nie wiemy, jak to robić,
czy może nie mamy takich punktów,
w których możemy takie odpady utylizować,
a może po prostu to jest jakieś lenistwo
i wymaga to większego zaangażowania z naszej strony?
Znaczy, nie mogę powiedzieć, że jest tak albo tak,
bo wiele tutaj elementów dotykamy.
Myślę, że przy tych bioodpadach
kwestią najważniejszą jest to,
że one w pewien sposób łamią estetykę naszych przestrzeni
i chodzi tu i o zapach, i o to, jak wyglądają.
To, że też szybko bardzo wchodzą w tą przestrzeń naszą,
tak, zapachem powodują jakieś zbieranie się insektów,
więc nasze przestrzenie domowe
zwykle nie są dostosowane do posiadania wielu koszy
i pierwszym, z którego rezygnujemy,
to jest właśnie ten nabio odpady.
W przypadku gospodarstw domowych jednorodzinnych,
gdzie tej przestrzeni jest więcej,
zwykle gdzieś te odpady są wystawione na zewnątrz,
jeśli jest taka możliwość,
czyli są kompostowniki albo właśnie te śmieci biozbierane na zewnątrz,
gdzieś tam w altanach, poza tą przestrzenią taką bliską domową.
W sytuacji w domu wielorodzinnych robi się tutaj poważny problem
i to jest tak, że rzeczywiście ludzie najczęściej się przyznają do tego,
że albo po prostu robią swego rodzaju opór,
czyli po prostu wrzucają te odpady do zmieszanych,
albo zbierają i tak na bieżąco starają się wyrzucać
przy każdym wyjściu z domu te odpady,
przez co one jakby w jak najmniejszym stopniu wkraczają w tą naszą codzienność.
Rzadko są właśnie kompostowniki,
czy jakieś formy zmieniania, przeobrażenia tych odpadów
już bezpośrednio w gospodarstwach domowych.
Inną kwestią są odpady niebezpieczne.
No i tutaj teoretycznie przychodzi gospodarstwom domowym z pomocą PSZOK,
czyli te punkty selektywnego odbioru odpadów.
W każdej gminie taki punkt co najmniej jeden powinien być i jest.
Natomiast świadomość tych miejsc jest bardzo zróżnicowana.
Na pewno należałoby tutaj prowadzić kampanie informacyjne o tych miejscach,
bo po pierwsze ludzie, nie wszyscy mają świadomość,
że takie miejsca istnieją.
Po drugie też gminy czasami spełniają ten swój obowiązek
narzucony wymogami ustawowymi w bardzo minimalnym stopniu.
To znaczy na przykład otwierają takie miejsce tylko raz w tygodniu,
przez dwie, trzy godziny.
No to tu bardzo trudno osobom pracującym,
mającym inne obowiązki, znalezienie, strzelenie się w to okienko,
kiedy można te odpady tam wyrzucić.
I w związku z tym też powstają różne takie wątpliwości,
czy zawieść, czy może w jakiś inny sposób się pozbyć tych odpadów.
No to też wiele dylematów zauważyliśmy i opisaliśmy w naszym raporcie.
A jeszcze inną kwestią są gabaryty,
czyli przedmioty takie pozawymiarowe,
które trudno wyrzucić do śmietnika.
I tutaj szczególnie przy okazji osób niemobilnych jest to kłopot,
bo w momencie, kiedy nie ma samochodu trudno i trudno te przedmioty zawieźć do pszoku,
osoby pozostają czasami z takim kłopotem blisko.
Więc organizowanie mobilnych zbiórek,
czy gdzieś wychodzenie przez gminę do tych osób,
żeby odebrać od nich to odpad.
To jest taką bardzo pożądaną strategią,
która daje dobre efekty.
Czyli cały czas w tym sektorze edukacji jeszcze jest co robić.
A które działania, czy strategie gmin,
nawiązując do tytułu raportu,
okazują się najbardziej skuteczne
na drodze właśnie egzekwowania tej segregacji odpadów?
Co wynika z waszego raportu?
Strategii jest wiele,
ale myślę, że warto wyróżnić kilka elementów tych strategii.
Na pewno kwestią ważną jest to, o czym powiedziałam,
czyli dostępność pszoków,
to żeby one były bardziej dostępne dla gospodarstw domowych
dłużej i przez więcej dni w tygodniu,
tym lepiej, tym łatwiej do nich dotrzeć
i zorganizować taki przewóz.
Drugą kwestią są koszty,
czyli to, w jaki sposób gminy różnicują stawki
za zbieranie odpadów posegregowanych i nieposegregowanych.
I z naszego badania jasno wynika,
że kwestia motywacja finansowa w tym wypadku
przekłada się na zwiększenie segregacji odpadów.
Czyli jeśli gmina nie zwiększała,
stawki, opłaty,
no to po prostu osoby nie segregowały.
W momencie, kiedy takie wymaganie było,
liczba posegregowanych odpadów wzrastała.
Co więcej, ludzie sami zaczęli się też
oddolnie w pewien sposób motywować do tego,
żeby selektywną zbiórkę prowadzić.
No bo istniało ryzyko,
że ich również obejmie
jakaś kara finansowa za to,
jeśli ich sąsiad nie będzie
segregował tych odpadów.
No właśnie chciałam cię zapytać,
jaka jest ta rola kontroli społecznej
czy rodzinnej.
W końcu, jeżeli wszyscy segregują,
niesegregowanie śmieci jest pewnym odstępstwem od normy jednak.
Jest i chyba coraz bardziej tak też można powiedzieć,
że to jest odstępstwo od normy
i jest to działanie niepożądane.
Więc kontrola społeczna na pewno tutaj,
w tym raporsie była dostrzegana na takim etapie,
że i zarówno przy oporze wobec tej selekcji,
selektywnej zbiórki odpadów,
to znaczy, jeśli osoby mówiły, co z tego,
że ja tutaj tak skrupulatnie segreguję
tymi odpady i plastiki,
jak przyjdzie starsza pani
i wrzuci ten swój woreczek do nie tego kosza.
Więc to jest też trochę taka wymówka,
że inni tego nie robią,
nie mamy stuprocentowej kontroli nad tym,
więc dlaczego.
Więc ten argument jest wykorzystywany
jakby do tego, żeby kontrolować,
bo rzeczywiście na tych forach
społecznościowych, lokalnych,
ludzie sami siebie upominają
i zwracają na to uwagę,
ale z drugiej strony też osoby,
które mniej chętnie to robią,
wykorzystują to, że na przykład
te miejsca są otwarte,
nie do końca kontrolowane
do tego, żeby ten opór stosować.
Dodajmy, że jednolity system
segregowania odpadów
obowiązuje w Polsce od 2017 roku,
więc już trochę też czasu minęło.
Mogliśmy się do niego przyzwyczaić.
Też wydaje mi się, że coś,
co to segregowanie odpadów,
co dla niektórych mogło być,
być może nadal jest przykrym obowiązkiem,
dla innych staje się przedmiotem dumy.
Niektórzy moi znajomi przyjmując gości
z dumą chwalą się swoim domowym
systemem segregowania odpadów,
więc to daje duże nadzieje.
Jak w praktyce możemy wykorzystać
raport z tych badań?
To, o czym powiedziałaś,
tak, to modelowanie,
czyli stwarzanie takiego,
że w dobrym tonie jest
segregowanie odpadów,
to jest bardzo ważna kwestia.
I rzeczywiście ten element modelowania,
czyli pokazywania innym,
wpływa na to, że nawet jeśli to jest
dla nas trudna, nieestetyczna,
uciążliwa czynność,
a jednak dobrze odbierana,
chętniej to robimy.
Więc to jest ważne.
I o tym też mówimy.
Natomiast raport sam w sobie,
myślę, że można traktować
jako takie dobre uświadomienie,
obraz tego, że sama analiza danych,
zbieranych odgórnie,
nie daje pełnego obrazu tego,
co się dzieje w poszczególnych gminach.
Jest to pewien wycinek
i tylko spojrzenie
i przeanalizowanie tych danych
w połączeniu z tym kontekstem lokalnym
daje pełniejszy i bliższy prawdzie
obraz tej gminy.
Więc tu bym postawiła
taki ważny dla nas aspekt tego raportu.
Po prostu pokazuje nam,
jak zróżnicowana jest rzeczywistość
i nie wszystko można opisać
w dużych liczbach.
Pełny raport z tego badania
jest dostępny na stronie
Narodowego Centrum Kultury.
Istnieje również skrócona,
nieco mniej zniuansowana,
pigułkowa jego wersja.
Zachęcamy Państwa
do zapoznania się z tymi treściami.
Pokusiłabyś się o takie słowo podsumowania
dotyczące naszej kultury
segregowania odpadów na zakończenie?
Spróbuję, pokuszę się.
Myślę, że warto powiedzieć
i podkreślić to,
że Polska w statystykach
ogólnoeuropejskich
jest krajem, który stosunkowo mało
produkuje w przeliczeniu
na osoby odpadów.
I warto to pamiętać,
myśląc o tej naszej kulturze nadmiaru.
I jest wiele badań,
które pokazuje, że Polakom
ten temat jest coraz bardziej drogi
i ważny
i chcemy zmieniać
nasze podejście do odpadów.
Uważamy, że to jest problem
istotny społecznie.
Staramy się
z bardzo dużym szacunkiem
do przedmiotów podchodzić
i wyrzucać ich
w sposób taki bezmyślny.
Natomiast patrząc na te nasze zachowania
przez pryzmat gmin
i strategii,
mamy tutaj na tym polu
jeszcze dużo do pracy
i na takim lokalnym polu
naszych aktywności
myślę, że możemy jeszcze
dużo zmienić na lepsze.
O odpadach w kulturze nadmiaru
opowiadała dziś Państwu Grażyna
Polszdziału Badań i Analiz
Narodowego Centrum Kultury.
Bardzo dziękuję.
Również dziękuję bardzo.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Zakończenia Wspólne

Zakończenia Wspólne

Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne