Wybrany utwór: Estera Karp – wielki powrót zapomnianej artystki
Urodzona w Skierniewicach pod koniec XIX w. malarka była nazywana jedną z najwybitniejszych przedstawicielek École de Paris. W ciągu naznaczonego tragediami życia, wyrobiła nie tylko charakterystyczny artystyczny język, ale także unikatową technikę: wiele prac malowała kolorowymi długopisami. Jej twórczość przybliża wystawa w Muzeum Historycznym Skierniewic.
Estera Karp (1897-1970) urodziła się w Skierniewicach, w żydowskiej rodzinie o artystycznym zacięciu. Uczyła się i mieszkała w Wiedniu i Berlinie, po powrocie do Polski osiedliła się w Łodzi – należała do tamtejszej awangardy m.in. do grupy Jung Jidysz.
O nurtach artystycznych międzywojnia rozmawialiśmy przy okazji wystawy w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu.
W 1925 roku przyjechała do Paryża, gdzie związała się ze środowiskiem twórczym École de Paris. W stolicy Francji pokazywała swoje prace na wystawach, także indywidualnej. W 1941 r. trafiła do szpitala psychiatrycznego. Tworzyła dynamiczne, pełne żywych kolorów kompozycje. Malowała portrety i martwe natury a także sceny rodzajowe, z wiekiem coraz częściej poruszały wątki religijne i biblijne. Jej spuścizna artystyczna to: obrazy olejne, gwasze, akwarele, rysunki. Tworząc pod koniec życia w szpitalu psychiatrycznym, posługiwała się niemal wyłącznie długopisami.
Estera Karp zmarła w 1970 r., a jej prace pojawiały się niemal wyłącznie na aukcjach. Wystawa w Muzeum Historycznym Skierniewic to pierwsza od lat 30. XX wieku indywidualna prezentacja twórczości artystki w Polsce. Zgromadzono na niej 80 obrazów Artystki, które zostały podzielone na 12 tematycznych aktów. Prace pochodzą z galerii prywatnych a także muzeów we Francji i Izraelu.
Kuratorami wystawy są dr Ewa Bobrowska, prof. dr hab. Sławomir Górzyński oraz Marzena Rafińska – która opowiedziała o Esterze Karp w Audycjach Kulturalnych.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Historycznego w Skierniewicach.
Grafika: Estera Karp, W ogrodzie, Muzeum Historyczne Skierniewic.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Zapraszam Was w podróż do Skierniewic.
To jest miasto, które leży około 60 km od Warszawy.
I to jest miasto, w którym w 1897 roku urodziła się bohaterka dzisiejszej rozmowy.
Tą bohaterką jest Estera Karp.
Estera Karp była malarką, artystką, która w czasie rozkwitu swojej twórczości cieszyła się bardzo dużym uznaniem salonów, również tych paryskich.
Niestety później z wielu powodów zyskała miano artystki zapomnianej.
Z tym zapomnieniem zdaje się walczyć wystawa, którą możemy oglądać w Muzeum Historycznym Skierniewic.
Ta wystawa nazywa się po prostu Estera Karp.
Jej kuratorzy to dr Ewa Bobrowska, prof. Sławomir Górzyński i pani Marzena Rafińska.
I właśnie pani Rafińska zgodziła się dzisiaj opowiedzieć więcej o wystawie, ale także o Esterze Karp.
Dziękuję i dzień dobry.
Jak to się stało, że w Skierniewicach, tutaj w Muzeum Historycznym Skierniewic, postanowiliście Państwo przypomnieć historię Estery Karp.
Od jej śmierci minęło, jeżeli się nie mylę, ponad 50 lat.
Wpisaliśmy się w taki nurt odkrywania Estery na nowo, w związku z tym, że ona się urodziła w Skierniewicach, więc jakby naturalnym było, że dobrze byłoby zrobić wystawę, która będzie pokazywała jej biografię.
Mieliśmy jej dzieła.
Dwa lata wcześniej Instytut Polski w Paryżu zrobił wystawę Esterze Karp.
Później Muzeum Historii i Sztuki Judaizmu w Paryżu również zrobiło taką wystawę.
I z myślą o przedstawieniu tych zbiorów narodziła się koncepcja samej wystawy.
Ona się później zmieniała.
Poszerzało się jakby grono osób, które kolekcjonują pracę Estery.
Ostatecznie mamy wystawę w takich niewielkich wnętrzach, ale za to dużo obrazów.
Te obrazy pokazują bardzo duże zróżnicowanie jej twórczości, a także to, jak ona zmieniała się na przestrzeni lat.
Ale zacznijmy może od początku, od tego momentu, kiedy Estera Karp przychodzi na świat tutaj w Skierniewicach, w żydowskiej rodzinie.
W rodzinie z takim artystycznym zacięciem.
Ale tu pojawia się chyba taki pierwszy znak zapytania, który w życiorysie Estery nie brakuje.
Mianowicie, czym ta rodzina się zajmowała?
Jakie to zacięcie artystyczne było?
Bo niektóre źródła mówią, że to była rodzina muzyczna, a inni, że ojciec Estery zajmował się fotografią.
Tutaj w Skierniewicach Lipman Karp, ojciec Estery, był znany jako fotograf.
W zbiorach wielu rodzin tutaj w Skierniewicach zapewne te fotografie są wśród pamiątek.
Natomiast w ogóle nie wiedzieliśmy o tym, że on był malarzem i że był muzykiem.
I o tym mówiły źródła francuskie.
I w związku z tym trzeba było to jakoś sprawdzić.
Okazuje się, że rzeczywiście mamy potwierdzenie tego, że zarówno malował, bo malował też wnętrza, robił dekoracje do synagogi w Skierniewicach.
Mamy też taką informację, że malował portret Teodora Hetzla, który był takim przywódcą ruchu syjonistycznego.
Czyli takie małe wskazówki o tym, że był malarzem.
I mamy też takie potwierdzenie bardzo enigmatyczne, że grał w kapeli klezmerskiej.
Wspomniała Pani o źródłach francuskich.
To wskazuje na tę część historii Estery, która wiąże się z Francją, konkretnie z Paryżem.
Ale zanim ona pojawiła się w Paryżu, wyjechała na studia do Wiednia, z którego później wróciła do Łodzi.
Tutaj mamy taką niepewność.
Nie ma potwierdzonych informacji, co ona dokładnie robiła w Wiedniu.
Rzeczywiście takie informacje się pojawiają.
Tutaj Hill Aronson opowiada o tym, że ona studiowała w Wiedniu, aczkolwiek półtora roku była w Wiedniu i później przyjechała w 1925 roku do Paryża.
Pojawiają się też takie informacje w brasie, że była w Berlinie.
No nie bardzo wiemy, co tam się działo.
Nie mamy żadnych takich potwierdzeń.
Powrót do Łodzi przypada na lata dwudzieste, awangarda łódzka i Estera zaczyna współpracę z taką grupą artystyczną Jung Yiddish.
Jung Yiddish to była taka grupa, która stawiała młodych rzeczywiście artystów.
Przyjechał z Rosji Brodersson Moshe, który wraz z kolegami taką grupę stworzyli.
I to była grupa i literatów, i artystów.
I w pewnym momencie takie wydawnictwo Archit wydaje trzy tomiki poezji.
Jednym z tomików ilustruje Estera Karp.
Jest to tomik Heima, króla w odchłanie nieba.
I rzeczywiście jest to niezwykła praca, niezwykle estetyczna, robiąca wrażenie do dzisiaj swoim pięknem.
Niemniej jednak nie wiemy, czy Estera była związana z tą grupą, czy tylko współpracowała przy okazji właśnie tego wydawnictwa.
Z pewnością podzielała te wszystkie ideały grupy, czyli grupa stawiała na język jiddish, na rozwój języka jiddish.
Zafascynowana tym językiem, który całkiem niedawno przed nimi zyskał rangę języka literatury.
Wcześniej tym językiem był hebrajski.
Więc jakby takie zwrócenie się ku językowi jiddish, ku właśnie tradycji żydowskiej, ku sztuce, która jest tworzona przez Żydów.
Wydaje się, że to było bardzo bliskie Esterze.
Myślę, że warto tutaj dodać, że tomik, który zilustrowała Estera Karp znajduje się na wystawie.
Można go obejrzeć. Tam znajdują się stworzone przez nią linoryty.
Mimo tego zaangażowania w środowiska twórcze Łodzi, Estera decyduje się wyjechać do Paryża.
Przyjeżdża do Paryża w 1925, ale widzimy ją w Paryżu dopiero w roku 1930, kiedy wystawia swoje prace na Salonie Niezależnych.
W 1931 roku Zborowski robi jej wystawę indywidualną.
I wkrótce, później, potem Estera wraca do Polski i tutaj ma wystawę jako już uznana artystka, która przyjechała z Paryża i pokazuje kilkadziesiąt prac.
Pejzaże plus martwe natury.
Wydaje mi się, że styl Estery Karp trudno jest w jakiś jednoznaczny sposób scharakteryzować.
Kiedy chodziłyśmy po wystawie, ja miałam wrażenie, że oglądam pracę przynajmniej kilku artystów.
Co do wybuchu wojny, o tym jej stylu można powiedzieć? Co się tam pojawia?
Oprócz tych wątków związanych ze światem żydowskim i kulturą jidysz?
Przede wszystkim pojawiają się pejzaże, pejzaże mroczne, francuskie.
Wiemy to z recenzji o wystawa, które miała w Polsce i w zasadzie one były takie trochę kubizujące, nastrojowe bardzo i one się generalnie podobały.
Trudno powiedzieć, zrobić taką listę prac, które pokazywała.
W jednej z gazet z tamtego okresu, informującej o wystawie, znalazło się kilka prac,
dzięki którym widać, że są to takie prace realistyczne, ale kubizujące.
Gdzie wybuch wojny zastaje Estere Karp?
Ona w zasadzie miała to nieszczęście, że dwie wojny przeżyła.
Pierwsza wojna światowa to Skierniewice.
Tutaj doszło do takich dramatycznych wydarzeń, bo Skierniewice znajdowały się na linii frontu.
Żydów wyrzucono z miasta, musieli udać się właśnie w kierunku Warszawy.
I tutaj nie wiemy dokładnie. Wydaje się, że rodzinę Estery też spotkał ten los.
To był taki dramatyczny moment, kiedy kazano wyruszyć Żydom, opuścić miasto.
I oni wyruszyli w kierunku tutaj Bolimowa i dalej do Wiskitek.
I w Warszawie zorganizowano takie komitety, które miały pomagać Żydom.
Wiemy, że w 1917 roku ona przyjeżdża do Łodzi, więc trwa wojna.
Jeśli chodzi o II wojnę światową, to zostaje ją w Paryżu.
W 1940 roku bierze jeszcze udział w salonie artystycznym.
W 1941 roku to jest taki dramatyczny rok dla niej, że trafia do szpitala psychiatrycznego.
I w szpitalach psychiatrycznych spędzi czas do wojny.
Do 1944 przebywała w zamkniętych oddziałach.
Mówi się tutaj o tym, że pobyt w szpitalu psychiatrycznym był takim ocaleniem dla niej.
Świadomość tego, co działo się w Polsce w czasie wojny.
Świadomość zagłady, o której we Francji wtedy wiele się nie mówiło.
A także choroba psychiczna wpłynęły na to, co i jak ona tworzyła.
Ona się porusza w takich właśnie martwych naturach, w portretach.
Poszukuje różnych rozwiązań i widać, że są to takie intelektualne pasje i malarskie pasje.
Natomiast nie widać w jej pracach Holokaustu na przykład.
W religijnych pracach, które tworzyła pod koniec swojego życia można się dopatrywać tego,
że wraca do tej religii, ale starsi ludzie wracają w zasadzie do religii.
I też ukazuje atmosferę psychiatrycznych szpitali, czy scenę psychiatrycznych szpitali.
Natomiast jeśli chodzi o takie patrzenie na jej twórczość, czy jest tam obecna wojna,
wydaje się, że ona jest tak pośrednio, że możemy się w niej dopatrywać w niektórych scenach
rzeczywiście tego horroru wojny.
Niemniej jednak bardziej dostrzegalny jest ten horror psychiatrycznych szpitali.
Zapytałam o to również po to, żeby wywołać temat techniki, czy raczej tworzywa,
którym ona się posługiwała i które wydaje mi się, że jest dla niej bardzo unikatowe.
Bo wiele prac, które stworzyła i które można oglądać także tutaj na wystawie
w Muzeum Historycznym Skierniewic jest wykonanych kolorowymi długopisami.
I to takimi długopisami powiedziałabym najbardziej powszechnymi.
I to nie są żadne specjalistyczne, artystyczne długopisy.
W 1963 ona trafia do szpitala rozbita psychicznie.
Ona uważała, że jest właścicielką pokoju, że zakupiła ten pokój,
ale okazuje się, że właściciele kamienicy mówią o tym, że nie
i próbują ją eksmitować, że jest uciążliwa i tak dalej.
Ona się nigdy nie pogodziła z tym.
Najpierw wraca w ogóle do mieszkania, ale później już przestaje walczyć.
Ona już jako osoba, która ma tą przeszłość psychiatryczną ze sobą,
to też chyba nie miała takich możliwości obrony czy dochodzenia w sądzie swoich spraw.
Nie miała też dowodów na to, że zakupiła jakieś mieszkania.
W takich okolicznościach trafia do szpitala i zostaje.
Ma 66 lat, więc jest już starszą panią.
Najpierw właściwie się buntuje, ale ma takiego znakomitego profesora Baruka.
W porozumieniu z nim zmienia status przymusowego na dobrowolny.
I właśnie w szpitalu zaczynają powstawać prace tworzone długopisem na dobrym papierze.
To nie są na zwykłych kartkach, tylko na papierze dla artystów.
Trudno powiedzieć, co nią kieruje bezpośrednio.
Możemy się domyślać tego, że nie miała pieniędzy po prostu na farbę.
Tutaj psychiatrzy mówią, że proponowali jej, że jej zakupią farbę,
a ona jednak zdecydowała się na te długopisy.
To jest bardzo nowatorskie malowanie długopisami.
Rzeczywiście są to niezwykłe prace.
Nie możemy też wykrócić, że jest to rodzaj eksperymentu,
na który zdecydowała się artystka pozbawiona jakichś wyjątkowych pieniędzy.
Rzeczywiście są to bardzo, bardzo niezwykłe prace.
Nie mamy wielu artystów, którzy rysowali po prostu długopisami.
Co dzieje się z jej obrazami, ale też z pamięcią o jej twórczości już po śmierci Estery Karp?
Jesteśmy w latach 70.
Estera umiera w 70 roku w szpitalu Kreteil.
Została przewieziona ze szpitala psychiatrycznego.
W zasadzie lekarze odkrywają w jej pokoju około 60 prac.
I jak się wydaje, te prace trafiły do rodziny Estery, do siostry Estery Rojzy.
Jakiś kontakt szpital nawiązał.
Możemy się domyślać, że nawiązał i że te prace po prostu trafiły do rodziny Estery.
Mnóstwo prac, które tworzyła w czasie pobytu w szpitalu psychiatrycznym, też wychodziło z tego szpitala.
Było sprzedawane.
Ona też pozostawiła pracę w 63, jak opuszczała ten swój pokój.
Ona tam pozostawiła pracę.
Te prace też ocalił jakiś sąsiad, no ale część prac po prostu zaginęła.
Być może były licytacje, dzięki którym odzyskali pieniądze właściciele mieszkania, z którego eksmitowano Estery.
Państwo przygotowując wystawę wypożyczyli obrazy z bardzo wielu placówek, instytucji.
Również tych zagranicznych, między innymi właśnie z Paryża.
Tak więc one są przechowywane, kolekcjonowane.
No i w pewnym momencie ta ich wartość została powtórnie doceniona.
Dzięki wystawom jakby zrobiła się też moda na Estery.
Te ceny jej prac idą w górę.
Właściwie przez wiele lat Estera istniała tylko na aukcjach.
W zasadzie nie mówiło się o jej twórczości, ale co jakiś czas jej prace pojawiały się na aukcjach.
Także ja się cieszę, że jakby wyszły z tych aukcji.
Na wystawach też zbiorowych pojawiały się jej prace.
No wspomina się o niej.
Niemniej jednak to nagromadzenie wydarzeń tych wystaw poświęconych Esterze
powoduje, że coraz więcej wiemy o tej artystce i coraz więcej obrazów odkrywamy tej artystki.
I właśnie do tego odkrywania obrazów i twórczości Estery Karp ja Was bardzo zachęcam.
Możecie to zrobić odwiedzając wystawę Estera Karp w Muzeum Historycznym Skierniewic.
Dzisiaj zgodziła się o niej opowiedzieć jedna ze współkuratorek tej ekspozycji, pani Marzena Rafińska.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
