Wolne żarty, czyli co bawiło w czasach przełomu?

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

W czasie naszych dźwiękowych spotkań wybieramy się w różne miejsca, podróżujemy najczęściej po Polsce, ale zdarzają nam się także podróże w czasie.

I tak właśnie będzie dzisiaj. Będzie to podróż w czasy, które wydają się nieodległe, ale tak naprawdę to już jest, uwaga, powiem to, kilkadziesiąt lat.

Matko Boska.

Mówię to również dlatego, że ja się w tej dekadzie urodziłam i też sobie myślę Matko Boska.

Nasz dzisiejszy gość już się ujawnił, za moment go przedstawię.

Najpierw powiem tylko, że powodem naszego spotkania jest wystawa, którą można oglądać w Muzeum Karykatury w Warszawie.

Wystawa nazywa się Wolne Żarty. Humor lat dziewięćdziesiątych.

Będę o niej rozmawiała z Bartkiem Przybyszewskim, dziennikarzem, podcasterem, blogerem, autorem bloga Liczne Rany Kłute i jedną, drugą duetu Podcastex.

To jest podcast, który przybliża lata dziewięćdziesiąte i pierwszą dekadę dwudziestego pierwszego wieku.

Bartek jest kuratorem wystawy razem z Olgą Drendą, a także Mateuszem Witkowskim.

W tworzeniu wystawy brali także udział Michał Rzecznik i Zuzanna Berus, ale to właśnie Bartek znalazł czas i zgodził się dzisiaj tutaj u nas w audycjach kulturalnych o wystawie.

Opowiedzieć.

Oraz Dominik Cymer, który robił grafiki i nie tylko grafiki i w ogóle całą identyfikację wizualną o wystawę oraz liczne bajery, o których pewnie będziemy rozmawiali dzisiaj.

To jest bardzo ważne, żeby przedstawiać twórców wystawy, bo nie zawsze mamy świadomość tego, jak wiele osób jest zaangażowanych w ten końcowy efekt, ale nie zmienia to faktu, że dzisiaj o wystawie opowie Bartek Przybyszewskim.

Tak, dzień dobry.

Zacznę od takiego skojarzenia, które ja mam, kiedy myślę o latach dziewięćdziesiątych i o humorze tamtego czasu. Oczywiście to są żarty polityczne, które wtedy tak bardzo wybuchły, wybujały. To są też różnego rodzaju, powiedziałabym, żarty obyczajowe.

Ale ja przypomniałam sobie taki program, który był nadawany w telewizji polskiej, którego gospodarzem był pan Tadeusz Drozda. Wydaje mi się, że to był taki prekursor różnych programów rozrywkowych. On się nazywał Śmiechu Warte. No i zastanawiam się, czy na wystawie gdzieś tych śladów tego programu można szukać.

Jest ślad tego programu, jest on multimedialny, co więcej interaktywny właściwie można powiedzieć, dlatego, że ze Śmiechu Warte oraz z komedii fizycznej Cezarego Pazury Dominik Cymer wspomniany zrobił grę wideo, w ramach której można się tam wcielić albo w Tadeusza Drozdę, albo w Cezarego Pazurę i kierować ich losami, czy na planie filmowym, czy w studiu Śmiechu Warte.

Tak, no faktycznie Drozda był postacią, która nie była nową osobą komediową polską, natomiast on tam zaczynał w latach 70-tych, 80-tych. Pisał teksty, piosenek, tam parę ostatnich napisał między innymi. Nie zmienia to faktu, że faktycznie chyba największą popularność przyniosł mu ten zagraniczny format, jakim było Śmiechu Warte, czyli dla osób, które nie wiedzą, program, do którego wysyłało się własne gazety wideo z różnymi sytuacjami, wpadkami. Ktoś się wywrócił na rowerze, wykopytnął gdzieś tam, uderzył głową w mur i to było śmieszne.

Trochę po macoszemu potraktowałam specyfikę w ogóle humoru tego czasu, transformacji ustrojowej, tylko zajawiając jakieś główne motywy, które się wtedy przewijały, ale może zgodzisz się ten wątek rozwinąć?

Z czego Polacy w czasie tego przełomu się śmiali? Co nas bawiło? Co się zmieniło? Ja mam wrażenie, że z tym czasem wiąże się bardzo wiele powiedzonek, określeń, niektóre weszły nawet do codziennego języka i zostały w nim do tej pory. Jedno z nich to jest narodowe odpięcie wrotek.

Tak, tak, tak. Rzeczywiście Polacy jakoś tam zauważyli, że można śmierać się wreszcie w zasadzie ze wszystkiego. Jak się nawet idzie przez naszą wystawę Muzeum Karykatury, to łatwo zauważyć, że w zasadzie obyczaje były tak poluzowane, że dzisiaj część tych żartów byłaby bardzo kontrowersyjna.

Ba, ona byłaby kontrowersyjna nawet pięć lat później, w sensie pięć lat w stosunku do transformacji ustrojowej. Bardzo dużo było ilustracji satyrycznej, która była bardzo niesenzuralna.

Bardzo dużo było też niestety dowcipów ksenofobicznych i to nie tam, że ksenofobicznych według dzisiejszych standardów, tylko ksenofobicznych, tak po prostu ksenofobicznych.

Tylko po prostu nie było tam za bardzo drugiej strony, która mogłaby jakoś tam zaprotestować albo była i była bardzo, bardzo nieliczna.

Było bardzo dużo żartu, który nie był w żaden sposób woalowany, który był żartem politycznym takim zupełnie prosto w oczy.

Sytuacje typu przyrównanie polityka do genitaliów, to było coś, co się po prostu zdarzało.

To są zjawiska, które chcieliśmy na tej wystawie zawrzeć i klimat, który chcieliśmy zawrzeć, tak?

Znaczy właśnie taki klimat, tak jak powiedziałaś, od pięcia wrotek i stwierdzenia, że dobra, teraz można wszystko, więc lecimy z wolnymi żartami.

To wydaje mi się, że są słowa Olgi Trendy, która opowiadała o wystawie w jednym z wywiadów i ona powiedziała, że wy przywołujecie ten żart, bo chcieliście nakreślić pewien obraz, możliwie najpełniejszy,

no ale to nie znaczy, że te żarty to jest coś, co wy przywołujecie po to, żeby to rozpowszechnić, tylko to jest pewien obraz tamtych czasów.

Tak, to nie jest wesoła pod tytułem, nasze ulubione żarty, to absolutnie nie.

Tym bardziej, że żarty i humor w ogóle się starzeją bardzo szybko.

Czasami jak się wraca do komedii sprzed 30 lat, którą zapamiętało się jako bardzo śmieszną, okazuje się nagle, że to nie jest aż tak zabawne.

Więc jest niewiele komedii, która starzeje się z dużą gracją i przyznajemy, sądzę jako kuratorzy, że nie wszystkie dowcipy zastarzały się najlepiej.

Też to nie jest wystawa, chociaż jeśli ktoś przyjdzie się pośmiać, to jasne, to super, nie?

Natomiast to nie jest wystawa, której celem było to, żeby ludzie przychodzili i tam, żeby im pękały brzuchy ze śmiechu. To absolutnie nie.

Czy tworząc wystawę definiowaliście to, jaką rolę humor w czasie przemiany spełniał?

To znaczy śmiejemy się z polityków dlatego, że można, że już można. Czy to miało nam, mówię nam, mimo że ja wtedy miałam kilka lat, czy to miało w czymś pomóc, poradzić sobie z czymś?

Na pewno humor był terapeutyczny i jest w ogóle terapeutyczny. Po koszmarnych gospodarczo latach 80., przyszedł zupełny chaos lat 90. związany z transformacją ustrojową.

Bardzo wiele osób ten sztorm wyrzucił za burtę po prostu. I część tych rysunków, która mogła być wtedy jakoś tam wydawać się zabawna, ona z perspektywy czasu jest szalenie smutna.

No bo widzimy żarty, które podsumowują Polskę i podsumowują polską rzeczywistość tak, że w zasadzie nic nie można w tym kraju zrobić, tak? Że ten kraj jest po prostu jak pływanie w kisielu.

To jest miejsce, w którym realizować się nie sposób, w którym można dostać bejsbolem po twarzy na ulicy. Kraj, w którym nie wiadomo kiedy będzie lepiej, tak?

Jak się okazało, no jest lepiej dzisiaj absolutnie gospodarczo niż było w latach 90., natomiast wymagało to gigantycznego wysiłku społecznego i ilustracją tego wysiłku są żarty, które są na tej wystawie zebrane.

Zastanawiam się, na ile nawiązaniem do tego, co przed chwilą powiedziałeś będzie kolejne określenie, które wystawa w jakiś sposób ilustruje.

Czy też może jest to nawiązanie do tych żartów politycznych i tego, jak trudny pod wieloma względem był to czas? Mianowicie, że Polska w owym czasie była czasem nazywana najweselszym barakiem w obozie.

Trudno mi to ocenić, dlatego że ja sam nie pamiętam lat 80. Wiem, że takie określenie funkcjonowało i wiem, że w Polsce na pewno można było więcej niż w wielu innych krajach obozu.

Wiem też z książek, z wypowiedzi znanych osób, z biografii muzyków czy z wywiadów z satyrykami, że koniec lat 80. to w zasadzie już była taka cenzura, która nie była do końca tą cenzurą.

Tam rzeczywiście można było już więcej i są jakieś ślady tego. Są te występy słynne Kabaletu Tej, Leskowika i Smolenia.

To była bardzo ostra satyra polityczna, jasne. Ona była jakoś tam zakryta. Wydawało się, że satyrycy próbowali jakoś tam ten granat dymny wrzucić, żeby władze się nie połapały.

Natomiast to wciąż była bardzo ostra satyra. Być może tak rzeczywiście było, że Polska była najweselszym barakiem też dlatego, że po prostu można było tutaj troszkę więcej.

Mówiliśmy o kwestiach politycznych, takich światopoglądowych. No wspominaliśmy też, że te żarty były pod wieloma względami, no dzisiaj powiedzielibyśmy, niestosowne i nie do przyjęcia z tego względu, że były ksenofobiczne.

Ale też te żarty były bardzo mocno związane z seksualnością. Można powiedzieć, że one były takie po prostu rubaszne.

Mhm. Było dużo rubaszności. To jest zresztą zjawisko, które nasilało się od lat 80-tych. Na przykład w polskim kinie tej rubaszności było już bardzo dużo w latach 80-tych i spopularyzował się już w drugiej połowie 80-tych dość mocno taki gatunek zwany komedią erotyczną.

Tych z fawoli różnych i nagości było bardzo dużo w kinie. Jakoś tam symbolicznie tamtą dekadę domknął Marek Koterski filmu Mam Porno, który, nie pamiętam jakie to są statystyki rozebranych kobiet do tego filmu, ale nie wiem, kilkanaście chyba.

To jeszcze można było robić w latach 80-tych i to dostawało centralne dofinansowanie. A potem już, gdy w zasadzie nie było kontroli nad prasą, to zorientowano się, że no naprawdę można wszystko.

W związku z tym faktycznie bardzo wiele pojawiało się na rynku gazetek, książeczek, różnych wydawnictw, które dotykały w humorystyczny sposób tematu seksu.

Także pomijając oczywiście całą tę branżę, która zajmowała się sprowadzaniem, nie wiem, erotyków czy pornosów do Polski na VHS-ach i tak dalej, to na boku tego wszystkiego rzeczywiście rosła gałąź humoru erotycznego i ta gałąź też jest silnie reprezentowana na wystawie.

Pomyślałam sobie może trochę niesprawiedliwie, że niezależnie od dużego talentu, którego wielokrotnie dowiodła, takim symbolem, przynajmniej kinematografii tamtych lat, nie bez powodu była Katarzyna Figura.

Jasne, znaczy to jest świetna aktorka. To jest bardzo niesprawiedliwe, że bardzo często dzisiaj podsumowujemy ją przez pryzmat tylko i wyłącznie ciała czy tego emplua, na które się zgadzała lub po prostu do którego była brana.

No bo też nie jest tak, że aktorzy, aktorki mieli wtedy jakiś bardzo duży wybór, jeśli chodzi. To nie jest tak, że Katarzyna Figura mogła przebierać w rolach i stwierdzać, że przez cztery lata niczym nie będzie grała.

No nie. I reżyser rzeczywiście bardzo chętnie ją obsadzali w rolach, które jakoś z tej cielesności korzystały.

Natomiast nie zmienia to faktu, że to jest fantyczna aktorka i ona nam zniknęła na jakiś czas, natomiast teraz wraca, od dwudziestu latach nawet wraca, ale teraz wróciła z rolami dramatycznymi.

Radzi sobie w tym świetnie. I mam nadzieję, że Katarzyna Figury będzie jak najwięcej w kinie i telewizji.

Zanim zacznę pytać o konkretne elementy na wystawie, również dlatego, że one będą kolejnym krokiem w tej opowieści o humorze lat 90., to zapytam o plakat.

Tam są już dwa elementy, właściwie trzy, które trochę sugerują, co między innymi na wystawie się znajduje.

To znaczy chodzi o grafiki, chodzi o ilustracje. Jedna z nich to jest ślimak, a druga z nich to jest kura znosząca jaja.

No ale tak naprawdę element, który mnie zatrzymał najbardziej to jest czcionka, którą wykorzystaliście projektując plakat.

Tak, no to jest font, który rzeczywiście może skojarzyć się zwłaszcza miłośnikom, miłośniczkom, nie wiem, gazetek humorystycznych, Szczepana Sadurskiego na przykład.

To są fonty, które wciąż można gdzieś tam znaleźć w przestrzeni publicznej, które wywodzą się absolutnie z czasu przełomu ustrojowego, czy jeszcze widocznych w czasach milenium.

Jednak gdzieś tam sobie cały czas wiszą jakieś tam napisy typu wulkanizacja opon pisane tym konkretnym fontem.

Co więcej są osoby, które wyszukują właśnie takich plakatów, czy szyldów, czy napisów.

Olga Drenda jest jedną z nich, kuratorka tej wystawy.

Ona rzeczywiście mogłaby zdecydowanie więcej niż ja powiedzieć na temat tych fontów.

Ale tak, rzeczywiście Olga jest łowczynią tego typu sytuacji, jeździ po Polsce i wyszukuje miejsc oraz napisów.

Ale nie tylko ona, bo są też profile na Instagramie, które specjalizują się tylko i wyłącznie w tym.

Jest konkretny font, który ma w ogóle swoje reprezentacje tego rodzaju na Instagramie.

Ktoś też właśnie jeździ po całej Polsce i wyszukuje.

Lata 90 to jest taki moment zmian dotyczących możliwości, jakie były.

To jest początek internetu, to jest owa multimedialność, która jako hasło chyba biła rekordy popularności.

I opowiadając o tym humorze, tak naprawdę opowiadacie trochę o zmianach, które się pojawiały.

O tym, co nagle zaczęło być do dyspozycji właściwie wszystkich Polaków.

Otworzyło się wszystko i z jednej strony zalało nas mnóstwo rzeczy z zachodu.

Zalało nas zjawiska, których nie znaliśmy wcześniej lub znaliśmy, jakoś tam były przemycane.

Jakieś filmy, które nie bardzo trafiały do nas do kin, były gdzieś tam wyświetlane w świetlicach i tak dalej.

Teraz to wszystko już było w zasadzie niepotrzebne.

Polacy z tego bardzo łapczywie korzystali.

Ta łapczywość też wydaje mi się jest widoczna na wystawie.

Lata 90 to jest też można powiedzieć początek kariery albo początek dużej rozpoznawalności rysowników, twórców, którzy dzisiaj można powiedzieć są w absolutnym kanonie.

Pokazujecie rysunki Andrzeja Mleczki, Marka Raczkowskiego i Andrzeja Czeczota, którzy myślę, że w latach 90 cieszyli się zupełnie innym statusem niż dzisiaj.

Raczkowski rzeczywiście to jest gość, który wystartował z taką poważną karierą w latach 90-tych.

Mleczko czy Czeczot to są osoby, które wywodzą się z dekad wcześniejszych.

Przy czym tak, no faktycznie jak się porówna starsze ilustracje Mleczki z początku lat 80-tych na przykład.

Swoją drogą on właśnie też miał zbliżoną kreskę wtedy do Andrzeja Czeczota.

To widać, że jego żart był zupełnie inny i że w którymś momencie w latach 90-tych Mleczko zorientował się, że troszkę powiedzmy celując bardziej między oczy czytelnikowi może zdziałać więcej.

I faktycznie Mleczko bardzo mocno poszedł w żart polityczny z jednej strony, a z drugiej strony w żart okołoerotyczny.

Pamiętam całe takie wydawnictwa Andrzeja Mleczki z lat 90-tych, które były bardzo mocno oparte na tym, że ktoś miał takie, a nie inne genitalia, albo że goli ludzie, którzy coś tam robią.

To były całe książki, które polegały właśnie na tym.

Tak 150 stron tylko i wyłącznie tego, że Andrzej Mleczko postanowił rysować nagie osoby w różnych konfiguracjach.

A Czeczot kontynuował w zasadzie to, co robił wcześniej. Te jego rzeczy są momentami zaskakująco ostre.

To jest gość, który wywołałby chyba kontrowersje, gdyby rysował w tym samym tonie dzisiaj, tak jak rysował wtedy.

Książeczki to jest bardzo ciekawy wątek. Ja sama pamiętam, byłam dużo młodsza, więc to nie były te książeczki, które cechowały się dużą ilością golizny.

Ale to były te wszystkie książeczki zbierające na przykład humor z zeszytów.

Podzielę się też z tobą taką obserwacją, że nadal istnieją takie miejsca. One najczęściej są zlokalizowane w okolicach dworców kolejowych, często tych podmiejskich, w którym można kupić stare numery gazet.

Dosyć dawno wydawane książki najczęściej kryminalne i tam też piętrzą się takie książeczki z żartami, które kiedyś były popularne. Mi się wydaje, że one nawet były w poczekalniach.

Tak, wiele z nich jest zresztą umiejscowionych też na wystawie i można sobie je poprzeglądać tam specjalnie na potrzeby wystawy.

Trochę nakupowaliśmy tych książeczek i faktycznie jest tego dużo. Władze muzeum będą tylko dokładać ich jeszcze więcej.

Faktycznie ten proceder, o którym mówisz, czyli sprzedawanie starych czasopism na dworcach kolejowych, on jest coraz rzadszy tak naprawdę.

Jest już mniej przaśnie na wielu dworcach. Na przykład w Warszawie chyba trudno już dzisiaj znaleźć takie miejsce.

W Warszawie stare gazety można było kiedyś znaleźć i na śródmieściu, i na wschodnim, i na zachodnim.

Na wschodnim już chyba nie ma. Na zachodnim zaraz nie będzie. Jeśli jeszcze nawet są, nie wiem, bo nie korzystam.

Wśródmieści jeszcze się trzyma. Nie, chyba nie. Wydaje mi się, że już nie, bo korzystam dość szczególnie.

Nie wiem, może jeżdżę nie z tego peronu. A nie, jest im taki kiosk, jest rzeczywiście po środku.

Skoro jesteśmy w tej chwili przy temacie dworców kolejowych, to zapytam o inne zjawisko, które w latach dziewięćdziesiątych wybuchło,

a które ze światem pociągów było bardzo związane. Mianowicie chodzi mi o graffiti, bo temu zjawisku także poświęcacie uwagę na wystawie.

Graffiti rozumiane jako część kultury hip-hop rzeczywiście wybuchło w latach dziewięćdziesiątych.

Natomiast jeśli chodzi o same napisy na ścianach czy na murach, no to to się działo.

Oczywiście tam groziły za to większe trochę kary w przypadku jakichś tam antyrządowych napisów w latach osiemdziesiątych niż w dziewięćdziesiątych.

Faktycznie wiele osób sfrustrowanych, a może nawet nie sfrustrowanych, tylko chcących po prostu jakoś zapisać swoje niezadowolenie na murze, decydowało się na to.

Też działały szablony i w ogóle też jest sporo takiego undergroundowego, powiedzmy, humoru na tej wystawie.

Związanego z tym, że środowiska punkowe wydawały ziny i w tych zinach były komiksy twórców takich, na przykład Krzysztof Owedyk, czyli Prosiak,

którzy też komentowali rzeczywistość w sposób humorystyczny i jednocześnie bardzo ostry momentami, taki, który raczej by nie mógł wejść do mainstreamu, chociaż do tamtego mainstreamu może i by i wszedł.

Na koniec naszego spotkania chciałam zapytać cię, co można wykręcić kręcąc kołem? Nie wiem, czy mogę powiedzieć, że jest to koło Fortuny, ale kołem, które znajduje się na wystawie.

Jest to koło Fortuny, wiadomo czym się toczy takie koło z reguły, bo taki żart w latach dziewięćdziesiątych, może nie będę go jakoś tam przywoływał, bo jesteśmy w poważnym miejscu.

Natomiast można wykręcić tym kołem na wystawie bardzo wiele wspaniałych postaci z lat dziewięćdziesiątych, które zajmowały się komedią.

Wcześniej też się zajmowały, ale zajmowały się przede wszystkim latach dziewięćdziesiątych i można sobie wywróżyć na przykład kim się jest danego dnia.

Każda postać związana jest z jakąś, nie wiem, wróżbą czy tekstem, który może będzie miał wpływ na nasze życie, ale też interaktywny wątek na wystawie się znajdzie.

Wątków, które dotyczą humoru typowego dla okresu przełomu, okresu transformacji w Polsce znajdziecie o wiele więcej na wystawie Wolne żarty.

Humor lat dziewięćdziesiątych, którą można oglądać w Muzeum Karykatury w Warszawie.

Opowiadał o niej dzisiaj Bartek Przybyszewski, dziennikarz, podcaster, bloger, który jest jedną z trzech osób stanowiących zespół kuratorski tejże wystawy.

Bardzo ci dziękuję za to, że przyszedłeś i mieliśmy okazję porozmawiać.

Też bardzo dziękuję i zapraszamy do wystawy. Zapraszam w imieniu swoim i Mateusza Witkowskiego i Olgi Trendy.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.