„Nie krzywdzić ludzi i nie gonić za pieniądzem”. Portret Franciszka Pieczki

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Na początek naszej rozmowy chciałabym zadać Wam pytanie, czy wiecie co to jest jedna pieczka?

Otóż jedna pieczka to jest jednostka dobroci i bezinteresowności.

Te, jak mam nadzieję, jak chciałabym uniwersalną jednostkę stworzył reżyser Jan Jakub Kolski w nawiązaniu do nietuzinkowej postaci i wybitnego aktora, jakim był Franciszek Pieczka.

Franciszek Pieczka wykreował ponad 450 filmowych ról, a niedawno na półkach księgarni pojawiła się książka, która przedstawia go z innej, bardzo osobistej i intymnej, rodzinnej perspektywy.

Ta książka to Franciszek Pieczka, portret intymny, a ja mam to szczęście i wielką radość, że zaproszenie do dzisiejszego spotkania przyjęli Katarzyna Stoparczyk, dziennikarka i autorka książki, a także syn pana Franciszka, pan Piotr Pieczka.

Witam w audycjach kulturalnych.

Dzień dobry.

Witamy.

Chciałabym porozmawiać o Franciszku Pieczce, o aktorze, którego wszyscy znamy i kochamy za wiele ról.

Nie chciałabym zbyt wiele mówić o Gustliku, bo mam wrażenie, że to jest postać, która tak mocno do niego przylgnęła, że może warto temu dać spokój.

Zacznę od pytania właśnie o to aktorstwo, o wybór pana ojca, któremu on do końca pozostał wierny i to była chyba taka misja i pasja.

To, że tata podjął decyzję, że zostanie aktorem, to wzięło się z tego, że tata był miesiąc czasu na Politechnice Katowickiej i potem zrezygnował z Politechniki i zdawał do szkoły aktorskiej.

To najważniejsza rzecz, że tata uznał, zresztą przez całe życie też przyświecała mu zawsze, on to powtarzał, że trzeba robić rzeczy, te, które się kocha, nie?

Tata gdzieś tego bakcyla tam jak przez Olzę do Czech szedł, żeby zobaczyć znachora i potem dostał wielki łomot od swojego dziadka.

Gdzieś te piorunie tam na znachora żeś poszedł. No i myślę, że właśnie ta magia kina, ten znachor, który był oświetlany w Czechach w kinie, tak zaważył na, że tak powiem, późniejszych losach.

I dorastaniu mojego taty, że powiedział, że chce zostać aktorem, aczkolwiek na tamte czasy aktorstwo było takie kojarzone z kimś takim, że raczej aktorzy to są biedni, ciężko im będzie i tak dalej, nie?

Że jednak, że w życiu trzeba mieć fach. No ale tak zadecydował gdzieś, że tak powiem, Bóg go tak poprowadził i został aktorem.

W książce pojawia się nawet takie stwierdzenie, jak wydaje mi się pana dziadka, który mówił, że górnik to jest dobry zawód, bo przynajmniej na głowę nie napada.

Książka ma taką wyjątkową moim zdaniem konstrukcję, budowę, bo my pana Franciszka poznajemy poprzez różne historie, których on jest bohaterem.

To są historie migawki z życia codziennego, wspomnienia bliskich osób, których pani wysłuchała, które pani zwisała.

W jaki sposób pani losy splotły się z losami Franciszka Pieczki?

To była taka przygoda bardzo nieoczekiwana przeze mnie. Ja do dzisiaj nie wiem, jak to się stało, ale fakt jest taki, że znaleźliśmy się w studiu Radiowej Trójki.

Ja wtedy realizowałam taką audycję Myśli Dziecka 357, rozmawiając z osobami, które w moim odczuciu są autorytetami albo przynajmniej noszą znamiona autorytetów.

Bo wydaje mi się, że w czasach kryzysu właśnie autorytetów to jest bardzo ważne, żeby ci mądrzy, ci wielcy, ci, którzy wiedzą, co jest w życiu ważne, mogli do nas mówić.

I z takim zamysłem zaprosiłam pana Franciszka, nie znając go wcześniej, już od samego początku, jak on uchylił drzwi i wszedł, to miał taką aurę nieprawdopodobnej skromności, takiej wielkości.

Dzisiaj trochę już rozumiem, na czym to polega, bo on też pod skórą miał taką baterię energii totalną i to jego spojrzenie było tak mocne, przeszywające, bo on miał czym dysponować.

I w życiu prywatnym, z tego co wiem, nigdy nie użył tego, w życiu zawodowym na potrzeby ról niekiedy tak, natomiast on miał w sobie nieprawdopodobną siłę.

Myślał o takiej sile i odwadze związanej z psychiką, a nie z mięśniami.

I w momencie, kiedy znaleźliśmy się w radiowym studiu, to spojrzeliśmy sobie w oczy i zapadła cisza głucha.

I to było takie zastanawiające, że ta cisza nie była krępująca, że my się po prostu dobrze ze sobą tam czuliśmy.

I zaczęłam rozumieć pomału, że ta cisza prowadzi nas do prawdy i zaufania.

No i rzeczywiście w jakimś momencie, w którymś momencie po policzku pana Franciszka popłynęła łza.

Zaczęłam opowiadać takie historie, których nigdy nie ujawnił światu, dlatego że to była dosyć schematyczna osoba, osoba, która nie dopuszczała ludzi do siebie.

I tam stało się coś dla mnie niewiarygodnego, ale też z drugiej strony, kiedy ja zobaczyłam, że ten starszy pan w taki sposób emocjonalny podchodzi do sprawy

i dużo go to kosztuje, to kompletnie przestałam myśleć, że to jest audycja.

Dla mnie ważne było to, żeby go asekurować, żeby z nim w tym być.

On jako człowiek był najważniejszy.

Ja teraz sobie to tak tłumaczę, no bo nie wiem w jaki inny sposób i wydaje mi się, że on wtedy to odczuł.

Bo to był nie tylko nieprawdopodobnie inteligentny człowiek, ale także o niewiarygodnej inteligencji emocjonalnej.

Wystarczyło, że spojrzał kątem oka i on wiedział, z kim ma do czynienia i o co chodzi.

I ludzie, którzy próbowali grać przed nim i udawać, że są kimś innym niż są, nawet nie wiedzieli, że zostali zdemaskowani bardzo szybko.

Więc teraz tłumaczę sobie, że doszło rzeczywiście do jakiejś takiej sytuacji wyjątkowej właśnie z tego względu,

że chcieliśmy być w tej historii razem.

No i potem jak dziennikarze pisali, zwłaszcza po śmierci pana Franciszka, to bardzo często mówili, że on w mediach się tak nie zachowywał.

Kiedy czytałam książkę, zaczęłam bardzo podziwiać taką umiejętność, którą miał Franciszek Pieczka

i którą, jak już wiem po krótkiej rozmowie z Tobą Piotrze, że tę umiejętność Tobie przekazał mianowicie

takiego bezwarunkowego oddzielania pracy od życia rodzinnego.

Wydaje mi się, że to jest coś, czego dzisiaj wielu osobom, w tym także mnie, trochę brakuje.

I w książce przytaczacie takie zdanie, taką anegdotę teatralną,

że kiedy są pierwsze brawa w teatrze, pan Franciszek się kłania, kiedy są drugie oklaski, on już jest w drodze do samochodu,

a kiedy są trzecie oklaski, on już siedzi w swoim ulubionym fotelu w ukochanej falenicy, tak chyba mogę powiedzieć.

To prawda, tata oddzielał i tutaj jakby to była w cudzysłowie świętość do niego, czyli praca to jest praca,

dom jest domem i nigdy, nazwijmy to, nie brał pracy do domu oczywiście, no można powiedzieć, że nie do końca,

no był aktorem, więc musiał się też uczyć ról, ale on w tym domowym, że tak powiem, czasie, kiedy był w domu,

ten czas na swoją naukę, na opracowywanie ról i tak dalej, to było tak wplecione w całe życie naszego domu,

że to nie było coś takiego, że o tata się uczy roli i pół dnia go nie ma, jest niedostępny, tak,

że ja nie mogę zapłukać, siostra nie może przyjść, nie możemy przyjść, nie wiem, zawołać go na obiad,

jest jakiś mały problem i czy musimy wszyscy rozwiązać, czy jedziemy gdzieś, czy nie jedziemy, nie,

tego nigdy nie było, to było zawsze tak zrobione, że ta praca była, oczywiście była w domu,

ale ona też była nie przez cały dzień, tata miał swój rytm taki, że się uczył i to było tak,

że w zasadzie, żeby tata zobaczył, że się czegoś uczy albo coś czyta, to trzeba było wiedzieć,

w których godzinach i kiedy. No dobrą sprawę, ktoś obcy mógłby tak po 8 godzin być i powiedzieć,

no dobra, no tata się kiedyś się uczy, ja mówię tak, on się już nauczył, nie, ale kiedy,

no bo tak było. Podstawową rzeczą było to, że rozgraniczenie pracy zawodowej od domu,

to były dwie najważniejsze rzeczy, zresztą świętą rzeczą lata tej to była rodzina i dom.

Później praca, bo jeśli nie ma dobrej, twardej, takiej kochającej się rodziny,

to nie ma też kochającego się domu. Jak nie ma kochającego się domu,

to nie będziemy mieli kochanej pracy, do której chodzimy i możemy przynieść

jakieś zarobione pieniądze, większe czy mniejsze. Tutaj nie ma jakby znaczenia,

znaczenie to, że my coś w tej rodzinie kupimy i ta rodzina, czy to będzie 10 kilo cukierku,

czy to będzie jeden cukierek, będą gdzieś się potrafić z tego cieszyć.

Więc to były takie wartości.

Podczas procesu powstawania tej książki bardzo ważne było to, żeby to nie był cukierkowy pomnik.

Dlatego, że pan Franciszek przez wiele osób może być postrzegany jako dobry, szlachetny,

bo taki był, ale też miał ten puzzle i też był niezłą zadziorą.

Kiedy na przykład oglądał mecze i bardzo identyfikował się ze sportowcami,

no to tam wykrzykiwał, a wręcz darów się, ty idioto!

I faleniccy sąsiedzi przy otwartym oknie w pokoju pana Franciszka

doskonale słyszeli to i tam śmiali się,

dlatego że taki obrazek w zestawieniu funkcjonował w ich wyobraźni,

że nobliwy pan wychodzi na spacer i mówi dzień dobry, dzień dobry.

A po jakimś czasie słyszą właśnie takie inwektywy różne,

idiota to najbardziej łagodne określenie.

Natomiast tak, też człowiek z krwi i kości dla nas dalej jest.

No i naprawdę wielowymiarowy.

I bardzo staraliśmy się, żeby akurat w taki sposób go pokazać.

To też jest fragment z książki.

Zdaje się, że pani obserwacja,

mianowicie, że Franciszek Pieczka miał w sobie takie świeże spojrzenie na świat.

Mimo lat cały czas zachwycał się tym, co go otacza.

Jeżeli wychodzi ze studia człowiek w wieku lat 91, nawet 90 niech będzie.

Jest bardzo zmęczony po rozmowie, a widzi, że stoi przed nim mały, wściekle żółty samochodzik,

akurat mój osobisty, którym odwoziła pana Franciszka do falenicy.

I nagle on się ożywia i nagle ma blask w oczach.

I widzę, że coś się dzieje fenomenalnego.

Wsiada do tego samochodu, po czym pyta mnie, czy mogę raz jeszcze wsiąść.

Ja mówię, bardzo proszę. I tak pięć razy powtarza tę próbę, po czym mówi Piotrze,

to tak naprawdę do was był komunikat.

Proszę pani, ja chcę taki samochód mieć, a nie ten duży, który oni chcą mi kupić.

Mam nadzieję, że nie kupiliście panu Franciszkowi tego wielkiego. Kupiliście?

Nie, wielkiego nie. Wielkiego nie, ale też żółty.

Może nie do końca żółty, tylko jest niedojrały banan.

Przepraszam, jak został nazwany samochód?

Bo mam nadzieję, że ta tradycja została dochowana.

Tak, lemon. To jest lemon.

Lemon jeszcze jest oczywiście.

Lemonem jeździ córka. I z lemonem jest taka anegdota.

Tata powiedział, że właśnie Kasia go odwiozła i tak dalej.

Jechała takim fajnym samochodem.

Musimy zmienić samochód.

No dobrze, zmieniliśmy samochód.

No i była teraz taka negocjacja, czy z automatyczną skrzynią, czy z ręczną.

Tata oczywiście klasyk.

Nie no, synek.

Ręczna automatyczna.

Ja kiedyś jeździłem, przejechałem się we Francji, wujek mi dał.

I mi to wcale nie pasło.

No dobrze, no i żeśmy pojechaliśmy do Billera, wsiadamy i tak dalej.

No i Biller mówi, pan co, ale tylko automat jest.

Tata się przejechał, wrócił.

Po czymś wysiada z tego samochodu i mówi,

dlaczego która mi tak późno powiedziała, że te samochody z automatyczną skrzynią biegów,

to są takie przyjemne wyjazdy.

Ja chcę taki.

No i taki miałem.

I odnośnie tego wsiadania, wysiadania.

Ja wtedy miałam taką ogromną frajdę też, że po audycji zdarzało się,

że zwłaszcza tych starszych gości odwoziłam do domu.

Opiekowałam się nimi, bo różne były sytuacje.

No i cieszyłam się, że to jest falenica, a nie dwie ulice dalej,

bo mieliśmy okazję porozmawiać.

I patrzyłam w oczy tego starszego pana, który nagle był małym chłopcem w krótkich spodenkach

i zachwycał się, jak pięknie liście tańczą nad dachem sunącego samochodu.

W jakiś sposób do wieczności biegną te na włocie niechciane.

I opisywał mi to i rozmawialiśmy, zrozumiałam, że świat przyrody

to był świat po prostu jego, oswojony.

Od tego malutkiego synka z Godowa, który miał trzy lata

i wędrował sobie z witką wierzbową w rączce,

bo pasał gęsi od malucha, pasał krowy.

Krowy szły w szkodę, potem chłopaki uciekali.

Ale to był jego świat.

I kiedy przyjechał do falenicy, to opowiadał mi, że musiał znaleźć analogię.

Musiał mieć też swoje jezioro, swoją drogę.

Swojego kota, bez ogona co prawda, ale jednak, falenickiego.

To jest taka anegdota, relacja od taty z kotem.

Z kotem krakersem.

Z kotem krakersem, czyli to było coś takiego, że kot krakers jak wchodził

i były drzwi uchylone do taty i tata wiedział, że on wchodzi,

to ten kot po prostu robił się taki niski

i szedł tak powoli, żeby nie był zauważony.

I już dochodził do fotela.

On wiedział, na który fotel może skoczyć.

Tam, gdzie tata siedział na tym fotelu, to absolutnie to nawet nie próbował.

Ale jak mój tata tylko na niego spojrzał i palec wziął do góry,

to kot zawracał w tajemniczy sposób i spokojnie szedł.

Ta droga tego metra zajmowała mu pół godziny,

że może tata jednak zrezygnuje, go zawoła, a on tak nie chciałby chodzić.

Proszę sobie wyobrazić pani Olu, że ukochanym drzewem pana Franciszka

to była stuletnia drobnolistna lipa

i on żartował sobie, że to jest jedyna starsza przyjaciółka ode mnie.

I to była ta magnoliak, z którą wojował

i najpierw wycinał ją, bo ona się rozrastała jak wściekła.

A w każdym razie on personifikował świat przyrody

i w taki sposób opowiadał, jakby to byli jego najwierniejsi przyjaciele.

A z tym fotelem to jest rzeczywiście taka historia,

że nawet rodzina rzadko zasiada w tym fotelu, kultowym fotelu pana Franciszka.

I proszę sobie wyobrazić sytuację, kiedy ja trafiam do waszego domu, Piotrze,

do domu rodzinnego Pieczków i Piotr mnie wprowadza do tego pokoju,

mówi Kasia siadaj tu, a ja zupełnie nieświadoma tego,

co to za fotel i gdzie ja siedzę.

I w pewnym momencie Piotr powiedział mi po czasie już właściwie,

jesteś jedyną osobą spoza rodziny, która tutaj usiadła.

Mało tego, Piotr przyniósł mi archiwa, albumy

i ja na tych kolanach miałam takie poczucie, jakbym trzymała całe życie Franciszka.

I to jest tak niesamowicie poruszający moment i wzruszający.

Rodzina Pieczków potrafi człowieka poruszyć.

Ja też mam wrażenie, że Franciszek Pieczka był człowiekiem wewnętrznych, moralnych zasad.

Wspominałeś już o tym, że rodzina, że honor, że Bóg,

to były te wartości dla niego nadrzędne,

ale to, co mnie ujął najbardziej, to jest takie zdanie,

które on chyba powtarzał, mianowicie, że trzeba żyć tak,

czy on chce żyć tak, żeby nikt przez niego nie płakał.

To zdanie takie jest w 100% nawet, w 200% mojego taty,

bo no tata dużo życia, nazwijmy to, przeżył, nie?

W różnych czasach, w różnych sytuacjach.

I teraz jak tak naprawdę spojrzymy na to,

to ta wartość taka, żeby przeżyć ten czas,

żeby jak najmniej osób płakało, tak?

Przez nasze działania w tym życiu, nie?

Tata później troszeczkę rozbudował.

Pamiętam, że bodajże Aleksowi tłumaczył to zdanie,

bo kiedyś Aleks usłyszał to zdanie

i tata powiedział tak,

mówię, Aleks, wiesz co, jak pójdę tam na górę

i będę musiał się tak mówić,

spowiadać przed tym świętym Piotrem,

mówi, tak przy tej bramie,

to ja tak długo tam nie chcę stać,

bo ja chcę szybko przejść przez tą bramę,

oczywiście się rozwoną, nie?

Żeby się z mamą spotkać.

Tata tak żył, bo tata nawet,

Kasia tutaj wspomniała o tym,

że był taką hermetyczną osobą.

Może nie w sensie takim hermetyczną,

dla obcych, tylko że

tata miał to coś w sobie,

że jemu wystarczyło

trzy zdania powiedziane przez kogoś,

spojrzenie tej osoby na tatę

i można powiedzieć, nie wiem,

tata już wiedział,

czy będzie chciał dłużej rozmawiać z tą osobą,

czy nie będzie chciał rozmawiać.

I 99 lat mogę powiedzieć 100%,

jak nigdy się nie pomylił.

Czyli do tego jeszcze intuicja,

ale chciałam zapytać też o to życie zawodowe,

bo jednak większość z nas kojarzy

Franciszka Pieczkę jako wybitnego aktora,

zresztą uznanego chyba za jednego

z najważniejszych polskich aktorów XX wieku.

Na krata książki pojawia się określenie,

którego on używał,

mówiąc o reżyserze Janie Jakubie Kolskim,

że to jest mój reżyser.

Czy rzeczywiście to była taka postać

dla niego bardzo ważna

i czy być może,

bo kojarzymy go z wielu filmowych ról,

miał takie, które były dla niego

szczególnie ważne.

Nie tylko te nagradzane,

chociaż dla mnie to też było zaskoczeniem,

że tych nagród,

mimo ogromnego dorobku

i wielu osiągnięć,

nie było zbyt wiele.

Mnie się wydaje,

że tutaj zarezonowała wrażliwość.

Dlatego, że Jan Jakub Kolski

jest nieprawdopodobnie wrażliwym człowiekiem.

On trochę się obudowuje

i chroni przed światem,

ale tak samo robił Franciszek.

Bo Franciszek z jednej strony

emanował potężną siłą,

ale z drugiej strony

miał też swoją ogromną wrażliwość.

I ja pamiętam,

jak odwiedziłam ojców szersztackich.

Jeden z nich był spowiednikiem

pana Franciszka,

już u schyłku jego życia.

I pamiętam,

jak ten człowiek

z łzami w oczach

powiedział mi,

że nigdy wcześniej,

a starszy ojciec

nigdy wcześniej

nie doświadczył

tak głębokiej wrażliwości,

u jakiegokolwiek człowieka.

Franciszek spojrzał na Pietę

i z łzami w oczach

z taką czułością powiedział,

jak ta mateńka musiała cierpieć.

I to milczenie trwało długo.

Obaj bardzo to przeżyli.

Było bardzo katarktyczne,

ale to też pokazało,

co on w sobie nosi.

Takie współodczuwanie.

On też bardzo ludzi rozumiał.

I być może tą hardością

synka zgodowa ze Śląska

musiał się chronić przed światem.

Ale wracając do Pani pytania,

ja to czytam w ten sposób.

A czytam sercem

i piszę sercem.

Więc to jest jedyny mój pryzmat,

który mogę nałożyć tutaj

na te opowieści,

który mogę przyłożyć

do tych opowieści.

To wydaje mi się,

że to była jedność wrażliwości.

Niemniej jednak,

pomimo tego,

że Jan Jakub Kolski

tyle filmów wyreżyserował

z udziałem Franciszka,

tyle genialnych filmów,

to oni nigdy nie rozmawiali

ze sobą o życiu prywatnym.

To było dla mnie

bardzo zaskakujące.

W tych opowieściach

także Pana Jana.

Mieli inne tematy oczywiście,

natomiast wydaje mi się,

że akurat między nimi dwoma

wiele odbywało się

ważnych kwestii bez słów.

Jeden był planetnikiem,

wyczarowywał śnieg,

drugi deszcz

i o tym również piszemy

w tych opowieściach.

I tak sobie myślę,

jak teraz myślał Janie Jakubie Kolskim,

który mieszka

ze swoimi ukochanymi

czterema psami

w Popielawach,

słynnych zresztą.

On zainstalował, słuchajcie,

tam ogrzewanie podłogowe

w budach psom.

No to chyba dużo mówi

o człowieku, prawda?

Na koniec naszej rozmowy

chciałam poruszyć temat

który również bardzo mnie

urzekł po lekturze książki.

Mianowicie stosunek

Franciszka Pieczki

do młodości.

Młodości uwasabianej trochę

przez jego wnuki,

dla których może nie tyle

naginał reguły,

co stosował specjalne reguły,

pewną taryfę ulgową,

ale też młodość była

chyba czymś,

w co on bardzo wierzył

i co bardzo wspierał.

Tata zawsze wierzył

w młodość,

w to, że zawsze

i wnukom,

i też trochę starszym osobom,

które przychodziły,

że tak powiem,

no ale różnica wieku,

jaka była to właśnie to,

że w życiu trzeba

jak najmniej osób krzywdzić,

kochać to, co się robi

i nie gonić za pieniądzem.

Takie trzy rzeczy, nie?

Jeśli powiążemy te trzy rzeczy,

to na pewno kwiat,

nazwijmy to,

dobrobytu, szczęścia,

nie wiem, miłości,

zacznie rozkwitać.

Jeśli tego nie ma,

no to tego nie będzie.

A jeśli chodzi o wnuki,

tak, u taty,

to były jedyne miejsca,

gdzie nie mogłem krzyczeć.

Jak było coś,

że coś tam,

wiadomo,

dzieci rozrabiają,

a dzieci są dobrymi psychologami,

to po prostu po tych domowych korytarzach,

to tylko do dziadka.

Ja wchodziłem za nimi,

tata się na mnie spojrzał,

ty wiesz,

ja mówię,

no ja wiem,

one nie chciały.

Ja mówię,

dobrze,

za dziesięć minut wyjdą.

Tyle było mojej złości,

nie?

Oczywiście tam w cudzysłowie,

no wiadomo,

że tam później na nie nie krzyczałem,

no ale tak było.

Ta rozmowa wydaje mi się,

że jest zaledwie częścią obrazu Franciszka Pieczki,

który w pełni wyłania się z książki

Franciszek Pieczka

Portret intymny,

o której dzisiaj opowiadali jej autorzy,

to znaczy dziennikarka Katarzyna Stoparczyk,

a także syn Franciszka Pieczki, Piotr.

Bardzo Państwu dziękuję za to spotkanie

i za tę rozmowę.

Bardzo, bardzo dziękujemy.

Dziękujemy i zapraszamy do przeczytania książki o tacie.

Dziękujemy.

„Nie krzywdzić ludzi i nie gonić za pieniądzem”. Portret Franciszka Pieczki

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z fabryki

75 audycji o literaturze

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej

75 audycji na 75-lecie NCK

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego