Kazimierz Kutz – jeden z najwybitniejszych polskich reżyserów filmowych, teatralnych i telewizyjnych, współtwórca polskiej szkoły filmowej, scenarzysta, nauczyciel akademicki, publicysta, pisarz – w 2024 roku obchodziłby 95. rocznicę urodzin.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
16 lutego, dokładnie w dniu urodzin reżysera, gościem Audycji Kulturalnych jest dokumentalista, Wojciech Sarnowicz, który ze swoją kamerą towarzyszył Kutzowi na planach jego śląskich filmów.
Wojciech Sarnowicz przeprowadza także ostatnią, niezwykle osobistą rozmowę z Kazimierzem Kutzem na trzy miesiące przed śmiercią reżysera.
Z gościem audycji rozmawiamy o młodzieńczych marzeniach Kutza, które wskazały mu artystyczną drogę. Wojciech Sarnowicz opowiada o piętnie, jakim dla Kutza była śląskość, o ucieczkach reżysera z rodzinnych stron, najpierw do szkoły filmowej, potem do Warszawy, a wreszcie o wielkiej idei połączenia kultury śląskiej z kulturą polską.
Kazimierz Kutz powraca jednak na Śląsk by zmierzyć się ze swoją tożsamością i zrealizować filmy swojego życia. „Śmierć jak kromka chleba” to nie tylko jedno z najważniejszych dzieł polskiej kinematografii o stanie wojennym. To także osobisty dramat Kutza. O cenie za sztukę, jaką przyszło Kutzowi zapłacić, opowiada Wojciech Sarnowicz.
Kiedy Kazimierz Kutz na stałe przenosi się do Warszawy, pochłania go teatr. Gość audycji przypomina historię spektaklu zrealizowanego dla Teatru Telewizji, który miał mieć emisję 14 grudnia 1981 roku. Do planowej emisji nie doszło, ale nagraną sztukę, pt. „Stary portfel” udało się uratować.
Czym był metafizyka Śląska, którą tworzył Kazimierz Kutz?
„On marzył, żeby zostać magiem i chyba mu się to pod koniec życia udało” – mówi nam Wojciech Sarnowicz.
Dzień dobry Państwu. Przy mikrofonie audycji kulturalnych Anna Karna.
Dziś porozmawiamy o jednym z najwybitniejszych polskich reżyserów filmowych, teatralnych i telewizyjnych.
Współtwórcy Polskiej Szkoły Filmowej.
Scenarzyście, publicyście, pisarzu oraz polityku.
Nikt tak jak on nie potrafił opowiadać o Śląsku.
Kazimierz Kuc obchodziłby dziś 95. rocznicę urodzin.
O artyście rozmawiać będę z Wojciechem Sarnowiczem, który przez 50 lat jako dokumentalista śledził karierę reżysera.
Jest także autorem ostatniego filmu poświęconego Kazimierzowi Kucowi pod tytułem I blisko i daleko.
Dzień dobry Panu.
Dzień dobry.
Przez kilka dekad był Pan obecny przy Kazimierzu Kucu.
Stworzyli Panowie razem kilka filmów, cały cykl programów.
Przeprowadzili dziesiątki rozmów, z których tę ostatnią, niezwykle osobistą, można usłyszeć w Pana dokumencie I blisko i daleko, który powstał trzy miesiące przed śmiercią reżysera.
Panu opowiada o tym, jak się narodził jako artysta.
Co doprowadziło Kazimierza Kucza do filmu?
Ten początek to są właśnie Szopinice, miejsce jego urodzenia.
To taka straszna miejscowość wtedy, w której była też potworna huta cynku.
I w tym takim właśnie miejscu, dzisiaj nazwiemy proletariackim, Kuc dojrzewał i wiedział, że musi się stamtąd wyrwać.
Sam wspominał, że najwięcej zawdzięcza swojej matce, która namówiła go do czytania książek.
I on miał takich swoich autorów wtedy. Pamiętam w jednej z rozmów powiedział mi, że najbardziej to lubił Boja Żeleńskiego, to Stoje i Stendala.
Nawet tak żartował, że Stendal był dla niego wzorcem, jeżeli chodzi o miłość do kobiet i do takiego czucia spraw społecznych.
I właśnie to czucie spraw społecznych spowodowało, że Kuc postanowił się wyrwać z tych Szopienic.
To w tamtych czasach było szalenie trudne, ale on przez całe swoje życie udowadniał, że był człowiekiem potwornie ambitnym.
Pierwszym takim marzeniem Kazimierza Kucza, kim zostać w życiu, to było takie, żeby zostać magiem.
Magiem to znaczyło dla niego zostać pisarzem. On uważał, że pisanie to jest szczyt kultury, szczyt sztuki.
I tutaj trochę się przestraszył, że ta jego śląskość, ta jego gwara będzie stanowiła tamę i że on nie będzie mógł być pisarzem polskim.
No i wtedy powiedział tak, no jeżeli ja nie mogę pisać, to może ja mogę pisać obrazem.
I tak zaczęła się jego wędrówka do szkoły teatralnej. To był 49 rok i on sam mówi, to było nadzwyczajne, jak on po raz pierwszy pojechał do Łodzi.
Jak mówił, po raz pierwszy z Szopienic pojechał do Polski i tam czuł się trochę zagubiony, bo był mały, drobny i do tego jeszcze z robotniczego miejsca, jakie były w Szopienice.
No i tak się zaczęła ta jego tariera. Najpierw szkoła filmowa, potem pierwsze filmy, no i potem te filmy śląskie.
I pod koniec życia chyba tym magiem został, wydając swoją pierwszą książkę, pierwszą swoją powieść, piąta strona świata.
Wreszcie został pisarzem. To jest naprawdę bardzo dobra książka. Ja myślę, że on również mógłby być tak samo znakomitym pisarzem, jak był znakomitym reżyserem.
Tą stendalowską wrażliwość społeczną Kuc potem zamienił w politykę. Zajął się polityką. Był senatorem i posłem w czterech kadencjach Senatu i Sejmu.
Przy tym pierwszym kandydowaniu do Senatu pierwsze miejsce zdobył Kuc z fantastycznym wynikiem. Prawie pół miliona Ślązaków na niego głosowało.
I potem jak Kuc jako senator czy jak poseł przyjeżdżał na Śląsk do swojego biura poselskiego czy senatorskiego, to byłem świadkiem, jak tłumy były, żeby się z nim spotkać.
I nie wszyscy przychodzili, żeby załatwić jakąś swoją sprawę. Wielu z tych ludzi, tych właśnie Ślązaków przyjrzli po pierwsze zobaczyć kogoś, kto zaszedł tak daleko.
I po drugie, żeby pogodać z nim po Śląsku. To było takie szalenie dla niego miłe i dla tych ludzi też bardzo ważne.
Czym była Śląskość dla Kazimierza Kuce?
Śląskość, i to niestety on bardzo wiele razy podkreślał, była przekleństwem. W tym znaczeniu, że on twierdził, że ślązacy, ludzie ze Śląska mają jakąś nieprawdopodobną barierę, w której się nie mogą wyzwolić.
On całe swoje życie poświęcił właśnie temu, żeby pokazać ludziom ze Śląska, ślązakom, że musicie się wyrwać z tego miejsca.
Wyrwać nie w znaczeniu nawet fizycznym, wyjechać stamtąd, ale przede wszystkim pod względem intelektualnym.
On mówił, że ślązacy nigdy nie potrafili wystarczająco walczyć o swoje sprawy.
On to wywodził z historii Śląska. Z tych 600 lat, kiedy Śląsk był poza Polską, uważali się za ludzi gorszych.
On zresztą twierdził w ten sposób, że ślązakom wmówiono, że właściwie liczą się tylko ręce, że oni nadają się tylko do roboty, że tutaj nie muszą za bardzo myśleć głową.
I on z tym strasznym stereotypem przez całe swoje życie walczył. Myślę, że w dużej mierze walczył skutecznie.
Wróćmy zatem do studiów. Kazimierz Kuc mówił, że studia go uratowały. To było tak ważne dla niego, aby z tego Śląska uciec.
Oczywiście, że go uratowały, bo jak on szedł na studia, to matka mu powiedziała, słuchaj, musisz się tam dobrze spisać, bo jak wrócisz, jak nie zdasz, to będziesz musiał iść na grube.
Gruba to po śląsku znaczy kopalnia. Dawniej dla młodego chłopaka nie było większej szansy, jak właśnie to, żeby szybko i jak najszybciej pójść pracować i to pójść do kopalni albo do huty.
Kuc należał do tego pokolenia, do jednych z pierwszych, którzy się właśnie wyrwali i poszli w Polskę zdobywać wiedzę.
I on właśnie namawiał tych Śląsaków, słuchajcie, naprawdę was stać na więcej.
Kazimierz Kuc, który tak bardzo miał dosyć tego Śląska, ucieka do szkoły filmowej, która go ratuje, jednak wraca na Śląsk.
Dlaczego zdecydował się zmierzyć z filmem właśnie tam, a tym samym zmierzyć się ze Śląskiem?
On postanowił wrócić tutaj na Śląsk. To był jego pierwszy właściwie powrót, dlatego że on czuł przede wszystkim zobowiązania wokół, no to dzisiaj brzmi patetycznie, ale nie tyle wokół tej ziemi, ale ja myślę wokół własnej rodziny.
Wokół ojca, braci. No ojciec był powstańcem. On strasznie chciał uczyć Polski Śląska. I drugą taką tezę, którą stawiał bardzo często, on chciał związać kulturę śląską z kulturą polską.
To jest bardzo trudne zadanie. On sam podkreślał, że kultura polska to jest przede wszystkim kultura szlachecka. I tutaj nagle on wchodzi z tą kulturą robotniczą.
No on był przekonany, że to można połączyć. Bardzo chciał to zrobić. No przez te swoje filmy jakby próbował. Tu ciągle to próbował.
W pana filmie Kazimierz Kuc mówi takie słowa. Kończąc film czekałem na wyrok. Dlaczego?
Dlatego, że te jego filmy były dla władzy szalenie podejrzane. No proszę pamiętać, to były lata 70. Pierwszy film Stól Ziemi Czarnej, to był 69 rok, jest o powstaniu, o tym, że Ślązacy walczą o swoje prawa.
Ale proszę zwrócić uwagę, że w tym filmie jest rzecz niesamowita, która zresztą dzisiaj szalenie aktualna w związku z tym, co się w tej chwili mówi w polityce.
On w tym filmie pokazuje Polakom, jak należy rozumieć sprawy polsko-niemieckie z punktu widzenia Śląska.
Tam jest ten wspaniały motyw, kiedy młody polski powstaniesz zakochuje się w sanitariuszce, która jest Niemką.
I jeżeli tego nie zrozumiemy, że między tymi ludźmi nie może być prawdziwej miłości, to nigdy nie zrozumiemy, na czym polega rozumienie spraw polsko-niemieckich na Śląsku.
To jest w tym filmie klucz do rozumienia tych spraw. Myślę, że to jest szalenie ważna sprawa, która do dzisiaj nie do końca jest zrozumiana.
Towarzyszy pan Kazimierzowi Kucowi m.in. na planie filmu Śmierć jak kromka chleba, czyli na pewno jednego z najważniejszych, jeśli nie najważniejszego filmu na temat stanu wojennego.
Panu opowiada o tym, że te wstrząsające wydarzenia w kopalni wujek były dla niego osobistą tragedią.
On to strasznie przeżywał. Ja byłem parę dni po tym, jak on wyszedł z więzienia i pamiętam, że to był dla niego ogromny wstrząs.
Ten wstrząs jeszcze spowodowany był dodatkową rzeczą. Mianowicie jest 12 grudzień, 81 rok, jest Kongres Kultury Polskiej.
On wraca 13 do Katowic i zaraz zostaje zamknięty.
I po dwóch dniach do jego celi przychodzi człowiek. Mówi, panie Kuc, ale wczoraj puścili w telewizji film Sól Ziemi Czarnej.
To było coś nieprawdopodobnego. On tego nie mógł przeżyć, że władza w momencie wybuchu stanu wojennego posłużyła się jego filmem propagandowo.
To był dla tego człowieka nieprawdopodobny dramat. Zresztą to się ogromnie odbiło potem na jego relacjach.
Jego posądzono, że on ma jakieś kontakty z władzą, że dlatego puszczono ten film.
Kiedy Kazimierz Kuc wrócił z internowania do domu, to rozpoczęła się również wielka tragedia całej jego rodziny.
On wspomina w tym moim filmie, że stracili dziecko.
To spotęgowało cierpienia, które tutaj miał na miejscu. To może nawet nie można porównywać, bo to się jednocześnie i stało i było takim samym, a może jeszcze gorszym cierpieniem stracenie dziecka.
A tutaj na jego oczach upadł ten Śląsk. Ginęli górnicy, dziewięciu górników z kopalni Wujek. To przecież było może dwa kilometry od jego domu.
I myślę, że te dwie sprawy spowodowały, że nim się coś stało, że po prostu musiał się z tym Śląskiem jeszcze raz pożegnać.
Po tamtych wydarzeniach znów wyjeżdża ze Śląska, tym razem już na zawsze.
No jeszcze tutaj na Śląsku przed wyjazdem robił ten film. Myślę, że w jakiś sposób niedoceniony.
Na starze swojej stać będę, ale rzeczywiście już tutaj nie znajdował miejsca. Już po prostu czuł się bardzo źle i wyjechał do Warszawy.
Ale wracał jeszcze z filmami śląskimi, bo przecież proszę pamiętać, że Zawrócony też dzieje się na Śląsku.
Wzorcem dla bohatera tego filmu jest także ktoś z jego rodziny.
Czy filmy Kuca o Śląsku do dziś są aktualne, czy są kartą z historii?
Ja myślę, że one są szalenie aktualne. Wszystkie te filmy niosą ze sobą wartości ogólne.
Przecież wartości o prawo do pracy, wartości o prawo do samostanowienia.
No te wszystkie sprawy, o których się dzisiaj mówi. Ja myślę, że trzeba jeszcze jedną rzecz powiedzieć mówiąc o Kuca.
On szalenie protestował, przeciwstawiał się tym ciągle istniejącym i dzisiaj się to ciągle jeszcze też powtarza.
Tym sprawom polsko-niemieckim. On strasznie protestował przeciwko temu sławnemu zdaniu, że Śląsk to jest opcja niemiecka.
A prywatnie jaki był Kazimierz Kuc?
Ja miałem go przyjemność znać ponad 50 lat. Dzisiaj jak mówię, to muszę powiedzieć tak.
Dla mnie to był człowiek o niezwykłej inteligencji. To był człowiek o ogromnej skali zainteresowany.
To był człowiek fantastycznie oczytany. To jest jedna strona.
Druga strona Kazimierza Kuca to jego przywiązanie do rodziny.
Ten nieprawdopodobnie wspaniały związek z dziećmi.
On po prostu strasznie kochał swoją rodzinę. Gotowy był dla niej zrobić wszystko.
No i jeszcze jedna taka bardzo prywatna rzecz, która też jest w tym moim filmie.
Ona nie jest bez powodu dana.
Mianowicie on prowadził bardzo otwarty dom. I każdy kto przychodził i trochę dłużej w tym domu siedział i z nim rozmawiał, to musiał zjeść przygotowany przez niego obiad.
On po prostu był dumny z tego, że dobrze gotuje. I każdego częstował tym posiłkiem.
Oczywiście poza filmami śląskimi jego zainteresowania filmowe było ogromne.
Jest reżyserem ponad 20 filmów fabularnych. Jakie filmy wskazywał jako te najważniejsze?
On cały czas uważał te swoje filmy śląskie na najważniejsze jednak.
Potem bardzo był przywiązany do Zawróconego i do pułkownika Kwiatkowskiego.
Ale już potem jak się przeniósł do Warszawy ten drugi raz, to już potem poszedł w teatr.
Był znakomitym reżyserem teatralnym.
Ja pozwalam sobie tak powiedzieć, że był to reżyser teatralny w starym typie.
To znaczy on ogromnie szanował i autora i aktora.
Ja miałem przyjemność, bo zapraszał mnie na próby tych swoich różnych spektakli, to jego praca z aktorami.
Zresztą przy filmie było to samo. Była imponująca.
On ich ogromnie szanował, a jednocześnie pokazywał im kontekst całej sprawy.
Na przykład przy filmach, te rozmowy z aktorami na planie, czy nawet z statystami, to za każdym razem były lekcje historii.
On miał taki sposób pisania, że w momencie kiedy pisał, pracował nad którymś z osób, nad którymś z bohaterem.
I on jakby zamienił się w tą postać.
On jak z człowiekiem rozmawiał, to rozmawiał słownictwem i zdaniami tego swojego bohatera, którego w tym momencie opisuje.
Ale muszę powiedzieć pani o jednym spektaklu teatralnym, o którym rzadko się mówi.
To był spektakl Stary Portfel.
Stary Portfel był nagrywany w pierwszej połowie grudnia 1981 roku i jego emisja miała nastąpić 14 grudnia.
Czyli już w stanie wojennym oczywiście emisja się nie odbyła.
O czym był ten spektakl Stanisława Piniasza, autora tej sztuki?
Mianowicie powstaniec śląski decyduje się na opuszczenie Polski, ponieważ dostaje tak maleńką emeryturę za swoją pracę w Polsce, że nie jest w stanie wyżyć.
A Niemcy dają mu wyższą emeryturę za te lata przepracowane w kopalni w czasie wojny.
I on przeżywa osobistą tragedię i opuszcza Polskę, żegna się rodzinom i jedzie do Niemiec.
Oczywiście 14 grudnia nie odbyła się premiera tego filmu na antenie telewizji polskiej.
Potem bardzo długo ten film szukano, gdzie jest. Nie znaleziono go i okazuje się, że koledzy z techniki telewizyjnej w Katowicach schowali tę taśmę magnetowidową,
bo to było nagrywane na taśmie magnetowidowej. Oni tę taśmę schowali do jakichś ruch kanalizacyjnych.
I dopiero jak skończył się stan wojenny wyjęto i była to jedna z pierwszych premier po stanie wojennym teatru telewizji w Polsce.
Sam mówił o sobie, że nie tylko w filmach o Śląsku, ale w ogóle w innych swoich obrazach stworzył coś, co nazywa metafizyką Śląska.
To była sprawa, którą mu zarzucano od pierwszego filmu, że taki Śląsk nie istnieje, że to jest niemożliwe, żeby ktoś widział na Śląsku takie wspaniałe rzeczy, jak ją ukazywał.
I on wtedy opowiadał tak, zadaniem artysty jest rzeczy brzydkie zamieniać w rzeczy piękne. I myślę, że jemu się to udawało.
On tworzył, on był tego świadomy, on tworzył mity o Śląsku, ale przecież mity w historii ogromne znaczenie mają.
Te mity w najlepszym tego słowa zrozumieniu. I rzeczywiście to były mity o Śląsku. On potem powiedział, że poszedł jeszcze dalej, że stworzył metafizykę Śląska.
I myślę, że to też jest prawda. I tym bardziej, jeżeli dzisiaj oglądamy te filmy, myślę, że w tych filmach jest jedna wspaniała rzecz.
One są naprawdę nowoczesne i one naprawdę w swojej tematyce są do dzisiaj aktualne. I obojętnie, gdzie by się działy, nie tylko na Śląsku, nie tylko w Polsce, ale na całym świecie, to są wartości niepodważalne, o które ciągle, ciągle ludzie się biją.
Bardzo panu dziękuję za to wspomnienie.
Bardzo panie dziękuję, dziękuję państwu i oczywiście namawiam. Jak jeszcze traficie na filmy Kazimierza Kucza, to naprawdę zobaczcie je.
I wtedy ja myślę, ci, którzy jeszcze nie rozumieją Śląska, może go lepiej zrozumieją.
Gościem audycji kulturalnych był dokumentalista Wojciech Sarnowicz.
Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK
Nie jest rankingiem ani przeglądem: to katalog tytułów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. Projekt Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualny w pionierski sposób analizuje polską kinematografię, zapraszając do tego nie tylko ekspertów, ale także miłośników kina. Na liście znajdziemy „Akademię Pana Kleksa” czy „Wielką podróż Bolka i… Czytaj dalej o Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego
Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą. Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres… Czytaj dalej o „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For
Wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego „Has na nowo” to spojrzenie na 25 filmów Wojciecha Jerzego Hasa od strony plastycznej. Andrzej Pągowski w rozmowie z Katarzyną Sanocką opowiada o szukaniu inspiracji do tych prac i o tym, jak z okazji stulecia urodzin reżysera ponownie zanurzył się w jego twórczość. Plakaty Andrzeja Pągowskiego… Czytaj dalej o „Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego
Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów. „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu… Czytaj dalej o „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?
1 kwietnia mija sto lat od narodzin jednego z największych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Wojciech Jerzy Has został jednogłośnie wybrany patronem tego roku przez Senat RP. Obchody symbolicznie zainaugurowało otwarcie wystawy „Has – terytoria czasu i przestrzeni”. „Żyjemy w takich czasach, że czasami tej prawdy objawianej przez sztukę, filmy,… Czytaj dalej o „Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has
