Jerzy Adam Stajuda: mistrz, pasjonat, ekscentryk

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Zerkam przez okno i widzę Plac Teatralny w Warszawie.

To jest bardzo ważne miejsce nie tylko dla stolicy, ale myślę, że dla całego teatralnego środowiska w kraju.

Zresztą, jak mam nadzieję, że udowodni dzisiejsza rozmowa, nie tylko środowiska teatralnego i muzycznego,

bo nie zapominajmy o Teatrze Wielkim Operze Narodowej.

Tymczasem w Galerii Opera, która znajduje się w budynku Teatru Wielkiego Opery Narodowej,

od niedawna możemy oglądać wystawę poświęconą twórczości artysty.

Zaryzykuję takie stwierdzenie, być może mój rozmówca zaraz mnie poprawi,

nieco zapomnianego artysty, o którym mówiono, że był jednym z najważniejszych polskich artystów współczesnych,

a nawet takich najważniejszych artystów 50-lecia.

Mimo to, takich przekrojowych, pełnych wystaw jego twórczości,

poza tymi, które organizował sam we własnym domu, bo prowadził dom otwarty,

dom artystycznej polskiej Bochemy, takich wystaw było bardzo niewiele.

Zaledwie trzy przed tą, którą możemy oglądać dzisiaj w Galerii Opera.

Wystawa nosi tytuł Jerzy Adam Stajuda, historia w pięciu aktach z prologiem i epilogiem,

a ja mam tę wielką przyjemność, że opowiedzieć o tej wystawie,

ale tak naprawdę o twórczości Jerzego Adama Stajudy,

zgodził się kurator tejże wystawy, pan Marcin Fedisz.

Bardzo miło mi gościć pana w audycjach kulturalnych.

Dzień dobry. No niestety muszę się zgodzić,

że rzeczywiście Stajuda jest artystą nieco zapomnianym.

Też nie zrobił wiele w czasie swojego życia, żeby takim artystą niezapomnianym nie być.

Stąd staramy się pokazać tutaj jego sylwetkę.

Zresztą w miejscu wydaje mi się dla Stajudy bardzo specjalnym,

bo Stajuda był fanem muzyki.

Przyjaźnił się z artystami, przyjaźnił się z muzykami.

Znane są jego przyjaźnie i długie rozmowy z Lutosławskim,

z takimi kompozytorami jak Krzysztof Mejer czy Paweł Szymański,

którzy zresztą zadedykowali mu swoje utwory,

które również możemy usłyszeć tutaj w Galerii Opera na wystawie.

Galeria Opera to jest też takie miejsce,

które jest spełnieniem idei koro spędą z desach,

o idei spotkania się wszelkich sztuk pod jednym dachem.

Opera przecież łączy w sobie wszelkie sztuki.

To jest i muzyka, i taniec, i śpiew, i scenografia.

I brakowało nam tutaj tylko i wyłącznie sztuki współczesnej.

I stąd ponad 10 lat temu Waldemar Dąbrowski,

dyrektor Teatru Wielkiego Opery Narodowej,

Adam My, jak ówczesny rektor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie,

postanowili założyć Galerię Opera,

a mnie przypadło w udziale prowadzenie jej od tamtych czasów.

I stworzyliśmy sobie profil bardzo wyraźny.

Staramy się pokazywać tych artystów nieco już zapomnianych,

tych, którzy układli podwaliny pod historię sztuki współczesnej.

Kiedyś byli gwiazdami, tuzami polskiej sztuki

pokazywanymi w najważniejszych galeriach,

a teraz trochę już nie ma dla nich miejsca.

Nie dlatego, że nie są dobrzy, czy nie obronili się w czasie,

ale dlatego, że po prostu przychodzą kolejne pokolenia.

I my jesteśmy tą galerią, o której lubię mówić,

że jesteśmy galerią troszkę programowo niemodną.

I stąd teraz Jerzy Adam Stajuda, artysta troszkę niemodny,

aczkolwiek paradoksalnie na tej wystawie z modą również związany,

bo część materiałów, które wykorzystaliśmy w scenografii,

po skończonej wystawie przekażemy projektantce Ani Koczyńskiej,

która uszyje z nich apaszki.

W ten sposób wpiszemy się w pożyteczny trend

tak zwanej zielonej opery, w której nic się nie marnuje,

a dochód ze sprzedaży tych apaszek przekażemy

na organizację gali wręczenia nagrody imienia Jerzego Stajudy.

Poruszył Pan bardzo wiele wątków.

Mam nadzieję, że przynajmniej większość z nich uda nam się rozwinąć.

O to będę Pana prosiła.

Zacznę może od charakteru Galerii Opera.

Wydaje mi się, że właśnie ta jej programowość

pozwala odkrywać takich artystów jak Jerzy Adam Stajuda.

Dlatego, że na początku stwierdziliśmy,

że to jest artysta nieco zapomniany,

o którym mówi się i ogląda się go zdecydowanie za mało.

Tymczasem tutaj na Placu Teatralnym

możemy zobaczyć ponad 100 jego prac.

Ale nie tylko, bo wystawa, którą Pan,

którą Państwo stworzyli,

to jest taki, powiedziałabym,

wielowymiarowy i wielowątkowy portret tego artysty.

Artysta, który zasłynął także z pielęgnowania życia artystycznego

ówczesnej Warszawy, Warszawy stanu wojennego.

Ale zanim zacznę o to pytać,

przywołam słowa, które znalazłam właśnie

a propos artysty, o którym rozmawiamy.

Mianowicie, że to był architekt z wykształcenia,

z talentu malarz, z umysłu erudyta, z pasji meloman.

Tak, wszystko prawda.

Stajuda zajmował się wieloma rzeczami,

ale był w tym niezwykle konsekwentny.

Nie zajmował się wszystkim naraz.

Jak to się mówi, że ktoś łapie wiele srok za ogon.

On tak bynajmniej nie robił.

Rozpoczął od architektury, studiował architekturę

i wtedy rzeczywiście się tym zajmował.

Jest sporo rysunków jego jeszcze z tych czasów.

My ich nie pokazujemy.

Zresztą on z tym bardzo szybko zerwał.

To było dla niego nieinteresujące

i wtedy zajął się krytyką sztuki.

Pisał do najważniejszych wówczas tytułów,

pisał do współczesności,

pisał do magazynu Ty i Ja,

do magazynu Polska.

Ogromna ilość tych tekstów się zachowała.

Jest ogromna antologia tych tekstów

wydana przez Akademię Sztuk Pięknych.

Nazywa się to o obrazach i innych takich.

I ich fragmenty zresztą tekstów

pokazujemy tutaj na wystawie.

Jeżeli ktoś ma więcej czasu, zapraszam.

Można sobie usiąść i poczytać.

Natomiast to dla Stajudy było za mało.

Kiedy postanowił zająć się własną twórczością,

kiedy zaczął tworzyć rysunki, grafiki, obrazy,

skończył z krytyką,

ponieważ uważał, że nie można być jednocześnie

twórcą i tworzywem.

I absolutnie zakończył pisanie.

Zajął się malarstwem.

Natomiast przez całe życie był wierny

organizacji życia artystycznego,

miasta.

Pamiętajmy, że mówimy o trudnych czasach

stanu wojennego.

I trzy słynne wystawy domowe,

które odbyły się w jego domu,

pracowni w Warszawie na ulicy Wiejskiej 15,

nie wynikały tylko i wyłącznie

z fantazji artysty,

ale wynikały też z konieczności.

Większość artystów przecież

bojkotowało oficjalne galerie,

bojkotowało oficjalny obieg sztuki

i po prostu się tam nie pokazywało.

To był zresztą bojkot wszystkich

środowisk artystycznych,

przy czym tak zwani plastycy

przetrwali najdłużej.

Aktorzy złamali się wcześniej

i zaczęli grać w teatrach,

zaczęli grać w telewizji.

Natomiast plastycy ze względu na to,

że mieli po prostu również

inne źródła dochodu,

mogli sprzedawać i tak dalej,

byli w stanie ten opór

prowadzić jak najdłużej.

I stąd między innymi

trzy wystawy domowe,

które odbyły się na Wiejskiej,

gdzie mam nadzieję w czasie trwania wystawy

uda nam się wmurować

pamiątkową tablicę,

że w tym miejscu właśnie mieszkał

i tworzył Jerzy Adam Stajuda.

To był dom niezwykły.

W tym domu znajdowały się

dwa fortepiany i fizharmonia.

Każdy mógł zawsze usiąść

i na niej zagrać.

A grali najwybitniejsi muzycy

tamtych czasów.

Spotykali się najwspanialsi aktorzy

tamtych czasów.

Tu w galerii zresztą mamy

taką wielką kronikę towarzyską

Warszawki tamtych czasów,

a właściwie to nie była Warszawka,

tak jak teraz o tym myślimy,

celebrycka,

tylko to była to prawdziwa bohema.

Spotykali się ludzie

w różnym wieku.

Stajuda był też profesorem

i najważniejsi artyści

z tak zwanej Kuźni Kowalskiego

tam bywali

i on oceniał ich pracę.

Te oceny czasem trwały

całe noce i dnie,

ale jak widać,

tacy artyści jak Katarzyna Kozyra

czy Artur Żmijewski

czy Paweł Althammer

zostali uznanymi artystami

być może właśnie

dzięki Jerzemu Stajudzie.

Otwarty dom, który stworzył

Jerzy Adam Stajuda

jest bardzo wyraźnie opisany

czy bardzo wyraźnie odtworzony

na wystawie w Galerii Operacyjnej.

Możemy zobaczyć nie tylko twórców

w tej przestrzeni,

ale także bywalców.

To jest naprawdę,

no można powiedzieć,

cała plejada

najwybitniejszych artystów

zarówno ze świata muzyki,

sztuki, filmu, literatury.

Jeżeli chodzi o dom artysty,

to wydaje mi się,

że jest jeszcze jeden

bardzo ważny element,

o którym rozmawialiśmy.

Chodzi o tkaniny,

które nadają wystawie

pewnej lekkości,

pewnej ulotności,

czegoś trudnego do schwytania,

ale jednocześnie są to tkaniny,

które przybliżają nieco

charakter domu

przy ulicy Wiejskiej,

bo na nie nadrukowano coś,

o czym zazwyczaj się nie mówi

i czego się unika

i czego się pozbywa.

To są tak zwane krakelury.

To był zresztą pomysł

Aleksandry Semenowicz,

partnerki artysty.

Proszę sobie wyobrazić

mieszkanie kamienicy

w latach 80.,

w której są dwa piece kaflowe.

Kuchnia, no nie gazowa,

tylko taka jeszcze

z żywym ogniem

i w którym dziennie

przebywa od 20 do 150 osób,

z których każda pali papierosy.

I to nie jednego na godzinę,

ale naprawdę dużo.

Wtedy na ścianach

tworzą się takie

charakterystyczne spędkania,

w które oczywiście wchodzi brud.

To się nazywa krakelury

i myśmy fragmenty tych ścian

skopiowali ze zdjęć

wykonanych przez Jeremiego

Stajuda, syna artysty

i nadrukowali na takich zasłonach,

które posłużyły za scenografię

do tej wystawy.

Tak jak już powiedziałem,

po wystawie przekażemy to wszystko

do Ani Kuczyńskiej

i uszyjemy z tego apaszki,

z których sfinansujemy wręczenie nagrody

Jerzego Adama Stajudy w tym roku,

która na szczęście

znów zostanie przyznana,

bo nagroda wymyślana wiele lat temu

przez krytyka sztuki

Pawła Sosnowskiego

i spadkobierców artysty,

czyli synów Jerzego,

Jeremiego i Jana Stajudy

oraz Aleksandrę Semenowicz,

scenograf, partnerkę artysty,

była przyznawana

i właściwie dostali ją

wszyscy najwybitniejsi

z obecnego świata sztuki.

W 2019 roku

została przyznana po raz ostatni

i była krótka przerwa.

Teraz na szczęście

możemy do tego wrócić

i nagroda zostanie przyznana

w trakcie trwania wystawy

tutaj w Galerii Opera

w Teatrze Wielkim Operze Narodowej.

Chciałabym porozmawiać

trochę o konstrukcji wystawy.

Ja byłam pod wielkim wrażeniem tego,

jak wielozmysłowa

i wielowątkowa ona jest,

ale zdecydowanie ma

ten charakter muzyczny,

bo Jerzy Adam Stajuda

był wielkim melomanem,

pasjonatem muzyki,

przyjacielem Witolda Lutosławskiego,

a jednocześnie

wielkim miłośnikiem jego twórczości.

Wystawa, jak każdy wielki utwór operowy,

zaczyna się od prologu.

W trakcie tego prologu

trochę Jerzy Adam Stajuda

nam się przedstawia

głosem Andrzeja Seweryna,

a potem wędrujemy dalej,

dalej drogą muzyczną.

I to dosłownie w przenośni,

bo kolejne sale są nazwane

tym kluczem,

ale też słyszymy muzykę.

Przez cały czas wędrowania

po wystawie ona nam towarzyszy.

Tak, wystawę podzieliliśmy,

chcąc zrobić przyjemność artyście,

podzieliliśmy,

jak utwór muzyczny,

na akty.

To jest pięć opowieści

o Jerzym Adamie Stajudzie

z prologiem i epilogiem.

I każdy akt

to jakiś temat z życia artysty.

I rzeczywiście są dwa obiekty,

których nie można zobaczyć,

ale za to można ich wysłuchać.

To są dwa utwory

zadedykowane artyście.

Jeden przez Pawła Szymańskiego

na kwartet smyczkowy,

a drugi przez Krzysztofa Mejera.

Są dwa krótkie utwory,

w każdej sali można ich wysłuchać.

Natomiast akty,

akty, które możemy zobaczyć

w trakcie wystawy

opowiadają trochę o technikach,

z których korzystał

Jerzy Adam Stajuda,

bo możemy zobaczyć

jego akwarele,

rysunki, obrazy olejne,

a także możemy zobaczyć

część, której ze względu na to,

że nie jest dostępna na wszystkich,

myślę, że zaledwie napomkniemy,

mianowicie ta część,

w której można zobaczyć

jego rysunki erotyczne.

Ta część, którą z Francuska

nazwaliśmy nudité,

czyli rysunki erotyczne właśnie,

ale nie tylko,

bo to jest polaroidy

wykonane przez artystę

i jego partnerkę

Ole Semenowicz

na plaży naturystów

pod Warszawą,

bo Stajuda był również naturystą.

Bardzo to podkreślał,

lubił nagość,

nie wstydził się tego,

często na przyjęciach

u siebie w domu występował,

nazwijmy to w stroju Adama

lub tylko odziany w lisa

przy fortepianie.

To było dla niego jakoś ważne,

ale była to też forma

jakaś wyzwolenia

w tamtych naprawdę trudnych czasach.

Zapominajmy, że teraz,

kiedy ktoś, nie wiem,

wyjdzie na ulicę bez koszuli

czy w sukience i tak dalej,

to właściwie nic się nie dzieje,

ale wtedy to się naprawdę działo.

On nieraz był ścigany przez policję,

gdzie z plaży musiał uciekać,

bo przecież plaże naturystów

były wówczas nielegalne.

Pozostałe akty

i pozostałe części wystawy

są szansą, żeby zobaczyć

tworzone przez niego rysunki,

akwarele, obrazy olejne.

To są wszystko obrazy,

które pozostają w depozycie

Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie,

a właścicielami tych prac

są synowie Jerzego Adama Stajudy,

Jan i Jeremi,

którzy są także współtwórcami

tej wystawy,

bo państwo się z nimi

przez cały czas chyba konsultowali.

Trochę nie ma innego wyjścia

pracując nad artystą,

bo przecież oni są

źródłem informacji,

najbliższym.

Oni byli najbliżej.

Film, który pokazujemy tutaj,

powstał na podstawie zdjęć,

które wykonał Jeremi Stajuda,

wówczas 16- czy 17-letni chłopiec.

Ogromna część wystawy,

którą nazwaliśmy

Życie Towarzyskie,

to kronika towarzyska

na zdjęciach,

również wykonana

przez synów artysty.

Także byliśmy z nimi

i oczywiście cały czas

w kontakcie.

Jeżeli chodzi o depozyt Akademii,

to Stajuda ma to ogromne szczęście,

że wszystkie jego prace

znalazły się w depozycie

Akademii Sztuk Pięknych,

czyli znalazły taką

spokojną przystań,

miejsce, gdzie mogą sobie

w spokoju spać

i czekać,

aż ktoś

wpadnie na pomysł,

żeby je stamtąd wyciągnąć,

na jakiejś wystawie,

tak jak myśmy to zrobili.

Nie każdy artysta

ma takie szczęście.

On akurat tak.

Mogę tylko powiedzieć,

że spędzając czas

w Muzeum Akademii Sztuk Pięknych

mieliśmy do przejrzenia

9,5 tysiąca prac,

z których musieliśmy

dokonać wyboru,

co nie było łatwe,

bo za każdym razem

każda, którą właśnie

otwieraliśmy,

wydawała nam się

najfajniejsza,

najpiękniejsza

i najważniejsza,

a nie mamy miejsca

na 9,5 niestety.

Wybór zgromadzony

w Galerii Opera

i tak jest imponujący,

bo to jest ponad 100 prac,

ale ja na koniec

naszej rozmowy

chciałam zapytać

trochę przekornie

nie tyle o obraz,

co o wiersz.

Wiersz, który zamyka wystawę

to jest wiersz

Stanisława Grochowiaka

pod tytułem

Malarstwo.

No intuicyjnie

po tytule moglibyśmy

domniemywać,

dlaczego akurat ten wiersz,

ale wydaje mi się,

że warto o to dopytać.

Grochowiak był oczywiście

częścią tego towarzystwa.

Był zaprzyjaźniony.

Panowie bardzo się lubili.

W związku z tym

zrobiliśmy taką drobną część,

która się nazywa

Dla Stajudy

i tam są właśnie

utwory muzyczne,

i wszelkie dowody

przyjaźni,

sympatii,

potwierdzenie wielkości

Stajudy,

które zostały wyrażone

przez jego znajomych artystów.

I tutaj wiem,

że poprzednie pytanie

miało być ostatnim,

ale myślę, że warto

wspomnieć także

historię jego przyjaźni

z Witoldem Lutosławskim.

To może być pewna

klamra tej rozmowy,

dlatego, że na wystawie

znajduje się też obraz,

który Stajuda Lutosławskiemu

podarował.

Jest słynna historia.

Podobno panowie

spotkali się na warszawskiej jesieni

i bodajże po wykonaniu

jakiegoś utworu

Lutosławskiego

i Stajuda podszedł do niego

w foyer,

klęknął i powiedział

mistrzu gratuluję,

to było wspaniałe.

I wtedy Lutosławski

również klęknął

i powiedział nie,

wspaniałe to było to,

co widziałem u pana w pracowni.

I następnego dnia

Stajuda przesłał

Lutosławskiemu obraz,

który widzimy tutaj

na wystawie.

Jest on zresztą też

na plakacie naszej wystawy.

Absolutnie wspaniały,

niezwykle muzyczny.

No bardzo piękny po prostu.

Jak słyszycie,

a jak mam nadzieję

niedługo zobaczycie,

Jerzy Adam Stajuda

był postacią nietuzinkową,

którą warto lepiej poznać.

Zarówno to,

jak żył

i jakich ludzi

wokół siebie zbierał,

ale przede wszystkim to,

co i jak

w jaki sposób tworzył.

Taką szansę daje

Galeria Opera,

w której można oglądać

wystawę Jerzy Adam Stajuda,

o której opowiadał dzisiaj

kurator tej wystawy,

pan Marcin Fedisz.

Dziękuję bardzo

i zapraszam.

Audycje kulturalne

w dobrym tonie.

Jerzy Adam Stajuda: mistrz, pasjonat, ekscentryk

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”