Wybrany utwór: Gałganiara. Studium postaci Eufemii
Eufemia Jagiełło była legendarną modelką, dzięki której kolejne roczniki adeptów Wydziału Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie uczyły się rzemiosła. Choć miała charyzmę i do dziś jej wspomnienie jest obecne w murach uczelni, to nie zachowało się ani jedno jej zdjęcie. Tę niezwykłą postać przybliża wystawa, którą można obejrzeć w Pałacu Czapskich.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Zapadała w pamięć, była wyrazista i bezkompromisowa. Pozując, śpiewała przedwojenne piosenki, opowiadała dziwaczne historie, poprawiała początkujących artystów, a nawet wróżyła studentkom i studentom. Eufemia Jagiełło (1906–1987) pracowała jako modelka w stołecznej ASP przez trzy dekady (lata 60., 70. i 80. XX w). Nieliczni wiedzą, że to właśnie na jej cześć nazwano klub studencki oraz późniejszą kultową klubokawiarnię.
Bohaterka wystawy, jak wszystkie modelki i modele, funkcjonowała na obrzeżach akademickiego świata – poza obrazami malowanymi przez studentów, jej twarz można zobaczyć tylko w archiwalnym nagraniu z 1972 r. nakręconym podczas Balu Gałganiarzy. W poszukiwaniu śladów Eufemii, kuratorki słuchały tych, w których pamięci przetrwała: profesorów, absolwentów i pracowników uczelni. Na jej obraz składają się nie tylko płótna oraz taśma z filmem, ale także krążące po uczelni anegdoty i legendy.
W Audycjach Kulturalnych o poszukiwaniach Eufemii oraz wystawie „Gałganiara. Studium postaci Eufemii”, opowiedziały kuratorki: Aleksandra Karolina Makuch, Barbara Orłowska i Katarzyna Ewa Trzeciak.
Zdjęcia: Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie / fot. Małgorzata Orechwo
Rozpoczynamy audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiejszą rozmowę nagrywamy w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, konkretnie w pięknym, zabytkowym Pałacu Czapskich,
bo to właśnie z tym budynkiem nierozerwalnie związana jest postać, którą dzisiaj się zajmiemy.
To jest postać, o której wiadomo niewiele. Utrwaliła się bardzo mocno w pamięci osób, które z nią pracowały.
Utrwaliła się też bardzo materialnie, bo możemy ją zobaczyć na bardzo wielu pracach, obrazach.
No ale właśnie jej rola polegała na tym, żeby się pojawiać na tych obrazach, ale z nich za bardzo nie wychodzić.
Bo Eufemia Jagiełło była modelką. Modelką, która współpracowała z adeptami sztuki malarstwa,
pozowała do ich obrazów w czasie, kiedy oni zdobywali szlify w swojej sztuce.
Ale jak to modele pozostają na obrazie, ale w jakiś sposób zostają efemeryczni, są postaciami na obrazach.
Ale Eufemia była wyjątkiem, dlatego że była postacią bardzo charakterystyczną,
o której mimo, że nie mamy jej zdjęć, można bardzo wiele powiedzieć.
Jak została zapamiętana, z czym jest skojarzona, to postanowiły zbadać trzy kuratorki wystawy.
Wystawy pod tytułem Gałganiara, którą można oglądać w Pałacu Czapskich właśnie.
Te trzy kuratorki są dzisiaj Waszymi i moimi gośćmi.
Jest ze mną Wasia Orłowska, Ola Makuch i Kasia Trzeciak.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
Cześć.
Eufemia Jagiełło była modelką, która inspirowała, można powiedzieć, chyba całe roczniki studentów.
Ona już odeszła, nie ma jej z nami, ale z jakiegoś powodu postanowiłyście tę jej postać przypomnieć, zbadać, o niej opowiedzieć.
Dlaczego stało się to akurat teraz? Dlaczego ona Waszą trójkę zainspirowała?
Przygotowania do wystawy trwały bardzo długo i ten proces jest dość rozciągnięty w czasie.
Sięga 2017 roku.
Jest to moment, kiedy Eufemia, klubo-kawiarnia Eufemia zamyka się z różnymi kontrowersjami wokół.
I wtedy ja ze swoją grupą znajomych postanowiliśmy gdzieś sięgnąć źródeł i zastanowić się, ominąć te wszystkie kontrowersje, zastanowić się skąd pochodziła ta nazwa.
Bo ta legenda, że Eufemia to była modelka, gdzieś tam zawsze krążyła w murach Akademii.
I w tym 2017 roku postanowiliśmy nakręcić wideo.
Miało być to dużym projektem.
Zakładaliśmy, że to będzie duży dokument poświęcony Eufemii, ale też przestrzeni i w ogóle roli modelki.
Przepytywaliśmy profesorów, profesorki, którzy pamiętali Eufemię, ale też studentów, czy kojarzą w ogóle tę postać.
Tego materiału rzeczywiście uzbierało się dosyć sporo.
Pochodziliśmy również do archiwum ASP, muzeum ASP, żeby jak najwięcej tego materiału zebrać.
No i jak można się domyślić, ten materiał nas przerósł i to gdzieś tam zostało na dyskach twardych niewykorzystane.
Po czterech latach zgłosiła się do mnie Basia, która dowiedziała się również o Eufemii i gdzieś tam swoim sumptem próbowała też tę legendę rozwikłać.
To jest w ogóle ciekawy przypadek, bo każda z nas trzech w którymś momencie studiów, bo wszystkie studiowałyśmy w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
My z Kasią na Wydziale Badań Artystycznych i Studiów Kuratorskich, a Ola na Wydziale Malarstwa.
I każda z nas w którymś momencie studiów, czy już po studiach zaczęła interesować się tym tematem.
Ja odezwałam się do Oli w 2021 roku, kiedy mój wydział robił wystawę w Muzeum Warszawy, taką wystawę historyczną.
I ja tam tego tematu biografii, eufemii tylko poruszyłam.
I później w zeszłym roku Kasia Trzeciak odezwała się z kolei do nas obu i wyszła z inicjatywą, żebyśmy jednak zrobiły taką porządną wystawę.
No i najlepszym miejscem do tego była Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie i bardzo nam zależało, żeby tą wystawę pokazać tutaj w Pałacu Czapskich.
Władze uczelni się zgodziły i dały nam tą szansę.
Kiedy Was słucham, to mam wrażenie, że historia powstania tej wystawy bardzo rezonuje z samą postacią eufemii.
Że inspiracja w takim trybie łańcuszkowym dalej szła.
Tak, jeszcze jest jeden łańcuch tej historii, czyli moment, w którym ja co prawda słyszałam jakieś tam pogłoski o eufemii,
ale więcej dowiedziałam się o niej właśnie od Oli, siedząc na piwie w Młodszej Siostrze,
czyli w lokalu siostrzanym do tej eufemii zamkniętym w 2017 roku, więc to też jest takie kolejne ogniwo tej historii.
Dużo mówimy o tym, że eufemia miała w sobie coś takiego, że utkwiła Wam w pamięci, że chciałyście jej temat, jej postać zgłębiać
i to jest moment, żeby zadać sobie pytanie, dlaczego? Co ona takiego w sobie miała?
Ja kiedy w niej czytałam, pomyślałam sobie, że modele czy modelki, których możemy obserwować na przykład na filmach,
czy we wspomnieniach różnych artystów, to są te osoby, którym się mówi nie ruszaj się, bo maluję.
Natomiast eufemia była chyba tą osobą, która trochę poruszać się lubiła, lubiła sobie pogadać, pośpiewać, a nawet powróżyć.
Ta postać jest wyjątkowa, ponieważ zazwyczaj postaci, modelek, modeli to są osoby, które jakoś są na peryferiach tego akademickiego świata
i ich historie nie są rejestrowane, a właśnie przez te cechy, tą żywotność i czasem nawet można powiedzieć kontrowersyjność
eufemia zapisała się w historii i jakby mogłyśmy jakoś po tych śladach materialnych dotrzeć do tej postaci.
My też staramy się na tej wystawie podkreślić jakieś pewnego rodzaju współautorstwo, które zachodzi przy powstawaniu tych prac, które prezentujemy.
Częścią wystawy jest nawarstwienie aktów z Muzeum Akademii Sztuk Pięknych, prac studenckich przedstawiających eufemię i też inne modelki.
To jest też widoczne w eseju Hanny Wierzbickiej, jednej z artystek, która opisuje w tym eseju swoje doświadczenia z okresu, kiedy sama pracowała jako modelka
i pisze o tym, jak wymagająca fizycznie jest ta praca, ile godzin swojej pracy poświęcała, żeby pozować do jakichś prac
i o takim rozgoryczeniu, kiedy próbując dotrzeć do nazwisk osób, które wcześniej w historii pozowały,
tak naprawdę nie znajduje nic i ma poczucie, że ta praca jest w żaden sposób niedoceniana.
To jest też taki aspekt naszej wystawy, takie podkreślenie kolektywności tego procesu powstawania obrazów.
To jest coś, o czym się nie mówi i nawet to słowo model czasami jest takie nie do końca oddające ludzką naturę.
Model może być równie dobrze figurką, więc to jest na pewno bardzo ważny aspekt, ale wracając do eufemii,
po mnie także ta postać bardzo intryguje.
Również to, że chociaż jej wizerunek został utrwalony na różne sposoby, na płótnach, obrazach, to nie mamy jej zdjęć.
Uśmiechnęłyście się, czyli jednak te zdjęcia są, to poprawię się, że tych zdjęć jest zaskakująco niewiele, jak na postać tak ważna dla Akademii.
Nie ma zdjęć, ale jest nagranie. Nagranie jest z 1972 roku z balu Gałganiarzy, gdzie udało nam się do niego dotrzeć.
Widnieje tam eufemia, która występuje na scenie. Śpiewa. Niestety nagranie jest nieme, ale obraz nakazuje tak myśleć, że eufemia śpiewa.
Zapewne są to cztery piosenki z jej stałego repertuaru i za nią stoi akordeonista.
Tego muzyka zauważyłyśmy dopiero później, w trakcie przygotowywania wystawy.
Co ciekawe, muzyk pojawia się również u nas na wernisażu. Pojawił się na wernisażu.
Była też Agnieszka, która postanowiła odśpiewać, zaaranżować m.in. piosenki eufemii.
Była to modelka, która przeczyła założeniom pracy modela.
To nagranie to jest też punkt wyjścia, źródło tytułu naszej wystawy, ponieważ nagranie z balu gałganiarzy, eufemia występuje tam jako gałganiara.
To jest efeminatyw, który stworzyłyśmy na potrzeby tej wystawy.
No i bale gałganiarzy to jest w ogóle ciekawa tradycja w Akademii Sztuk Pięknych.
To były takie imprezy karnawałowe, których historia sięga jeszcze międzywojnia, kiedy Akademia Sztuk Pięknych jeszcze wtedy nie istniała.
Była Warszawska Szkoła Sztuk Pięknych na Wybrzeżu Kościuszkowskim.
I ta tradycja powróciła po wojnie, w latach 60-tych.
To były bale przebierane.
Chodziło o odwrócony porządek rzeczywistości.
Zamiast ubrać się pięknie na bal, trzeba było założyć jakieś kostiumy uszyte z kawałków, skrawków, materiałów.
Zamiast pięknie się umalować, trzeba było tą twarz jakoś przybrudzić, umazać.
No i eufemia, która zazwyczaj podczas zajęć była modelką.
Tutaj można powiedzieć, że występuje w roli artystki.
Czyli mamy ten karnawałowy, odwrócony porządek.
No i tak, i to jest jedyny tak naprawdę znany nam zapis jej wyglądu.
Stąd też chciałyśmy całą wystawę nazwać gałganiara.
I myślę, że to był bardzo wzruszający dla nas moment, móc zobaczyć jej twarz.
Szczególnie, że to, co jest niezwykłe w tej historii eufemii, wydaje mi się, że to jest właśnie to,
że była już starszą kobietą, kiedy zaczęła pracę na akademii.
Była kobietą nieprzystającą do kanonów, piękna.
A mimo to wszystkie osoby, które podzieliły się z nami wspomnieniami na jej temat,
mówiły o jej olbrzymiej pewności siebie, o tym, że nigdy nie wstydziła się swojego ciała,
swojej cielesności, nagości, czuła się bardzo swobodnie, nago.
Też ujawniają tę prawdziwą eufemię, a nie tę wyobrażoną przez kolejne osoby,
w kolejnych wspomnieniach, jakoś stwarzaną na nowo.
Może kilka słów o samej eufemii, o jej życiu, o tym, o czym udało nam się dowiedzieć.
Rodziła się w 1906 roku.
Nie wiele wiemy o jej życiu przed tym, gdy zaczęła pracę na akademii.
Słyszałyśmy od niektórych osób informacje, że pracowała wcześniej jako dozorczyni.
Pochodziła najprawdopodobniej z Grochowa.
Niektórzy twierdzą, że miała syna z niepełnosprawnością.
Udało nam się dotrzeć do jej grobu na cmentarzu brudnowskim.
I faktycznie prawdopodobnie miała syna, ponieważ pochowana jest tam osoba o nazwisku jej męża.
I daty zgadzają się, wskazują na to.
A pracę na akademii najprawdopodobniej zaczęła w połowie lat 60-tych, po tragicznym wydarzeniu w jej życiu, czyli śmierci jej męża.
Jej mąż zmarł przytrzaśnięty przez drzwi autobusu, tramwaju.
Tutaj znowu te historie, które się słyszy, tworzą różne wersje tych wydarzeń.
Zaczęła pobierać rentę po zmarłym mężu, no i żeby dorobić, podjęła pracę na Akademii Sztuk Pięknych.
Pracowała tam przez prawdopodobnie prawie 20 lat, do połowy lat 80-tych.
Zmarła w 87-tym roku.
Odwrócę pytanie.
Opowiedziałeś sporo o eufemii, o tym, czego udało Wam się dowiedzieć od osób, które z nią pracowały.
Ale jaki obraz eufemii wyłania się z tych prac, które udało Wam się zgromadzić na wystawie tutaj w Pałacu Czapskich?
Tych prac jest całkiem sporo.
Wydaje mi się, że powstawały w różnych latach, w różnych czasach.
Malowali je przedstawiciele różnych pokoleń.
I jaką tę eufemię właśnie na tych pracach odkrywamy?
To jest zbiór obrazów z tamtych lat, przedstawiający głównie, właściwie tylko akty.
Naszym zamysłem było zgromadzić te obrazy, stworzyć taką całą ścianę jak wystawa salonu akademickiego,
czy pokazać te obrazy tak, jak są eksponowane na przykład na przeglądach malarstwa.
Chodziło nam o to, żeby osoba zwiedzająca sama mogła doszukiwać się tej eufemii.
Czyli zrobić, myślę, to, do czego my same dochodziłyśmy.
To znaczy starać się ją odszukiwać w tych obrazach.
Prawie nigdy jej twarz nie jest w pełni widoczna.
Czasem te postaci mają wręcz aż takie zamazane twarze, jakiś rodzaj maski.
I chodziło nam, myślę, że też o to, żeby pokazać, jak różne są te przedstawienia
i że jakby ona tam wchodzi w jakieś rolę, a jaka była naprawdę,
no to możemy po części dowiedzieć się z tego nagrania, ale tak naprawdę też tego nie wiemy.
Wizerunki są mniej lub bardziej wierne na tej wystawie.
Zwrócę się do ciebie, Olu, bo twoja praca też na tej wystawie się znajduje.
To znaczy, że ty jakieś swoje wrażenia na temat tej postaci także postanowiłaś uwiecznić.
Moją pracę stanowi wideo, które udało nam się dokończyć, które sięga właśnie 2017 roku.
Jest to 15 minut opowieści o tym, jaka eufemia była, jak się zachowywała,
jak tworzyła swoją podmiotowość i swoją legendę.
W rozmowach biorą udział profesorowie Wydziału Malarstwa i Wydziału Grafiki,
czyli tam, gdzie eufemia była modelką i pracowała,
m.in. prof. Dyrzyński czy prof. Stręd.
Również jest pani Janina Kowalewska-Tarkowska,
studentka. Co ciekawe, jej głos jest fajną równoważnią
między tym męskim głosem a kobiecym
i super jest zauważyć różnicę, jak inaczej kobieta zapamiętuje drugą kobietę,
a jak mężczyźni ją widzieli.
To wideo jest, wydaje mi się, fajną pamiątką, bardzo wartościową
też z tego względu, że widzimy, jakie uczucia wzbudza mówienie eufemii.
Zazwyczaj jest to duży uśmiech, rozczulenie i jest ta czułość
i widać, że rzeczywiście postać eufemii nie zostawała obojętna nikomu.
Czasami było to też rozgoryczenie.
Były też osoby, które nie do końca lubiły malować albo przebywać z eufemią,
ale to tylko świadczy o jej sile i pewności siebie.
Ale oprócz mojej pracy, która powiedzmy jest współczesna,
jest również praca innego współczesnego artysty,
Szawła Półciennika, który zdecydował się namalować
swoją interpretację eufemii.
Szawel też jest ciekawą postacią i jest zupełnie nieprzypadkową osobą,
która znalazła się na tej wystawie, ponieważ jako student Wydziału Malarstwa
w 2016 popełnił obraz Porwanie Eufemii.
On już wówczas też słyszał o legendzie eufemii i namalował ten obraz,
który jest repliką obrazu Włodzimierza Szymanowicza,
studenta z lat, kiedy eufemia rzeczywiście była modelką na Wydziale Malarstwa.
Więc to też jest bardzo ciekawe zapętlenie różnych osobowości i postaci,
które eufemia wyciąga i nam pokazuje.
Ta jedna historia, taka trochę zapomniana, trochę zmarginalizowana,
tak jak powiedziała Ola, pociąga za sobą kolejne postaci
i podobnie było na wernisażu, kiedy podchodziły do nas osoby,
które studiowały na Akademii Sztuk Pięknych
i mówiły nam o innych modelkach, które zapamiętały z okresu studiów.
Tych nazwisk pojawiało się coraz więcej, więc widać,
że może rozpoczęłyśmy jakiś proces, który będzie postępował.
Mam nadzieję, że taki będzie efekt.
Sam Szawoł Płóciennik malując obraz stworzył tak naprawdę taki pomnik
wszystkich outsiderów, wszystkich modelek modeli.
On sam podczas wernisażu opowiadał trochę o tym obrazie
i opowiadał o postaci modela Pinkiego,
którego Szawoł pamięta z czasu swoich studiów,
który był takim hippisem, też barwną postacią.
Więc wychodzi na to, że każde pokolenie miało taką swoją eufemię
i te postacie, które tak przenikają trochę na obrzeżach właśnie tej historii Akademii,
tak naprawdę to są postacie, z którymi studentki, studenci przebywają w pracowniach
przez wiele godzin, czy jakąś relację nawiązują.
O tym też opowiada obraz Szawoł Płóciennika.
To jest też bardzo ciekawy aspekt tego procesu,
może trochę odpominania, a może opowiadania o ludziach,
którzy tworzą Akademię.
Nie tylko tworzą obrazy, ale też tworzą tę społeczność i to miejsce.
Dlatego bardzo się cieszę, że zgodziłyście się o wystawie,
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
