Niewielkie resztki z Solnej. Izaak Celnikier wobec doświadczenia Zagłady

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury. Dzień dobry.

Dziś moim gościem jest Zuzanna Benesz-Goldfinger, kuratorka wystawy zatytułowanej Niewielkie resztki z Solnej.

Iza Akcelnikier wobec doświadczenia zagłady. Ta wystawa jest prezentowana w Żydowskim Instytucie Historycznym.

Bardzo miło mi Panią gościć. Dzień dobry.

Dzień dobry.

Na tej ekspozycji zobaczył Państwo pracę z najmniej chyba poznanego i odkrytego okresu twórczości Izaaka Celnikiera.

Malarza, grafika, rysownika, który przeżył piekło wojny, który wielokrotnie był o krok od śmierci, ale udało mu się przetrwać zagładę.

W latach 50. wyjechał z Polski do Paryża, już do Polski nigdy na stałe nie powrócił.

I pamięć o zagładzie, pamięć o ludziach, którzy zginęli jest głównym tematem jego prac.

Dziś zebranie tych dzieł nie należy do najłatwiejszych zadań, bo to kolekcja rozproszona i do tego rozproszenia też doszło w ciekawych okolicznościach.

Tak, jak wielu żydowskich twórców z Polski, którzy wyemigrowali poza granice naszego kraju, czy to w latach 50. w ramach emigracji 57. roku, czy to w latach 60. po nagące antysemickiej marca 68.

Sytuacja wygląda tak, że zbiory tych artystów są rozproszone, tak jak i sami Żydzi, którzy żyją w dużej mierze w diasporze.

I tak też było w przypadku Izaka Celnikiera, który był związany z Warszawą. Tutaj się urodził w 1923 roku.

Następnie po wypuchu wojny, po rozpoczęciu okupacji niemieckiej uciekł wraz z rodziną do Białegostoku i tam mieszkał od 1939 aż do 1943 roku.

Był oczywiście w 1941 zamknięty w getcie białostockim, tak jak inni Żydzi. I potem po całym piekle wojny wrócił na chwilę do Polski, ale później studiował w czeskiej Pradze.

I po studiach z malarstwa monumentalnego wrócił jeszcze na kilka lat do Warszawy. Był tutaj od 1952 do 1957 roku.

I następnie wyemigrował do Francji. Dostał początkowo stypendium ministra kultury i sztuki tylko na miesiąc, ale zdecydował się już pozostać na stałe we Francji.

Stąd jego obrazy, te, które pozostawił w Polsce są tutaj. Potem rozwijał swoją twórczość we Francji.

Wiele prac też przekazał do kolekcji izraelskiej. Także prace rzeczywiście żyją jakby w diasporze.

Z tego co dowiedziałam się na wystawie, to chyba pierwsza jego praca artystyczna to były dekoracje wykonane do sztuki.

Sztuki napisanej przez jego wychowawcę w domu sierot, który prowadził Janusz Korczak.

Tym wychowawcą był Aleksander Lewin. I wspominam o tej postaci, bo jest ona też ważna w kontekście tytułu samej wystawy.

Niewielkie resztki z Solnej. Tak Izaak Celnikier nazwał swoje prace stworzone w pracowni przy ulicy Solnej w Warszawie tuż po wojnie w liście adresowanym właśnie do Aleksandra Lewina.

No resztki to jest słowo, które kojarzy się z czymś, co nie ma większego znaczenia. Czy tak właśnie myślą o swoich pracach?

No więc właśnie, kilkakrotnie zaprzeczał sobie w tym temacie, ponieważ z jednej strony rzeczywiście w liście do Aleksandra Lewina nazwał ten zbiór resztkami z Solnej,

ale w innym miejscu opisując swoje zaangażowanie w organizację wystawy w Arsenale, ogólnopolska wystawa młodej plastyki w Arsenale w 55 roku,

napisał, że ten okres twórczości właśnie między 52 a 57 rokiem jest najintensywniejszy, najlepszy w całym jego dziele.

Więc trochę sobie zaprzecza, budując jakiś pewnie też swój mit założycielski jako artysty.

Niemniej jednak zdecydował się pozostawić tutaj te prace tworzone w latach 50.

Kiedy wyjechał, one pozostały w rękach jego ówczesnej partnerki Ludmiły Stachnowej,

czechosłowackiej artystki, która już do końca życia mieszkała w Warszawie.

W 92 roku zmarła, sama była rzeźbiarką i razem z Izaakiem stanowili dla siebie modele.

On jej pozował do rzeźb i na wystawie jest prezentowana głowa Izaaka Celnikiera-Dłuta Stachnowej,

a ona znowu jemu pozowała do obrazów, które też prezentujemy i mieszkała po jego wyjeździe dalej w pracowni przysolnej.

Także w jej rękach zostały te prace, które następnie po jej śmierci, ona była bezdzietna,

więc przekazała je testamentem swojej przyjaciółce Jolancie Walickiej-Kuleszy,

a ta trochę nie znając pewnie twórczości, kontekstu powstawania tych prac,

podzieliła je na kilka części i sprzedała do zbiorów różnych instytucji,

m.in. do Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, do Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Część trafiła też do Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie kurator Jacek Antoni-Zieliński

stworzył galerię poświęconą twórczości artystów, którzy byli właśnie organizatorami tej wystawy

w Arsenale w 1955 roku. I jeszcze wiem, że w latach 90. syn Izaga Celnikiera

i Barbary Majewskiej, Żakob Celnikier, przywiózł ojcu z Warszawy też jedną z części tych prac,

więc przygotowanie tej wystawy troszeczkę było taką pracą detektywistyczną

nad odszukiwaniem kolejnych części tego samego zbioru, który okazał się być częściowo

szkicami do jidyszowych opowiadań i wierszy wydanych w 1957 roku,

a więc tuż przed wyjazdem Celnikiera do Francji przez wydawnictwo Yiddish Buch,

a częściowo szkicami właśnie do obrazu Korea, czy innymi jeszcze też tematami,

ponieważ Celnikier w latach 50. będąc w Warszawie był związany zawodowo

jako ilustrator z przeglądem kulturalnym, z nową kulturą, czy wiedzą i życia.

To zapytam jeszcze o te jidyszowe opowiadania, bo to też jest ciekawy wątek na tej wystawie.

Prace Celnikiera są zestawione z fragmentami opowiadań przetłumaczonych na język polski.

Tak, właśnie to też była dosyć taka żmudna praca.

Ja jako nieznająca zbyt dobrze języka jidysz, dopiero ucząca się tak naprawdę alfabetu,

zlecałam tłumaczenia kolejnych opowiadań Avroma Reisena,

często pochodzących z lat pierwszej wojny światowej, albo nawet jeszcze wcześniejszych.

I odkrywając też bardzo specyficzny styl tego pisarza,

który jako główny bohaterów obsadza osoby wykluczone społecznie,

często osoby bardzo biedne, albo prostytutki, albo zupełnie przegranych ludzi,

którzy muszą sprzedać ostatni dobytek, żeby mieć na chleb.

A Celnikierp w tej powojennej lekturze tych jidyszowych opowiadań

jakoś odnajdywał też wątki z własnej biografii,

swój też los takiego człowieka, który zupełnie chyba przypadkiem szczęśliwie ocalał

i łączył te treści biograficzne z treściami zawartymi w opowiadaniach,

tworząc ilustracje do nich.

Czy podobnie możemy rozważać obraz Korea z 1954 roku?

To jest obraz, który stanowi centralny punkt tej wystawy.

Poświęcony jest on dramatowi wojny w Korei z początku lat 50.

Czy tam także ten temat wojny jest przedstawiony uniwersalnie?

Można tak powiedzieć.

Celnikierp w tym 1954 roku po raz pierwszy powraca do tematu wojny,

ale już nie tej, którą sam przeżył.

Angażuje się na pewno w ten temat ze względu na swoje własne doświadczenia,

choć oczywiście temat ten był bardzo aktualny wśród innych artystów.

Można wspomnieć przecież Fangora, Matkę Koreankę.

Niemniej jednak rzeczywiście Celnikierp przystępując do tworzenia Korei

przechodzi też jakąś taką ewolucję w poglądach na temat tej wojny.

Początkowo tworzy wielkoformatowy szkic węglem z naszych zbiorów,

Żydowskiego Instytutu Historycznego, ponad 3,5 metra na 2,5 metra.

Niestety z powodów organizacyjnych bardzo ciężko było przygotować go do ekspozycji,

więc na wystawie prezentujemy go w formie pomniejszonego faksymile.

Więc na etapie tego wielkoformatowego szkicu Celnikier wyraźnie opowiada się

po stronie koreańskiej, po stronie komunistycznej i tworzy szkic socrealistyczny,

gdzie wyraźnie Amerykanie są utożsamieni jakoś ze złem, z imperializmem,

z też porównaniami do nazizmu, a Koreańczycy jako odważni, dzielni,

ale też ofiary właśnie, kobieta martwa, dzieci obok przytulane przez koreańskiego żołnierza.

Natomiast w ostatecznej realizacji malarskiej, wielkoformatowej również,

zdecyduje się Celnikier zamienić tego koreańskiego żołnierza przytulającego dzieci

na jednak kobietę, czyli cywila, patrzącego widzowi prosto w oczy.

Również te dzieci, które ona przytula, nawiązują ten bezpośredni kontakt wzrokowy.

I jednak też jest tam zastosowany ekspresjonizm, już rysy twarzy nie są tak wyraźnie oddane,

więc widać, że Celnikier troszeczkę zniuansował swoje podejście

i bardziej chciał w tej ostatecznej wersji pokazać dramat ludności cywilnej,

a nie stawiać się po którejś ze stron konfliktu.

Co ciekawe, i na wystawie też starałam się to w taki sposób pokazać,

naprzeciwko obrazu Korea, trzeba przejść jeszcze, co prawda, przez drzwi,

jest projekcja z obrazem Getto z 1955 roku i wcześniejsza wersja z 1949.

Ten obraz z 1955 był właśnie prezentowany na wystawie w Arsenale

i został wyróżniony w dziedzinie malarstwo.

Tworzony rok później po Korei, prawda?

I w tymże obrazie Getto Celnikier również decyduje się na dodanie takiej postaci dziecka

z prawej strony obrazu, tak samo jak w Korei.

I to dziecko to jest w zasadzie też świadek zagłady.

To jest prawdopodobnie nawiązanie do biblijnego Izaaka, który ocalał od ofiary,

ale to jest też sam Izaak Celnikier.

Chłopiec właśnie, który jest jakoś zobowiązany doświadczenia,

ponieważ przeżył swój własny naród.

I jestem pewna, że Korea, ta cała kompozycja tego obrazu

była gdzieś zaczątkiem idei Getta

i że te obrazy właśnie odbijają się w sobie jak w lustrze

i że temat koreański to powidok doświadczeń samego Celnikiera z zagłady.

Jeśli dobrze liczę, artysta miał 16 lat, kiedy wybuchła II wojna światowa.

Zastanawiam się, tak zostawiając też tę twórczość tuż powojenną,

w ogóle z tym, co działo się w polskiej sztuce,

z innymi artystami tworzącymi w Polsce, którzy także mieli te doświadczenia wojenne.

Jaki wpływ tutaj mogły mieć studia w Pradze?

Celnikier studiował pod kierunkiem Emila Filli,

ekspresjonisty, kubisty czechosłowackiego.

I był to kierunek, malarstwo monumentalne,

a więc rzeczywiście Celnikier był kształcony w kierunku takich ogromnych form.

Te wielkie formy, obraz Korea, czy getto, czy wcześniejsze właśnie studia rewolucji październikowej,

która jest zresztą przedstawiona na odwrociu tego ogromnego szkicu Korei ze zbiorów Jihuu,

to właśnie wynik studiów w Pradze, ale również wpływ twórczości Picasso.

Filla był też kubistą, więc zaszczepił miłość do Picasso u Celnikiera z pewnością.

Także studia w Pradze mają kolosalne znaczenie dla późniejszej twórczości.

Z jednej strony właśnie te formy monumentalne,

ale z drugiej strony pod koniec lat 60. już będąc w Paryżu sięga po grafikę.

I te prace z kolei obrazują te najstraszniejsze chyba obrazy,

które ma w głowie obrazy z getta białostockiego, obrazy obozowe.

W jaki sposób przedstawia śmierć w tych właśnie bardziej lapidarnych formach?

Tak, to jeszcze opowiem o tym zwrocie, bo Celnikier w dziedzinie grafiki jest autodydaktą.

Nie studiował technik graficznych.

Dopiero po wyjeździe do Francji na początku lat 60. zaczął się tym interesować.

Będąc w Cité des Arts w Paryżu, studiował niejako pod kierunkiem swoich różnych kolegów

stamtąd techniki graficzne.

W ŻIHu zachował się też list do Józefa Sandla,

w którym Sandl prosi Celnikiera o wykonanie projektu Ex Librisu w 1963 roku,

a więc widać, że mniej więcej wtedy Celnikier zaczyna się tym interesować.

Grafika jest szczególną metodą, dzięki której można coś wyryć, prawda?

Wyryć w płytce obraz i Celnikier po wydarzeniach marca 68 decyduje się właśnie wyryć w pamięci wydarzenia związane z zagładą

na podstawie przedstawienia swoich osobistych przeżyć.

Najpierw z getta białostockiego, a później z kolejnych obozów śmierci, przez które przeszedł.

Nawiązuje do cyklu Okropności wojny Francisco Goyi, zarówno stylistycznie, ponieważ są to również takie ciemne obrazy zamazane liniami,

z których wyłaniają się poszczególne postaci, jak również poprzez ironiczne tytuły, które nadaje swoim grafikom, tak samo jak Goya,

często używając języka niemieckiego, którego Celnikier nie będzie po wojnie chciał używać

i w zasadzie zarezerwuje go wyłącznie właśnie do tych ironicznych tytułów swoich grafik, nawiązujących do okresu wojennego.

I te prace także mogą Państwo zobaczyć na wystawie prezentowanej w Żydowskim Instytucie Historycznym.

Kiedy prześledzimy biografie, zwłaszcza ten czas wojenne, biografii artysty, no to trudno nie zauważyć, że sytuacji, w których było krok od śmierci, było całe mnóstwo

i niejednokrotnie zdarzało się, że ginęli jego najbliżsi, jego znajomi, a on jakimś cudem uchodził z życiem.

Można też powiedzieć, że trochę sztuka go uratowała.

Tak, z pewnością. Ja mam taką teorię, że on miał bardzo duże możliwości szybkiego przystosowywania się do sytuacji.

W jakiej się nagle znajdował, a także umiejętności performatywne, które w jakiś sposób pomagały mu na tych kolejnych etapach jego tułaczki wojennej.

Pierwsza taka sytuacja miała miejsce w listopadzie 1943 roku po zagładzie, po likwidacji getta białostockiego.

Pomogła mu wtedy jego ukochana Gina Friedman z domu Halpern, którą celnikier uwieczni również w tej serii La Memoire Gravée, wryte w pamięci właśnie tej graficznej serii.

Była to niezwykle odważna i piękna kobieta, która w momencie, gdy Niemcy zdecydowali się na rozdzielenie kobiet i dzieci, rzuciła się z nożem na Niemca i została zamordowana.

Nie mniej wcześniej zdążyła bardzo pomóc samemu Izaakowi. Pchnęła go w kierunku grupy tak zwanych fachowców, czyli Żydów, którzy zostali wybrani przez Niemców do pracy.

Czyli ta lista w jakiś sposób chroniła ich przed bezpośrednim trafieniem do komór gazowych na późniejszym etapie.

Celnikier rzeczywiście dołączył się do tej grupy niejako nielegalnie i zaczął z miejsca wchodzić w rolę trzeciego młodszego brata, braci Zeidenbojtel, Manaszego i Efraima Zeidenbojtelów, również malarzy,

z którymi to celnikier się już nie rozstanie aż do momentu, w którym będzie świadkiem ich tragicznej śmierci w kwietniu 1945 roku, kiedy zostaną na jego oczach zabici przez Niemców łomami.

Na kolejnych etapach najpierw trafił do obozu Stutthof, następnie do Auschwitz. Tam najpierw pracował w Kabelkommando dla firmy Siemens, następnie właśnie w Mahlerkommando, czyli w komandzie malarzy.

I już na tym etapie rzeczywiście ten fach malarski, chociaż trzeba pamiętać, że to był jeszcze chłopiec, mężczyzna przed studiami, takimi prawdziwymi studiami artystycznymi.

Niemniej jednak, powiedzmy, pierwsze takie szlify odebrał w domu twórczości ludowej w Białymstoku, zanim nastąpił wybuch wojny sowiecko-niemieckiej.

Bo trzeba powiedzieć, że Białystok był takim miejscem, do którego właśnie po 1939 roku zjechało bardzo wielu uznanych już przed wojną żydowskich artystów.

I przez te dwa lata, od 1941 do 1943 roku, było to miejsce, w którym Żydzi jeszcze cieszyli się pewnymi swobodami.

Z Auschwitz wyruszył z Marszem Śmierci w kierunku Gliwic.

Tam zostali przewiezieni do Flossenburga, gdzie dostał koszmarne zadanie wyrywania złotych zębów ofiarom, co odda później w grafice Kaine Goldzene, czyli bez złotych zębów.

Z Flossenburga jest przewieziony do Sachsenhausen i kiedy już mają jechać do Dachau, transporty zostają ostrzelane przez aliantów.

Celnikier trafiony w Udo wydostanie się z wagonów i będzie przewieziony do małej wioski.

Tam Niemcy spróbują znowu wszystkich zaprosić niby na zupę, jednak celnikier wie, że nie należy korzystać z tej propozycji.

Udaje mu się zagrzewać w sianie w stodole, tam odnajdują go psy i wślizguje się pod stos martwych ciał i tak znajdują go Amerykanie w kwietniu 1945 roku.

Jednak to nie będzie koniec jego wojennej tułaczki.

Po odbyciu rekonwalescencji będzie próbował się przedostać z powrotem do Polski, ale będzie musiał przekroczyć granicę demarkacyjną pomiędzy strefami wpływów sowiecką i amerykańską w czeskich Budziejowicach.

Tam zostaje zatrzymany przez Sowietów i zadaną mu pytanie, to jak to jest pan Żydem, a pan przeżył, to niemożliwe, musi być pan zdrajcą, skazany na 10 lat łagrów.

I celnikier trafi do obozu sowieckiego w Szumperku, gdzie jednak znowu to, że jest malarzem, czy uczy się dopiero na malarza, ocali go, ponieważ zostaje tam zatrudniony do malowania transparentów ku czci Lenina i Stalina i dostanie dzięki temu przepustkę.

Z tej przepustki skorzysta w przeddzień wywózek do łagrów, pojedzie do Pragi Czeskiej, gdzie dwie zapoznane Żydówki dostarczą mu strój kobiety, on się przebierze za tą kobietę i w ten sposób ucieknie z Pragi do Warszawy, a z Warszawy pojedzie do Białegostoku, ponieważ tam ostatnio widział się ze swoją matką i siostrą i będzie chciał uporządkować cmentarz przy ulicy Żabiej.

Te losy są niewiarygodne, a skoro wróciłyśmy do Białegostoku w tej historii, to myślę, że warto nadmienić, że też nie tak dawno w szkockim Aberdeen była prezentowana wystawa poświęcona właśnie żydowskim kopistom z getta białostockiego, której również była pani współtwórczynią.

I w związku z tym też zapytam, co wydaje się pani już z perspektywy tych kolejnych lat poświęconych na badanie twórczości Izaaka Celnikiera najciekawsze w odkrywaniu tej twórczości?

Mnie najbardziej zainteresował ten wczesny okres jego twórczości. Zaczęło się po prostu od tego, że w zbiorach Żichu było kilkadziesiąt rysunków zatytułowanych bardzo opisowo przez ówczesnych kuratorów, kustoszy, działu sztuki Żichu.

I jakoś czułam, że za tym jest coś więcej i chciałam bardzo zbadać, co się za tym kryje. Małymi krokami dochodziłam do właśnie kolejnych etapów odkrywania tej wiedzy.

I tego ciekawego bardzo okresu, kiedy ocalali Żydzi, wracali do Polski i próbowali tutaj odbudować jakoś życie żydowskie.

I Celnikier również brał w tym udział.

Kiedy odkryłam, że Celnikier ilustrował te dwie jidyszowe książki wydane w 1957 roku, zauważyłam, że w tych ilustracjach koduje jakoś swoje własne doświadczenie.

Bo choćby już wspomniana Gina Friedman z domu Halpern, jak się okazuje, ona miała czteroletnie dziecko w getcie białostockim.

A przed wojną była żoną malarza Abrahama Friedmana, którego zresztą jeden obraz jest w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego.

On zginął w czasie jednej z pierwszych łapanek w getcie białostockim w 1941 roku.

I później, pewnie już wiele miesięcy później, narodziła się jakoś relacja miłosna między nią, a młodszym od niej o 13 lat Izaakiem.

I Celnikier w swojej niewydanej, jak dotąd autobiografii, napisał, że dwie kobiety w jego wielkoformatowym dziele Getto z Aniołem z lat 1958-64

były inspirowane postacią Ginny Friedman.

Jedna z tych kobiet to siedząca, jakby opierająca się o ścianę kobieta trzymająca na rękach martwe dziecko.

Natomiast jedna z ilustracji do opowiadań jidyszowych Avroma Reisena z 1957, a więc rok zanim Celnikier wyjedzie i rok zanim zacznie malować Getto z Aniołem

jest właśnie taką samą przycupniętą gdzieś pod ścianą kobietą z dzieckiem, które wygląda trochę jak lalka, jak obiekt jakiś daleki.

I kiedy przetłumaczyliśmy to opowiadanie na język polski, okazało się, że jest to historia o kobiecie, która trafiła do szpitala psychiatrycznego,

ponieważ odczuwała zbyt wiele współczucia wobec ludzi.

Zaczęła chorować po utracie swojego syna Lejbele.

Opowiadanie jest z początku XX wieku, więc też metody w psychiatrii trochę się różniły od teraźniejszych.

A lekarz zaleca jej mężowi, żeby zaczął przyprowadzać dziecko sąsiadów i udawać, że to jest ten zmarły syn, że tak naprawdę on żyje.

I to przynosi jej niesłychaną ulgę i ona po chwili też wpada na taki pomysł, żeby innej kobiecie, która straciła dziecko powiedzieć, że to jest jej syn.

I później kończy się to opowiadanie słowami, że ten mąż później skończył prowadzić tę straszną grę.

Więc wydaje się, że opowiadanie o kobiecie, która stradała jakoś zmysły, która próbuje poskładać swoje życie na nowo w jakiś sposób,

przywołało w pamięci Celnikiera postać Ginny Friedman, kobiety rozdzielonej z własnym dzieckiem przez nazistów, która straciła przez to życie.

Te wątki, m.in. z tuż powojennej twórczości Izaaka Celnikiera mogą Państwo oglądać na wystawie w Żydowskim Instytucie Historycznym,

na wystawie zatytułowanej Niewielkie Resztki z Solnej jeszcze do 16 czerwca.

Dziś gościem audycji kulturalnych była kuratorka tej ekspozycji Zuzanna Benesz-Goldfinger. Bardzo dziękuję.

Dziękuję bardzo.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Niewielkie resztki z Solnej. Izaak Celnikier wobec doświadczenia Zagłady

O autorze

Martyna Matwiejuk

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”