Patriota / Artur Szyk

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Jestem Żydem, a Polska jest moją ojczyzną. Nie umiem jednego od drugiego oddzielić w moim sercu.

Mówił w 1932 roku Artur Szyk, bohater dzisiejszego spotkania ze sztuką w audycjach kulturalnych.

Moim i Państwa gościem jest Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz, kuratorka wystawy zatytułowanej Patriota Artur Szyk,

którą do 10 grudnia można oglądać w Kortekarcie. Dzień dobry Agnieszko.

Dzień dobry, dzień dobry Państwu.

Agnieszko, zanim opowiemy o tym, co w galerii, to chciałabym Cię zapytać, z czego wynika to,

że pierwsze wystawy prac artysty, który w Polsce był dość popularny w dwudziestoleciu międzywojennym,

potem był niezwykle popularny w Stanach Zjednoczonych,

dlaczego pierwsze wystawy prac po jego śmierci w 1951 roku miały miejsce w Polsce dopiero w latach dwutysięcznych?

Myślę, że to jest związane z taką postawą szyka bardzo antybolszewicką.

Szyk był uczestnikiem walk w 1920 roku i nie tylko walczył piórkiem i karykaturą, jak to robił w czasie II wojny światowej,

ale był też czynnym żołnierzem. On dostał za swoje zasługi awans oficerski.

Także walka z bolszewikami już była dużym minusem.

Współpraca z rządem sanacyjnym, jego uwielbienia, a może raczej szacunek ogromny, jaki żywił do Józefa Piłsudskiego,

też nie było specjalnie mile widziane przez rządy powojenne.

No i oczywiście karykatury wojenne, które robił, to jest taki zestaw New Order, który potem został wydany w książce,

którą mamy okazję pokazać na wystawie.

Tam też bardzo wyraźnie on oskarża Rosję o niszczenie Polski.

Także myślę, że to było przyczyną, dla którego szyk był tutaj raczej nacenzurowany.

Józefowi Piłsudskiemu zadedykował statut kaliski.

Teraz w Kordygardzie mogą Państwo zobaczyć 33 prace Artura Szyka.

Wśród nich 15 ilustracji do słynnego właśnie statutu kaliskiego.

Przypomnijmy, że był to XIII-wieczny dokument, który zapewniał Żydom prześladowanym w Europie schronienie w Polsce.

Sam Artur Szyk był Żydem urodzonym w Łodzi.

Kwestia tolerancji religijnej to była dla niego sprawa kluczowa.

Ale myślę, że też warto zwrócić uwagę na jego walkę o taką sprawiedliwość społeczną w ogóle.

Bo później, kiedy tworzył już w Stanach Zjednoczonych, kiedy tworzył karykatury wojenne, o których wspomniałaś,

obok walki z faszyzmem też wspominał o problemie segregacji rasowej.

Więc ta sprawiedliwość i równość społeczna to były dla niego sprawy wielkiej wagi.

Tak, zresztą to samo odnajdziemy na kartach statutu.

Może rzeczywiście tej karty nie ma na naszej wystawie.

Ale jeżeli pani sięgnął do internetu, to można ją znaleźć.

Jedna z kart statutu jest opatrzona ilustracją walk w 1905 roku, strajków łódzkich, robotniczych strajków łódzkich.

W tych strajkach łódzkich ojciec Artura Szyka został oblany kwasem, w wyniku czego stracił wzrok.

A jednak Szyk widział potrzebę, widział ciężki los robotnika i pokazał to na kartach swojego statutu, który był dla niego dziełem życia.

Wobec tego wybranie takiej, a nie innej ilustracji jest naprawdę znaczące.

Dlatego, że Szyk nie stawiał kreski przypadkowo, o czym można się przekonać właśnie idąc na wystawę.

Szczególnie w statucie, który był rzeczywiście przemyślanym, wycyzylowanym rysunkiem nawiązującym do iluminacji średniowiecznych.

Więc to też jest bardzo ciekawe, że artysta, który tworzył w latach dwudziestych, trzydziestych, czyli rozkwicie wszystkich nurtów awangardowych,

gdzie artyści rzeczywiście przekraczali granice sztuki, przekraczali dotychczasowe ramy, on wracał właśnie do korzeni.

Z drugiej strony też jeszcze wracając do jego karykatur, które zobaczył państwo na wystawie w książce New Order z 1941 roku, o której powiedziałaś.

To też wydaje mi się ciekawe, że on z jednej strony korzysta tam z koloru, przedstawia postaci pełne szczegółów,

a z drugiej strony rezygnuje z tła. Jak sądzisz, jaki był cel takiego działania?

Tak, rzeczywiście Szyk robił. Jak się ogląda jego ilustracje książkowe, które też możemy na przykład znaleźć różne publikacje na stronach Polony,

to on bardzo często rzeczywiście, to jego szczególnie karykatury, one nie miały tła.

To się chyba brało z tego, że on chciał, żeby uwaga była skupiona dokładnie na tym przedstawieniu, na tej sytuacji, którą on pokazywał.

Nie chciał, żeby się rozpraszał, dlatego że Szyk miał też ilustracje książkowe, których tutaj nie pokazujemy,

dlatego że jakby nie wchodzą w temat naszej wystawy, gdzie tworzył wspaniałe ilustracje gdzieś rodem pochodzące z Bliskiego Wschodu,

takie rzeczywiście pełne magii, przygódznik, bada, żeglarza, gdzie mamy bardzo wyraźne tło,

gdzie mamy malarskie narzędzia, których on używał i one są bardzo piękne, bardzo impresyjne nawet czasami.

On był też, trzeba pamiętać, człowiekiem niesłychanie pracowitym i on w czasie II wojny światowej rzeczywiście walczył rysunkiem.

I te jego rysunki były bardzo precyzyjne.

One naprawdę poruszały i wyobraźnię, i taką wrażliwość społeczną w Stanach Zjednoczonych,

dla których II wojna światowa przez dłuższy czas była rzeczą bardzo odległą.

Do tego stopnia, że Eleonora Roosevelt nazwała go jednoosobową armią, bo on umiał dotrzeć do ludzi.

Myślę, że dużo lepiej umiał dotrzeć ze swoim przekazem niż Karski.

I to jest pewien paradoks.

Jak duża była jego popularność w Stanach Zjednoczonych w czasie II wojny światowej?

Ogromna. On był rzeczywiście bardzo rozpoznawalnym grafikiem.

Trzeba też pamiętać, że graficy, nie tylko Szyk, ale też było bardzo duża plejada grafików polskich,

którzy pracowali dla gazet, gdzie w amerykańskich gazetach bardzo często pojawiały się rysunki

i osoby, które tworzyły te rysunki, były takimi gwiazdami.

Rzeczywiście byli rozpoznawalni i Szyk był też taką gwiazdą.

Gwiazdą, nie powiem jak szerokie to była popularność, bo chyba nie mamy takich danych.

Natomiast wystawy, które on tworzył w kolejnych miastach, właśnie te wystawy karykatur antywojennych,

były bardzo tłumnie odwiedzane.

To wracając na wystawę, która trwa w Kordegardzie.

Ona została skomponowana wokół trzech takich ważnych momentów w życiu twórczym Artura Szyka.

Mówiłyśmy już o Statucie Kaliskim.

Jakie jeszcze wydarzenia czy okoliczności są tutaj istotne i warte poznania?

Tak, dlatego, że rzeczywiście wystawy nasi tytuł Patriota Artur Szyk.

Ja specjalnie wybrałam ten fragment życiorysu Szyka, bo patriotyzm, on był patriotą polskim,

zresztą też był patriotą izraelskim, odkąd się pojawiło państwo Izrael oraz amerykańskim,

bo on w 48 roku dostał obywatelstwo amerykańskie.

Ale ta Polska była jego rzeczywiście ojczyzną, której on był bardzo wierny

i którą starał się ratować i dla nich pracować, jak się tylko dało.

Bo również było wiele już wystawszyka, które podejmowały różne jego aspekty twórczości,

bardzo, bardzo bogate.

Ja chciałam wybrać te momenty, które będą związane z patriotyzmem.

Jesteśmy też w listopadzie, który jest tym miesiącem Święta Niepodległości.

Dopiero co skończyła się wystawa Szczepkowskiego, która była nazwana Państwowiec Jan Szczepkowski.

Chciałam, żeby ta druga była jak gdyby też w tym ciągu, żeby pokazać też artystę,

który żył ówcześnie, a jednocześnie, który jakby posługiwał się troszeczkę czymś innym,

mimo tego, że obydwóch pochłaniała ta miłość ojczyzny i radość z odrodzonego państwa polskiego.

Wystawa Szyka jest rzeczywiście zrobiona wokół trzech dat,

które były bardzo głęboko związane z jego biografią oraz z państwem polskim.

W 1920 pokazujemy jego plakaty wojenne, plakaty antybolszewickie,

które były plakatami wzywającymi do walki na front, do zaciągania się do armii ochotniczej,

w której sam Szyk był.

To jest jedna rzecz.

Druga to jest statut kalijski.

On rozpoczął pracę nad statutem kalijskim w 1926 roku po przewrocie majowym,

który był takim właśnie impulsem, w którym on zaczął szukać tematu.

Znalazł go właśnie w przywilejach z 1264 roku, nadane przez Bolesława Pobożnego,

księcia kaliskiego.

Widząc w Piłsudskim właśnie kontynuatora, gwaranta pokojowego współistnienia obydwu nacji,

zadedykował mu statut, który był wielkim wydarzeniem artystycznym.

W 1932 roku, i to jest właśnie kolejna data,

statut przemierzył 14 miast Polski, 14 miast Rzeczypospolitej.

W takiej ogromnej, okrężnej wystawie.

On nie był jedynym tematem prac Szyka, natomiast był głównym,

gdzie ta idea współistnienia właśnie była bardzo silnie propagowana.

To była w ogóle wystawa pod patronatem ministra spraw zagranicznych Augusta Zamojskiego.

Ten statut kalijski, pierwszy wydrukowany egzemplarz,

został podarowany Józefowi Piłsudskiemu.

Natomiast kolejne były bardzo często również kupowane przez rząd polski,

darowane na przykład jednemu z głównych syjonistów w Londynie.

Była też taka wystawa.

I to jest ten taki właśnie ważny moment, który chciałam pokazać.

Natomiast ostatnio to jest 1939 rok.

To jest z jednej strony wybuch II wojny światowej,

ale wcześniej rząd polski organizował w Nowym Jorku pawilon Polski

do pracy, przy którym zaprosił również Artura Szyka.

Pracującego już wtedy w Londynie.

I Szyk zaprojektował cykl miniatur, które miały być pokazane.

One potem były wydrukowane w formie pocztówek.

I te pocztówki pokazujemy.

To są pocztówki, ponieważ pawilon miał miejsce w Nowym Jorku,

czyli w Stanach Zjednoczonych.

Wobec tego Szyk znalazł tych Polaków,

którzy byli też bohaterami Ameryki.

Tam znajdujemy postać Puławskiego, Kościuszkę,

ale również takich nieoczywistych i nieznanych też u nas Polaków,

którzy się przyczynili do uzyskania przez Amerykę niepodległość.

To był Władysław Krzyżanowski, czy Mikołaj Grabowski.

Potem jeszcze część osadników.

Jest taka część jego pocztówek właśnie poświęcona osadnikom,

czy też portrety takich wielkich Polaków związanych z Ameryką.

Tam między innymi Jan Skolna, jeden z takich legendarnych żeglarzy,

który był odkrywcą Ameryki jeszcze przed Kolumbem podobno.

Więc rzeczywiście te pocztówki pokazują też niezwykłą wiedzę Szyka,

niezwykłe poszukiwania tematów i naprawdę pogłębianie też takiego całego

historycznego tła, w którym on osadza swoich bohaterów.

To jest naprawdę niezwykłe, że to jest całe traktaty tak naprawdę o polskości.

Można wyciągnąć na podstawie jego rysunków.

I jeszcze wracając do tego 1939 roku,

oczywiście pokazujemy wspomniany już wcześniej New Order.

Tutaj pokazujemy, to jest książka, z tego możemy ją rozłożyć tylko ukazując dwie ryciny.

Jedna z nich pokazuje żołnierza polskiego.

U Szyka żołnierz polski bardzo często był takim herosem,

który był udekorowany w Virtuti Militari, bo on sam był żołnierzem.

Z tego ten etos polskiego żołnierza był dla niego bardzo bliski.

Na sąsiedniej pokazuje żołnierza polskiego, który walczy z Hitlerem,

który się na niego zamachuje nożem,

a z tyłu Stalin po prostu wbija mu nóż w plecy.

Także myślę, że to też jest jedna z tych karykatur,

które mu nie były zapomniane po wojnie.

Plakat, karykatura, pocztówka to nie są takie formy,

które są najłatwiejsze do atrakcyjnego wyeksponowania.

Jak pomyślana jest ta wystawa?

To rzeczywiście nie jest łatwe.

Staraliśmy się podkreślić kolorem pewne fragmenty.

No oczywiście kolor czerwony,

znaczy są dwa kolory, czerwony i szary.

Czerwony jest takim kolorem przewodnim,

który ciągnie się po całej wystawie.

No ale oczywiście przede wszystkim on służy do wyeksponowania plakatów.

Natomiast jest to jakiś taki łącznik,

który starałam się pokazać na wystawie,

dlatego że też ten odcień czerwonego

bardzo często pojawia się właśnie w pracach szyka.

On jest wyciągnięty z jego prac.

I tworzy taką jakąś linię,

która się ciągnie przez te wszystkie okresy twórczości szyka.

Przyznam, że w twórczości rzeczywiście niezwykłej

i tak samo jak jest niezwykły artysta.

Artysta, który był niesłychanie znany na Zachodzie

i w Stanach Zjednoczonych.

A w Polsce pomimo już zorganizowanych iluś tam wystaw,

jednocześnie jest nierozpoznawalny zupełnie,

co jest przedziwnym paradoksem.

I ta ekspozycja, ta wystawa jest w pewnym sensie

początkiem przypominania postaci Artura szyka.

Tak, dlatego że w przyszłym roku

rzeczywiście będzie miała miejsce wystawa szyka,

taka duża, przekrojowa, która przyjedzie z Ameryki

i zostanie pokazana w Muzeum Sztuki w Łodzi.

Ta nasza wystawa jest jak gdyby taką przypowiadającą.

Tutaj też w związku z tą wystawą, która będzie,

właśnie dlatego wzięliśmy tylko fragment jego twórczości,

bo tam zostanie zaprezentowana jego twórczość

w takim bardzo szerokim wachlarzu.

Zgłębić historię Artura szyka pozwoli Państwu

wystawa, która do 10 grudnia jest jeszcze prezentowana

w Kortegardzie.

Zapraszamy oczywiście też na oprowadzania kuratorskie

w każdy piątek między godziną 16 a 19.

Jeszcze do końca trwania wystawy, czyli przed nami

24 listopada, 1 i 8 grudnia.

Wstęp do galerii jak zawsze jest oczywiście bezpłatny.

Ja nazywam się Martyna Matwiejuka.

Moim gościem była dziś kuratorka Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz.

Bardzo Ci dziękuję.

Dziękuję bardzo.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Patriota / Artur Szyk

O autorze

Martyna Matwiejuk

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”