Wybrany utwór: „False Flag” – gliwicka wieża w kulturze
Niemal stuletnia konstrukcja zlokalizowana na obrzeżach Gliwic zapisała się na stałe we współczesnej historii Polski. Stała się ona symbolem miasta, a także elementem lokalnej tożsamości. O tym, jak wieżę gliwickiej radiostacji odbierają mieszkańcy i turyści, opowiadają prace Jadwigi Janowskiej.
Radiostacja jest pomnikiem historii – to tam 31 sierpnia 1939 roku miała miejsce prowokacja gliwicka. Niemieccy napastnicy udający Polaków zaatakowali radiostację. Zdarzenie zostało wykorzystane przez III Rzeszę jako pretekst do wypowiedzenia Polsce wojny.
O tym jak dziś postrzegana jest wieża, która na przestrzeni lat stała się symbolem miasta, opowiada projekt Jadwigi Janowskiej pt. „False flag”. Przybliża go wystawa zorganizowana w Muzeum Śląskim w Katowicach. Można na niej zobaczyć zarówno zdjęcia wieży, które z różnych perspektyw wykonała artystka oraz fotografie autorstwa mieszkańców Gliwic, na których można ją zobaczyć na tle wieży. Wykorzystane zostały także zdjęcia archiwalne.
Cykl ukazuje wszechobecność wieży górującej nad miastem. Obecna jest w przestrzeni publicznej i prywatnej, a nawet – w formie tatuaży – na ciele mieszkańców miasta. Znak jest wykorzystywany na różne sposoby, również w obiegu komercyjnym. Wieża może być wszystkim – pomnikiem historii, gliwicką wieżą Eiffla, tatuażem czy nadrukiem na opakowaniu czekoladek.
Wystawę można oglądać w Muzeum Śląskim w Katowicach do końca czerwca. W Audycjach Kulturalnych opowiedziała o niej autorka prac, fotografka i wykładowczyni, Jadwiga Janowska.
Zdjęcia: Muzeum Śląskie w Katowicach / fot. Aleksander Bartecki
Rozpoczynamy audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galland.
Są takie budynki, które stają się symbolami miast.
Kiedy myślimy o Paryżu, od razu przychodzi nam na myśl wieża Eiffla, no ewentualnie łuk triumfalny, ale myślę jednak, że wieża Eiffla.
Kiedy myślimy o Londynie, zapewne jest to Big Ben.
Myślę, że dla wielu osób, zwłaszcza dla turystów z zagranicy, Warszawa to jest strzelisty budynek Pałacu Kultury.
No i tak się składa, że te wszystkie budynki, które wymieniam są właśnie strzeliste.
To są wieże, konstrukcje, które górują nad panoramą miast.
I tak samo jest w Gliwicach, bo tam znajduje się budynek radiostacji, radiostacji gliwickiej, która została do użytku w latach trzydziestych ubiegłego wieku,
która ma ogromne znaczenie historyczne, bo prowokacja gliwicka, tak historia nazwała to wydarzenie, w pewien sposób stało się pretekstem dla hitlerowskich Niemiec do rozpoczęcia agresji na Polskę i II wojny światowej.
Ta wieża do dzisiaj jest ważnym miejscem dla Gliwic, mimo że miasto zmieniło już kraj, do którego przynależy.
Mimo to ta wieża cały czas rezonuje w tej przestrzeni i temu właśnie przygląda się Jadwiga Janowska.
Fotografka, twórczyni wizualna, ale też wykładowczyni, osoba, która pomaga fotografie zrozumieć się i nauczyć.
Wystawa False Flag jest dostępna w Muzeum Śląskim.
No i właśnie Jadwiga Janowska o tej wystawie, ale też o wieże i o tym, jakie ona ma znaczenie w przestrzeni miasta, zgodziła się dzisiaj opowiedzieć.
Bardzo miło mi jest Cię witać w audycjach kulturalnych.
Też mi bardzo miło, dziękuję za zaproszenie.
Naturalnym wydaje mi się zadanie pytania o to, dlaczego postanowiłaś zacząć badać czy obserwować wieżę?
Ja na Twojej stronie internetowej przeczytałam, że to jest projekt, który trwa od 2019 roku, tak więc no taka powiedziałabym okrągła rocznica, 5 lat w tym roku.
Co takiego ta wieża ma dla Ciebie, że skoncentrowałaś wokół niej swoje działania?
Generalnie w swojej twórczości lubię eksplorować przestrzeń wokół mnie i tak na początku swojej drogi twórczej zgłębiałam miejsce, jakim jest lotnisko w Gliwicach
czy obecnie teren aeroklubu.
I później tak dość naturalnie myślałam, co innego w tych Gliwicach mnie ciekawi i fascynuje.
I tak zaczęłam eksplorować zagadnienie związane z radiostacją w Gliwicach, czy w sumie z masztem głównie, jako takim obiektem, który góruje nad miastem.
Przez to, że wieża jest poza centrum, to musiałam robić takie małe wycieczki w tamtą stronę, na drugi koniec miasta.
Zawsze to była droga do tej wieży i szukanie tej wieży.
Myślałam sobie o tym, z czym mi się kojarzy i patrzyłam, jak mieszkańcy postrzegają to miejsce.
Wpisywałam na przykład w social mediach radiostację Gliwice i sprawdzałam, jakie zdjęcia ludzie wrzucają na przykład po tym hasztagu czy oznaczeniu lokalizacji.
I bardzo dużo radości mi dało przeglądanie amatorskich zdjęć, w których ludzie trochę bawią się tym, że to jest taka Gliwicka wieża Eiffla.
No i właśnie, i przez to, że w tych mediach generalnie i wśród mieszkańców gdzieś często bywa nazywana Gliwicką wieżą Eiffla,
to na początku drogi gdzieś próbowałam bawić się tym motywem, który jak wyszło był bardzo czytelny,
bo pokazywałam ten projekt m.in. podczas Rotterdam Photo i tam przeszło bardzo dużo ludzi, tłumy obcokrajowców.
I bardzo dużo ludzi reagowało w pierwszym momencie, o, wieża Eiffla.
Po czym się przeglądali i mówili, o kurczę, chyba nie, jednak to jest coś innego, co to jest za wieża, gdzie ona jest?
I to był fajny pretekst do rozpoczyniania rozmów i w ogóle opowiadania o tej historii, o miejscu, no i właśnie o symbolu.
Historia tego miejsca wydaje mi się, że jest jednocześnie ważna i tragiczna.
Sama wieża to też jest nielada konstrukcja, bo ona ma 111 metrów i zebrała sporo rekordów,
dlatego że to jest najwyższa drewniana stacja nadawcza na świecie, ale też najwyższa konstrukcja drewniana w całej Europie,
więc można powiedzieć, że gliwice mają się tutaj czym pochwalić, chociaż, co też może być interpretowane jako pewien kres tej historii,
konserwatorzy czy inżynierowie szacują jej przyszłość na kilkanaście do dwudziestu lat, więc swój projekt chyba trafił w punkt.
Mam taką nadzieję, że będzie to taki pomnik i laurka dla tej wieży i miasta, póki ta wieża jest.
Ja bardzo doceniam i myślę, że dużą wagę przykładam do takiej świadomej dokumentacji, w tym przypadku trochę takiej dokumentacji na granicy z kreacją, takiej zabawy,
ale jednak zapisywania gdzieś przez fotografię tych miejsc, o których wiemy, że mogą przestać funkcjonować,
więc stworzenie takiego świadomego zapisu, który będzie miał dużo większą wartość na pewno w przyszłości.
W opisie wystawy pojawia się takie hasło, które może pomożesz mi rozwinąć, trochę je wyjaśnisz,
mianowicie, że to jest projekt fotograficzny o subiektyzowaniu symboli.
Jak w kontekście tej wystawy, ale też wieży, rozumiesz to z subiektywizowania?
Ta wieża znaczy dla każdego trochę coś innego, ale też fascynuje mnie to, jak ten symbol jest oswajany i przyswajany przez różne grupy mieszkańców itd., itd.
Więc przypatrywałam się poza tym częścią, w której obserwuję masz tradiostacji z różnych punktów miasta,
trochę bawiąc się tą polemiką, tym udawaniem tej wieży, że jest skliwicką wieżą Eiffle właśnie.
Przyglądałam się temu, jak funkcjonuje wieża jako symbol w różnych miejscach,
czy to na pocztówkach, czekoladkach, skarpetkach, ale też jako logo jakieś sportowe,
czy wykorzystywane gdzieś tam w innych miejscach.
No i właśnie fascynowało mnie trochę to, jak może być przerabiane, jak może być przywłaszczane i oswajane.
Ta sylwetka wieży stanowi bardzo mocną część tożsamości mieszkańców miasta jako Gliwiczan właśnie,
dlatego że na plakacie twojej wystawy widzimy ramie, na którym ta wieża jest wytatuowana.
Oczywiście wszystko jest kwestią gustu, ale mam jakieś takie wrażenie, że tatuaże to są takie elementy, symbole, kształty,
które mają dla nas znaczenie, które coś symbolizują.
Ten tatuaż akurat nie był zmywalny, ale w tym wypadku, bo podczas drogi spotkałam znajomych,
którzy faktycznie mają wytatuowaną na stałe tę wieżę, więc ona naprawdę jest ważna dla mieszkańców.
To jest ciekawe, jak bardzo jest w tej świadomości.
Jeśli mówimy o tych takich symbolach śląskich, to Katowice mają spodek, a Gliwice mają radiostację.
I że to jest tutaj bardzo ważny symbol, który gdzieś tam pojawia się w identyfikacji wizualnej miasta,
wykorzystywany jest jako właśnie taki symbol rozpoznawalny i kojarzony z Gliwicami.
I też przyciągający turystów, to na pewno.
Zanim zapytam cię o dalsze szczegóły twojego projektu, to jestem ciekawa,
jakie są twoje wrażenia odnośnie świadomości historii wieży,
bo ja już wspomniałam o prowokacji gliwickiej, o tym, że Niemcy podszywający się pod Polaków,
bo wtedy Gliwice znajdowały się za granicą Polski na terytorium Rzeszy,
zamarkowali taki zamach.
Stwarzano pozory, że polscy partyzanci zaatakowali i przejęli tę wieżę.
Tam padło dziewięć chyba dokładnie słów w języku polskim,
co później stało się pretekstem do ataku agresji na Polskę.
No tak jak mówiłam, historia ważna i tragiczna, bo tam jedna osoba zginęła.
I czy mieszkańcy Gliwic albo turyści, o których mówiłaś, którzy przyjeżdżają, oglądają wieżę,
widzą w niej tylko zabytek?
Umówmy się, jeżeli to jest najwyższa konstrukcja drewniana w Europie,
to jest to coś niezwykłego i zabytkowego?
Czy też zdają sobie sprawę, co za historią tej wieży stoi?
No bo to była taka historia bardzo wczesna.
Wieża została oddana do użytku w 1935 roku,
no a już w 1939 została w ten sposób wykorzystana.
Myślę, że wiedzą, jako że ten projekt realizuję przez bardzo długi czas,
to gdzieś na początku myślałam trochę, jak do tego podejść.
Miałam taki moment, w którym na pewno chciałam podkreślić ten aspekt turystyczny,
jak kolejny taki podrozdział, powiedzmy, tego projektu,
gdzie w wersji finalnej chodziłam też zawsze z małym aparatem
i prosiłam napotkane osoby, czy mogą mi zrobić zdjęcie z wieżą,
trochę bawiąc się w taką turystkę, która tam przyjechała,
ale zanim doszłam do tej części, żeby ugryźć to w taki sposób,
chodziłam i rozmawiałam z ludźmi, którzy spędzali czas pod wieżą
i w wersji początkowej to ich chciałam tam fotografować
i podczas rozmowy pytałam się jakby, czy wiedzą, jaka jest historia tego miejsca.
No i tutaj byłam bardzo pozytywnie zaskoczona,
bo w sumie myślę, że z 90% osób, z którymi w tamtym czasie rozmawiałam,
znało historię.
Nawet jeśli nie jakoś bardzo szczegółowo,
to wiedzieli, że jest to ważne miejsce historyczne,
wiedzieli o prowokacji liwickiej.
No więc myślę, że to bardzo dobrze świadczy o mieszkańcach i osobach,
które tam przyjeżdżały, bo też sporo turystów przyjeżdżało.
No i właśnie podczas tej części projektu, do której doszłam,
czyli tych moich zdjęć z wieżą, też czasami rozmawiałam z ludźmi
i często te osoby odwiedzały tę wieżę albo dlatego, że jest z najwyższą wieżą,
ale ktoś tam zazwyczaj wiedział, że tutaj była prowokacja.
Nie znaję szczegółów i czasami trochę opowiadałam o tym, co tam wiem.
I to było fajne, że w sumie mogliśmy porozmawiać o tej historii pod tą wieżą.
Wspomniałaś o podziale twojego projektu, tak to trochę uogólnie,
mianowicie, że wystawę tworzą zdjęcia, które ty wykonałaś wieży,
ale znajdują się na niej też twoje zdjęcia, o które poprosiłaś osoby,
które spotykałaś w okolice wieży, tak jak wspomniałaś, wcielając się w turystkę.
Co pokazuje różnica perspektyw?
W tej części, w której ja fotografuję wieżę, też można to podzielić na dwie takie części,
czyli ta część, w której ja fotografuję tę wieżę z różnych punktów miasta
i gdzieś ją wpasowuję w tę tkankę miejską i na tę część, w której fotografuję te wszystkie rzeczy związane z wieżą.
No i ta druga część, w której ja fotografuję siebie z wieżą, w sensie za pomocą napotkanych osób.
To jest bardzo fajne, bo w tej części można obserwować całą problematykę związaną z fotografią turystyczną.
Każdej osobie, którą spotykałam, zadawałam to samo pytanie, w sensie prośbę,
czy może mi pan, pani zrobić zdjęcie z wieżą.
Co najwyżej, mówiłam tylko, żeby w pionie było,
ale raczej też ludzie automatycznie obracali ten aparat pionowo, bo ta wieża jednak trochę to wymusza.
No i to jest fascynujące, bo tych zdjęć mam, myślę, że blisko 200 już
i cały czas gdzieś jeszcze zdarza mi się wziąć ten aparat i podjechać
i poprosić, żeby ktoś mi zrobił zdjęcie z wieżą.
I w tym dużym zbiorze to jest fascynujące, jak ludzie reagują na takie pytania i prośby,
bo są osoby, które się skupiają na mojej sylwetce, są osoby, które się skupiają na wieży,
a są takie zdjęcia, gdzie jedną trzecią zdjęcia zajmuje chodnik na przykład,
więc to jest na przykład fascynujące.
Przez to, że ta wieża jest taka duża, ten aparat, z którym chodzę, ten mały,
jest stało ogniskowym aparatem, więc nie daje z dużego pola manewru,
chyba że ktoś jest ambitny i stwierdzi, że dobra, to trzeba się trochę przesunąć jeszcze do tyłu
i coś tutaj pokombinować.
No ale jest ten problem, że ta wieża tam nigdy nie wejdzie cała.
Mam prawdopodobnie chyba tylko dwa zdjęcia, na których ta wieża jest cała,
a poza tym zawsze jest gdzieś poucinana, więc to jest też, myślę, ciekawe,
jak tutaj fotografować tego człowieka, ale ten obiekt jest generalnie dominujący
na tym zdjęciu, a jednocześnie nie mieszczący się tutaj w te ramy kadru.
Trudno byłoby mi także nie zapytać o pizzę.
To też jest zdjęcie, które bardzo przemawia do wyobraźni
i które też wydaje mi się, że jest jakimś takim pomostem
między popkulturą, czy taką szybką kulturą, a wielką historią
i monumentalnym budynkiem.
W tekście kuratorskim czytamy, że wieża radiostacji może być wieżą Eiffla,
a może być też pizzą.
Ten fragment tekstu bardzo fajnie podkreśla to, jak przejmujemy ten symbol
i trochę możemy zapominać jednak o tej historii,
ale też pokazuje, że ten czas posuwa się do przodu
i rzeczy się zmieniają.
Wieża może być pomnikiem historycznym,
a może być gliwicką wieżą Eiffla,
albo takim popartowym symbolem,
bo myślę, że zdjęcie z pizzem dobrze pokazuje ten taki
popartowy wymiar tego, co zrobiliśmy trochę z tym symbolem,
jako mieszkańcy.
Na koniec chciałam Cię zapytać o dalsze prace,
rozwijanie tego projektu,
tudzież zgłębianie tego tematu.
Masz dużo innych zajęć, dużo innych kierunków,
które badasz i eksplorujesz,
no ale sama powiedziałaś, że to przyciąganie wieży
jest jednak spore i cały czas zdarzać się tam jeszcze zajrzeć.
Czy w ogóle w tym projekcie albo w innych kolejnych
myślisz, że ta wieża się będzie pojawiała?
Miałam pomysł na projekt, w którym wieża byłaby fragmentem,
ale zobaczymy, czy to wejdzie.
Tym bardziej, że są jeszcze inne tematy,
które gdzieś mnie bardzo zajmują.
Do wieży na pewno będę wracać.
Bardzo bym chciała stworzyć publikację książkową z tego
i jednak zrobić jeszcze taką dużą wystawę przekrajową.
False Flag będzie można też zobaczyć w tym roku
podczas wieczoru otwarcia na festiwalu fotograficznym w Arl.
Z tego się bardzo cieszę,
bo właśnie sobie myślałam, że jeśli pokazywać to za granicą,
to Francja z udawaną wieżą Eiffla
będzie idealnym wyborem.
I tak, pracuję jeszcze nad innymi projektami.
O zgłębianiu historii wieży radiostacji giwickiej,
a także o wystawie False Flag,
którą można oglądać w Muzeum Śląskim,
opowiadała twórczyni tej wystawy,
Jadwika Janowska, artystka, fotografka,
no ale także osoba, która swoją pasją i wiedzą dzieli się,
podpowiadając na co w fotografii warto zwracać uwagę.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
