Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Sztuka (Nie)obowiązkowe nauczanie kapizmu

(Nie)obowiązkowe nauczanie kapizmu

Martyna Matwiejuk 22 maja 2023
(Nie)obowiązkowe nauczanie kapizmu

W Pałacu Czapskich trwa wystawa przygotowana z okazji setnej rocznicy powstania Komitetu Paryskiego. Na ekspozycji zestawiono ze sobą prace malarskie jego członków, a także ich późniejszych uczniów. O spuściźnie kolorystów rozmawiamy z Katarzyną Jankowską-Cieślik.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

„Było to zróżnicowane środowisko młodych artystów, którzy poszukiwali swojej drogi, pragnęli odciąć się od tradycji romantycznej. Na fali powstającego nowego państwa polskiego szukali własnej odrębności artystycznej” – mówi w audycji kuratorka wystawy. Do kapistów należeli: Jan Cybis, Zygmunt Waliszewski, Józef Czapski, Marian Szczyrbuła, Hanna Rudzka-Cybisowa, Dorota Berlinerblau (później Seidemannowa), Seweryn Boraczok, Józef Jarema, Piotr Potworowski, Artur Nacht, Jacek Puget, Janusz Strzałecki i Janina Przecławska. Wielkim odkryciem były dla nich prace Józefa Pankiewicza. Po II wojnie światowej wielu z nich objęło stanowiska wykładowców wyższych uczelni artystycznych.

Wystawa w Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie przedstawia związki twórcze między profesorami a uczniami. Pokazuje, w jaki sposób czerpano z tradycji kolorystów i buntowano się przeciwko niej. Współcześnie artyści także odwołują się do spuścizny kapistów – wśród przykładów bezpośrednich inspiracji działalnością Jana Cybisa, Katarzyna Jankowska-Cieślik wymienia prace Roberta Maciejuka czy Bartosza Kokosińskiego.

Ekspozycja „(Nie)obowiązkowe nauczanie kapizmu” potrwa do 15 października 2023 roku.

Zdjęcia: widoki wystawy, fot. Wojciech Holnicki-Szulc, Muzeum ASP w Warszawie.

(Nie)obowiązkowe nauczanie kapizmu – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Moimi Państwa gościem w dzisiejszym podcaście jest Katarzyna Jankowska-Cieślik, kuratorka wystawy zatytułowanej Nieobowiązkowe nauczanie kapizmu, którą możemy oglądać w Pałacu Czapskich w Warszawie. Dzień dobry.
Dzień dobry.
Na ekspozycji znalazły się prace malarskie członków Komitetu Paryskiego założonego 100 lat temu, a także ich późniejszych uczniów, uczniów powojennej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, ale ta historia rozpoczyna się od Józefa Pankiewicza. W jakich okolicznościach powstał Komitet Paryski?
Komitet Paryski uformowali studenci Krakowskiej Akademii, którzy pochodzili z różnych pracowni w Akademii Krakowskiej i na początku lat dwudziestych znaleźli się właśnie w Krakowie.
Byli to Jan Cybis, Hanna Rudzka, później Cybisowa, Zygmunt Waliszewski, którzy przyjechali do Krakowa już w dwudziestym pierwszym roku.
Wcześniej jeszcze zaczął studia w Krakowie Artur Nacht, po wojnie Artur Nacht-Samborski, który wyjechał z Krakowa do Berlina i powrócił do niego w dwudziestym czwartym roku właśnie.
Ale znaleźli się również i Piotr Potworowski i Józef Czapski, którzy właściwie przyjechali prosto z frontu pierwszej wojny światowej, aby podjąć studia w Akademii Krakowskiej.
Także było to bardzo zróżnicowane środowisko młodych artystów, którzy poszukiwali swojej drogi, pragnęli odciąć się od tradycji romantycznej.
Na fali właśnie powstającego nowego państwa polskiego szukali własnej odrębności artystycznej.
I tak bezpośrednim jakby przyczynkiem, powodem powstania grupy był powrót Józefa Pankiewicza z Paryża do Krakowa w dwudziestym trzecim roku.
Józef Czapski wspomina, że pierwsze wystawy Pankiewicza były dla studentów ogromnym odkryciem.
Rzucały światło na malarstwo współczesne, na sposób myślenia o obrazie i dawały takie przeżycie radości, który daje obraz niezależnie od tego co przedstawia.
Pociągała ich wówczas jakość tego malarstwa, rzetelność płócien i atmosfera takiej autentycznej kultury malarskiej, o czym pisał na kartach swoich dzienników.
Pankiewicz świadomy był braku ciągłości tradycji w kulturze polskiej, w sztuki polskiej i widział potrzebę kształcenia studentów na tradycji klasycznej zachodu.
Z tego też powodu zabiegał formalnie o powołanie filii Akademii w Paryżu, która ostatecznie powstała w dwudziestym piątym roku.
A sama grupa zawiązała się w sposób taki bardzo spontaniczny, po burzliwych dyskusjach, marzeniach o studiach w Paryżu pod kierunkiem Pankiewicza.
Po pewnym spotkaniu, moglibyśmy powiedzieć imprezie studenckiej, w której brali udział Jacek Puszet, Tadeusz Piotr Potworowski, Józef Czapski, Józef Jarema.
Wpadli na pomysł, aby pojechać na studia do Paryża i w ten sposób powstał Komitet Paryski, który miał na celu na początku pozyskanie funduszy na ten wyjazd i pobyt w Paryżu.
Mówiła Pani trochę o postulatach kapistów. A co stało w kontrze do nich? Przeciwko czemu się buntowali?
Kapiści buntowali się przeciwko, powiedzielibyśmy, tradycji matejkowskiej, tradycji romantycznej. Szukali nowych rozwiązań.
Chcieli zobaczyć to, co się działo w Paryżu w tym czasie. Paryż, jak wiadomo, był w tym czasie stolicą sztuki, kultury szeroko rozumianej.
I ten przebłysk nowych rozwiązań i technologicznych, i myślenia o obrazie jako dziele autonomicznym zaszczepił im Pankiewicz, przywożąc właśnie swoje obrazy z Paryża, pokazując je i opowiadając o tym, co działo się w tym czasie w Paryżu.
Kapiści odrzucali wszelkiego rodzaju tematy literackie, narracje, anegdoty. Sprzeciwiali się też odtwarzaniu natury jako takiej. Najważniejszy był stosunek artysty do natury i oddanie struktury rzeczywistości w obrazie.
Płaszczyzna malarska miała być autonomicznym dziełem sztuki, a temat postrzegany był jedynie jako powód malarskiego przeżycia, impuls do odtworzenia właśnie tej struktury na płótnie.
Głównie przez kolor wyrażający światło i przestrzeń. Z powodu zainteresowania i nadania szczególnej funkcji użycia kolorów płaszczyźnie obrazu, kapiści zwani byli, zwłaszcza w latach trzydziestych, kolorystami.
To, co myślę też istotne z perspektywy całej tej wystawy, to, że po II wojnie światowej wielu członków Komitetu Paryskiego obejmuje stanowiska wykładowców na uczelniach artystycznych,
między innymi w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Jak silny był wpływ kapistów na to kolejne formujące się, nowe, pierwsze powojenne pokolenie artystów?
Kapiści już na początku lat trzydziestych, po powrocie do kraju z Paryża, przejęli na początku redakcję Głosu Plastyków,
czasopisma poświęconego sztukom plastycznym wydawanego przez Związek Artystów Plastyków w Krakowie i popularyzowali ideę koloryzmu,
omawiali na łamach tego czasopisma zagadnienia, pracy artysty, kultury artystycznej.
A po wojnie zaangażowali się w działalność samego Związku Artystów Polskich, ale przede wszystkim właśnie objęli stanowiska w uczelniach artystycznych
i tak Jan Cybis w Akademii Warszawskiej wykładał i w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Gdańsku z siedzibą w Sopocie.
Podobnie Hanna Rudzka-Cybisowa wykładała w Krakowie, a Artur Nachtsamborski.
W Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych znaleźli się Jan Cybis od 1946 roku,
a od 1949 pracował Artur Nachtsamborski i Stanisław Szczepański oraz Eugeniusz Eibisz,
który nie był bezpośrednio, był nieformalnie związany z ugrupowaniem,
podobnie jak kabiści wychowany na sztuce francuskiej i utrzymywał z nimi koleżeńskie stosunki we Francji.
Postacią kluczową w kształtowaniu programu szkoły był Jan Cybis,
który był bardzo charyzmatycznym profesorem, pedagogiem.
Utrwalał paradygmat kapistów, który był w niewielkim stopniu modyfikowany przez innych wykładowców
na potrzeby poszczególnych pracowni.
W tych latach powojennych kształcenie oparte było na tradycyjnych tematach,
głównie na studium aktu, martwej natury, pejzażu.
Był to taki punkt wyjścia do korekty i omówień struktury obrazu.
Jacek Sienicki, asystent, student wcześniej Artura Nachta-Samborskiego,
wspomina, że pojawiały się czasami na Radzie Wydziału takie zarzuty.
Studenci je formułowali, że właściwie od pierwszego do piątego roku malują to samo.
I wtedy właśnie, to też jest bardzo takie zakorzenione w tej tradycji kapistowskiej,
na kto odpowiadał, że to nie jest ważny temat, tylko treścią jest bezpośrednie odniesienie się artysty do obrazu.
Czy wobec tego to nauczanie kapizmu było obowiązkowe, czy jednak nieobowiązkowe, że tak nawiąże do tytułu wystawy?
Tak sformułowany tytuł wystawy, nieobowiązkowe nauczanie kapizmu,
nawiązuje do tekstu krytycznego o edukacji w Akademii Andrzeja Oseńki,
opublikowanego w Przeglądzie Kulturalnym w 60. roku, w którym opisuje złą sytuację właściwie.
Po obejrzeniu wystawy końcoworocznej zarzuca Akademii, że kształcenie w Akademii jest bardzo jednostronne,
mało sprecyzowane, że wydobywa się niejasne wartości malarskie przy odrzuceniu rysunku,
że forma jest określana jedynie kolorem, że wszystkie obrazy są do siebie bardzo podobne
i właściwie jest to taka papka, która niewiele wnosi do malarstwa.
Wystawa oparta głównie na naszych zbiorach Muzeum Akademii ma na celu przede wszystkim pokazanie,
że ta formuła kapizmu nie była zamykająca.
Kapiści w powojnej Akademii Warszawskiej spowodowali zainteresowanie malarzy problematyką czysto malarską
i myślę, że to było najcenniejsze i to pozwoliło na śmielsze, odważniejsze eksperymenty w kształtowaniu obrazu.
Paradoksalnie ta rezygnacja z tradycji sztuki przedstawiającej i nacisk na formalną stronę obrazowania,
skupienie się na kolorystycznych wartościach spowodowało zainteresowanie artystów
możliwościami eksplorowania samej warstwy malarskiej.
Na które obrazy wobec tego warto zwrócić szczególną uwagę odwiedzając tę wystawę?
Wystawa jest pomyślana tak, żeby zaprezentować przede wszystkim związki artystów,
profesorów, mistrzów ze studentami, pokazać na ile czerpali oni z tej tradycji kapistowskiej,
ale też w jaki sposób buntowali się przeciwko niej, próbowali ją kontestować
albo używali ewidentnych walorów, wykorzystywali posługiwanie się zestawianiem kolorów, tonów ciepłych, zimnych
i rozwijali te koncepcje we własnej praktyce artystycznej.
Myślę, że najciekawsze jest prześledzenie tych związków, tak jak studia wnętrz,
inspirowane obrazami Nachta, jego studentów Mariana Gryty, Tomasza Żołnierkiewicza czy Grzegorza Moracińskiego.
Prześledzenie uczniów bezpośrednich Jana Cybisa, jak obrazy Piotra Bogosławskiego.
Ale też ciekawe jest spojrzenie na to, co działo się poza pracowniami samych kapistów,
czyli Cybisa, Nachta i Jajbisza głównie, co się działo na tych obrzeżach w innych pracowniach.
Na wystawie pokazujemy obrazy studenckie, na przykład Ewy Kuryluk z pracowni Michała Byliny,
czy Krystyny Lachowicz z pracowni Aleksandra Kopsdeja,
w których można zauważyć tą inspirację obrazami, portretami Nachta na przykład.
Interesujące są prace studenckie, w których te wartości kolorystyczne są eksponowane.
Tomasza Tatarczyka czy Jarosława Modzelewskiego, których twórczość można zaobserwować,
jak rozwijała się później po ukończeniu Akademii.
Wpływ kapistów jest widoczny w ich obrazach również.
Czy też praca dyplomowa Pawła Susida o literackim tytule Pożar w ostatnim borżuazyjnym garnizonie.
Jest to dyplom pracowni profesora Dominika, który był z kolei studentem Jana Cybisa.
Jest to obraz nieprzedstawiający, rozwiązany tak czysto kolorystycznie
i szczególnie interesujący w kontekście późniejszej twórczości artysty.
Ciekawe są też zestawienia na przykład obrazu Leona Tarasewicza z obrazem
Zachód Słońca w Kazimierzu Tadeusza Piotra Potworowskiego.
Uczeń również profesora Dominika wspominał o swoim formacyjnym doświadczeniu podróży,
którą odbył tuż po szkole średniej.
Podjął ją w celu obejrzenia właśnie wszystkich obrazów Potworowskiego
znajdujących się w różnych zakątkach Polski.
Więc tutaj widoczna jest ta transpozycja pejzażu w obrazie,
sposób podobny syntetyzacji natury w malarstwie.
W dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy te postulaty kapistów się pojawiły,
one były nowością w polskiej sztuce.
Zastanawiam się, na ile ta tradycja, ta spuścizna kolorystów
jest jeszcze współcześnie realizowana, na ile ona jest żywa.
Nie są to prace z ostatnich lat.
Są to prace, które gromadzone były początkowo w Akademii Sztuk Pięknych,
od lat pięćdziesiątych właśnie.
Muzeum powstało w połowie lat osiemdziesiątych
i część tych prac, głównie studenckich, czy też dyplomowych,
pochodzi właśnie od tego czasu.
I na wystawie właśnie nie ma obrazów takich zupełnie najnowszych.
Ale artyści współcześni wypowiadają się na temat,
głównie Cybisa, przez pryzmat jego sztuki, oczywiście jego malarstwa,
ale też takim swoistym testamentem są dzienniki artysty
opublikowane po śmierci w osiemdziesiątym roku,
do których również się odwołują w swojej praktyce artystycznej.
Ciekawymi przykładami, ale już zupełnie spoza tej wystawy,
takimi bezpośrednimi w odniesieniu do Cybisa,
onosił się do tego Robert Maciejuk, który podkreślał ten rozdźwięk
pomiędzy intencjami artysty, a tą realną ekspresją obrazów.
Właśnie pomysł na tworzenie obrazów, o którym pisał szeroko Cybis
w swoich dziennikach, a później to zderzenie z samą materią
i to, co możemy zobaczyć, jak to jest odczytywane przez odbiorców sztuki
współcześnie. To go sprowokowało do wykonania pracy
w inspirowanej czarno-białym katalogiem od Cybisa
opublikowanym w sześćdziesiątym piątym roku.
I właśnie tutaj podkreślał w tej swojej pracy
to zderzenie myślenia kolorem budowania obrazu
głównie przez kolor i światło
i w zderzeniu z czarno-białą reprodukcją,
czy też ciekawa praca artysty krakowskiego,
który autoportret Cybisa, słynną głowę,
obraz powstający przez kilka lat,
wykleił po prostu z plasteliny.
Jakby z jednej strony odrzucając to akademickie kształcenie
oparte na studiowaniu natury tych samych tematów przez pięć lat
i pokazując swój stosunek do sztuki
właśnie w odniesieniu do konkretnego dzieła Cybisa.
Myślę, że to są takie najciekawsze przykłady ze sztuki
z ostatnich lat.
Na wystawie w Muzeum Akademii
prezentujemy przede wszystkim
artystów związanych z naszą uczelnią
i taką swoistą sztafetę pokoleń,
w której można zaobserwować,
jak te wątki były włączane do praktyki artystycznej,
w jaki sposób artyści przeciwko niej się buntowali.
To pokazują też te zaploty pracowniane.
Edward Dwurnik, który studiował Eugeniusza Ajbisza,
wspominał, by sposób pracy ze studentem.
Ajbisz ustawiał studentom bardzo trudne do namalowania.
Martwe natury, które były na tle bogatych, kolorowych draperii.
Cała martwa natura zatopiona była przeważnie w gęstej mgle papierosowej.
Bardziej takie rozwijanie myślenia o rozwiązaniu problemu artystycznego, malarskiego.
Na tym polegało głównie kształcenie kapistów.
Nacht z kolei zwracał uwagę na kolor gry, światła, formę,
ale także na to emocjonalne działanie obrazu.
Acybis, który był kluczowy w uczelni powojennej,
oprócz właśnie tych zagadnień, takich stricte malarskich,
zwracał uwagę na sam proces twórczy.
I to uporczywe malowanie w poszukiwaniu doskonałego rozwiązania malarskiego.
Wystawę prac kapistów i ich uczniów
mogą Państwo oglądać w Pałacu Czapskich do 15 października,
ale dodajmy, że część obrazów,
tę wypożyczoną z Muzeum Narodowego w Warszawie,
będą Państwo mogli zobaczyć troszkę krócej.
Tak, zapraszamy do 9 lipca.
Później ze względów konserwatorskich obrazy
muszą wrócić do magazynu, muzeum.
A cała wystawa do 15 października
Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
Katarzyna Jankowska-Cieślik była dziś moimi Państwa gościem.
Bardzo dziękuję, zapraszamy na wystawę.
Dziękuję.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”

„Południk 21. Czapski – Kozera”

Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”