Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Edukacja Na czym polega fenomen gdańskiego „Falowca”?

Na czym polega fenomen gdańskiego „Falowca”?

Aleksandra Galant 15 listopada 2023
Na czym polega fenomen gdańskiego „Falowca”?

Dla jednych jest koszmarkiem PRL-owskiej architektury, dla innych obiektem kultowym, a nawet modnym. Chodzi o drugi najdłuższy budynek mieszkalny w Europie czyli „falowiec” w gdańskiej dzielnicy Przymorze. Historia budynku i kontrowersje wokół niego sprawiły, że doczekał się wystawy, którą do stycznia można oglądać w gdańskiej Galerii Miejskiej 2.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Falowce powstawały w Polsce na przełomie lat 60 i 70. Najwięcej odnajdziemy ich w Poznaniu i właśnie w Gdańsku. Falowiec przy ul. Obrońców Wybrzeża poraża swoimi gabarytami: ma 16 klatek schodowych (między pierwszą i ostatnią znajdują się aż 3 przystanki autobusowe), 11 pięter a w środku znalazło się niemal 1800 mieszkań – w których może mieszkać ok. 6 tysięcy osób.

Poza imponującymi wymiarami, budynek może pochwalić się ciekawą historią. Niewiele brakowało, by pierwotny projekt, który wygrał w konkursie architektonicznym, w ogóle nie został zrealizowany. Duży wpływ na bryłę miała ceniona gdańska architektka Danuta Olędzka. Dzięki jej projektowi kuchnie w budynku mają okna – na początku były zaplanowane jako ślepe.

Blokom i blokowiskom swoją książkę „Betonia” poświęciła Beata Chomątowska, która gościła w Audycjach Kulturalnych .

Na przestrzeni lat zmieniało się też nastawienie do budynku. Początkowo niechętnie mówiono o „mrowisku”, pojawiały się też głosy domagające się wprost jego wyburzenia. Mieszkańcy różnili się w ocenie galerii, jedni chwalili rozwijające się sąsiedzkie relacje, inni czuli się wyizolowani w gąszczu mieszkań. Dziś falowiec powrócił do łask: mieszkania są na wagę złota, m.in. z uwagi na bliskość morza. Budynek jest tłem akcji filmów i książek, a także modną scenerią dla fotografów.

Na wystawie „Fenomen Falowca – geneza i recepcja ikony gdańskiej architektury” w Gdańskiej Galerii Miejskiej 2 można zobaczyć m.in. oryginalne rysunki projektowe, grafiki, pocztówki i plakaty, ale także instalację z włóczki stworzoną przez Julitę Wójcik oraz nagrane wypowiedzi mieszkańców falowca.
W Audycjach Kulturalnych o wystawie opowiedział jej kurator, Klaudiusz Grabowski.

Zdjęcia: Gdańska Galeria Miejska 2 / archiwum prywatne Klaudiusza Grabowskiego i Danuty Olędzkiej

Na czym polega fenomen gdańskiego „Falowca” – transkrypcja podcastu

 

 

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Wszyscy, którzy mają psy, na pewno znają taki moment, kiedy jest zimno, buro pada i trzeba z tym psem gdzieś wyjść.
Trzeba go wyprowadzić i wtedy się mówi, no dobra, wezmę go na szybki spacer wokół bloku.
Tymczasem jest taki blok w Polsce, którego okrążenie wcale nie jest szybkim spacerem, a powiedziałabym wręcz przeciwnie.
Okrążenie tego bloku to jest ponad pół godziny, a kilometrowo to wychodzi dwa i pół kilometra.
Pewnie wielu z Państwa już wie o jakim bloku, a właściwie powinnam mówić budynku mówię.
Chodzi mi o gdański falowiec.
Falowców jest kilka, ale no to ten jeden przy ulicy Obrońców Wybrzeża stał się tym najbardziej rozpoznawalnym, najbardziej charakterystycznym.
Różne liczby robią ogromne wrażenie, bo ten budynek ma 11 kondygnacji, 16 klatek schodowych, blisko 6 tysięcy lokatorów,
a na trasie przebiegającej wzdłuż falowca znajdują się aż trzy przystanki autobusowe.
Trzy dzielą pierwszą i tę ostatnią 16 klatkę.
Ale falowiec to jest nie tylko fenomen architektoniczny.
Myślę, że to jest także fenomen społeczny, urbanistyczny.
Można by to rozważać na bardzo wielu poziomach.
A zresztą niesłusznie założyłam, że tylko by można, bo to na wielu poziomach jest rozważane,
czego dowodem jest wystawa Fenomen Falowca.
Geneza i recepcja ikony gdańskiej architektury, którą od niedawna można oglądać w Gdańskiej Galerii Miejskiej 2.
A ja mam tę przyjemność, że zaproszenie do dzisiejszego spotkania przyjął pan Klaudiusz Grabowski,
pracownik Muzeum Gdańska, kurator wystawy, a także historyk i historyk sztuki.
Bardzo mi miło, że przed nami rozmowa na temat Falowca.
Witam Państwa, także dziękuję za zaproszenie.
Falowiec jest fenomenem. Myślę, że jest budynkiem bardzo rozpoznawalnym,
właściwie dla wszystkich mieszkańców Polski, szczególnie dla tych, którzy urbanistyką w jakimkolwiek stopniu się interesują.
Ale chciałam zapytać, jakie on ma znaczenie dla mieszkańców Gdańska?
Czy to jest bardziej symboliczne? Mówi się o tym, że to jest taki upiorek architektury PRL-u.
Inni mówią, że to jest raczej fenomen i obiekt kultowy. Jak w Gdańsku o Falowców się myśli?
To się też zmienia. Kiedyś faktycznie Falowiec przez tą masowość był uważany za słaby adres.
Lata 80-tych, 90-tych, kiedy społeczeństwo polskie i Polska była w takiej zapaści ekonomicznej,
blokowiska źle się kojarzyły. No i ten Falowiec był takim właśnie przykładem tego obiektu.
No i mieszkania były tańsze w Falowcu. Obecnie przez to, że budynki są dobrze położone,
przy morze to jest największa dzielnica mieszkaniowa położona nad morzem w całej Polsce,
stał się adresem pożądanym. Mieszkania kupują, studenci kupują, wynajmują.
Letnicy przyjeżdżający we Gdańska, udzielnia mieszkaniowa remontuje i obecnie Falowiec
już tak się nie kojarzy właśnie z takim miejscem. Także to też na wystawie ujęliśmy,
pokazując tą recepcję. Początkowo Falowce określano jako chlubę gdańskiego budownictwa.
Później rzeczywistość zweryfikowała ten pogląd. Też pamiętajmy, że ludzie,
którzy zaczęli zamieszkiać w Falowcu, pochodzili często z niedużych miejscowości.
Nie byli dostosowani do życia w byłym mieście. Mamy taki ciekawy przykład mieszkańców Rębiechowa.
To była wioska za Gdańskiem i w latach 70-tych tam urządzono lotnisko na pół miasta
i mieszkańców Rębiechowa przesiedlono do Gdańska i część zamieszkała właśnie w Falowcach na Przymorzu.
I jeden z mieszkańców, który na całe życie spędził w niedużym domu na wsi,
stwierdził, że czuje się samotny w tej masie właśnie nieznanych sobie twarzy.
Co powiedział, co by go tak jakby oswoiło z tym miejscem?
To, żeby na trawnikach przed Falowcem posiać zboże. Wtedy byłoby tak swojsko.
Dzisiaj z kolei młodzi ludzie nie wyobrażają sobie tak życia poza miastem.
Na nich Falowiec jest naturalnym środowiskiem.
Co też właśnie tak, mam nadzieję, że udało się to ująć, pokazać na wystawie,
bo pokazujemy także wypowiedzi mieszkańców Falowca.
Także ten obraz nie jest jeden oczywiście i pokazujemy głosy i krytyczne.
Taki jest bardzo mocny głos z przewodnika z 97 roku, gdzie autor pisze, że ma nadzieję,
że za jakiś czas te Falowce przestaną istnieć, zostaną zburzone
i zostanie utworzone z fragmentu zachowanego Muzeum Koszmaru.
Zestawiliśmy tutaj opinię i specjalistów krytych w architekturę,
ale też właśnie zwykłych mieszkańców.
Architektura to jest jedno, bo faktycznie Falowiec może być odbierany w wyjątkowy sposób
w dobie mikrokawalerek, mikroapartamentów, w jakiej żyjemy.
Ale druga to jest ten odbiór społeczny, socjologiczny, bo chociaż o Falowcu mówi się,
że to jest mrówkowiec, że 6 tysięcy lokatorów, blisko 1800 mieszkań,
to rzeczywiście jest ogrom.
Ale z drugiej strony Falowiec kojarzy się też z takim wzorcem sąsiedzkiego życia
rodem z PRL-u, to znaczy kwitnącego życia sąsiedzkiego,
pewnej bliskości między sąsiadami, wychowujących się razem dzieci,
sąsiadów, którzy służą sobie pomocą, wsparciem.
No i jestem ciekawa, ile z tego przetrwało do dzisiaj.
To też jest problem nie tylko oczywiście Falowców,
mieszkania w centrum miasta, w dobrze położonych dzielnicach.
Obecnie nie mieszkają tam w stanie mieszkańcy często, ale są wynajmowane.
Tak jest także na Przymorzu i w Falowcach.
Też pamiętajmy, że jakby z socjologicznego punktu widzenia
człowiek jest w stanie rozpoznawać ileś twarzy.
Także czy mieszkamy w bloku, gdzie mieszka 1700 czy 1700 osób
i tak nie nawiążemy ze wszystkimi znajomości, tak czy siak.
Ja mieszkam okazał w małej kamienicy, nie dłużej,
ale przy tej ulicy jest więcej budynków,
więc kojarzę także mieszkańców z innych budynków.
Także tak czy siak jesteśmy w stanie operować na tych kontaktach
z jakąś tam ilością osób.
Z tych wypowiedzi, jakie właśnie pokazujemy na wystawie,
przebija się to, że ludzie się znają, pomagają sobie.
Nawet nie znają właśnie swojego imienia, nazwiska,
ale sobie pomagają, bo mieszkają obok siebie i się kojarzą.
Młode osoby z kolei właśnie mówią, że było świetnie,
bo w jednej klatce mieszkały wszystkie osoby z klasy,
więc właśnie nie było problemu, żeby podejść,
bawić się, spotkać się, pomóc sobie w lekcjach.
Ciekawa rzecz to sławne galerie.
Galerie ciągnące się, otwarte.
Znam panią, która ma lęk przestrzenny i wysokości,
więc żeby dojść do swoich rodziców, właśnie musiała przejść przez galerię
i dla niej to było ono wyzwanie i szła pod ścianą.
Z kolei jedna z mieszkanek się wypowiada,
że jak wysiadałem z tramwaju, spadł ulewny deszcz,
szybko weszła do pierwszej klatki
i galeriami przeszła suchą nogą do swojego mieszkania, nie zmokła.
Także są oczywiście plusy i minusy tego mieszkania
i to zależy od podejścia do tego
i to głównie terminuje to,
jak palowce odbieramy, jak są odbierane.
Zanim zacznę pytać o to, co na wystawie w Gdańskiej Galerii Miejskiej
2 się znalazło, podrążę jeszcze temat architektury,
dlatego że również w opisie wystawy możemy przeczytać,
że niewiele brakowało, by falowce w takim kształcie,
w jakim kojarzymy jej dzisiaj w ogóle nie powstały.
A też wydaje mi się, że warto zaznaczyć,
że jedną z autorek tego projektu i tego przedsięwzięcia
była Danuta Olęcka,
czyli bardzo zasłużona dla Trójmiasta,
dla gdańska architektka,
o której czytamy, że uchroniła mieszkańców falowca,
te 6 tysięcy ludzi przed ciemnymi kuchniami.
No nie tylko te 6 tysięcy też mieszkańców właśnie pozostałych falowców.
Falowce powstały w wyniku konkursu na Przymorze,
na dzielnicę mieszkaniową, konkurs z 1959 roku.
No i wygrała taka odważna wizja Tadeusza Różańskiego,
Józefa Chmiela,
gdzie jakby takim głównym akcentem urbanistycznym
były właśnie ciągi długich, powyginanych bloków.
Konkurs wygrany, ale później, gdy doszło do realizacji,
były dyskusje, że budowa takich obiektów, takich budynków
może jest zbyt dużym wyzwaniem.
I był pomysł, żeby zastąpić te ciągi falowców
punktowcami, wieżowcami,
które od 1956 roku projektowano w Gdańsku
i sukcesem postawiono w kilku dzielnicach.
Różański, bo Różański został głównym projektantem
wielnicy.
No walczył jak lew o ten swój pomysł,
to wiem z opowieści pani Danuty
nie odpuścił i falowce miało zostać zbudowane.
Aczkolwiek Różański musiał pójść na ustępstwa
i ta bryła budynku jest nieco inna,
niż zakładano początkowo.
Potemkowo jeszcze Chmiel i Różański
zakładali, że budynki mają mieć taką bryłę
schodkowaną, jak bloki na Gdańskiej Zastopie
chociażby i generalnie miały mieć wysokość
do sześciu pięter i w pewnych momentach
miały być wypiętrzone do jedenastu.
Później, gdy doszło do realizacji,
inwestor, żeby uzyskać jak największą liczbę mieszkań,
no bo o to chodziło na Przymorzu,
stwierdził, że jak fundamenty są wylane,
no to trzeba pociągnąć to do dziesięciu pięter,
tak żeby uzyskać maksymalną ilość mieszkań.
I z tymi wytycznymi Różański
oddał do projektowania panowiec Danucie Olenckiej,
swojej koleżance z miastu projektu.
I pani Dąta Olencka wykonała projekt falowców,
aczkolwiek założyła, że te galerie
od strony właśnie północnej mają być kryte
i mają być podwieszane co dwa piętra
i schodkami w dół, schodkami w górę
miały się wtedy wchodzić do mieszkań.
Także ta elewacja od strony północnej
byłaby także jeszcze ciekawiej rozrzeźbiona.
Inwestor znowu zapoznał się z projektem,
wiedział, że budowa, konstrukcja takich galerii
jest zbyt kosztowna
i trzeba jeszcze większe oszczędności prowadzić.
Więc Różański, żeby zachować projekt
w swojej pracowni w miastu projekcie,
ogłosił taki konkurs wewnętrzny.
Wzięli nim udział najlepsi gdańscy architekci.
Miasto projekt to też było biuro projektowe,
gdzie najlepsi pracowali.
Co ciekawe, nie zaprosił do projektu pani Olenckiej,
ale pani Danuta powiedziała, że trochę podziela na jej ambicje,
więc poprosiła o możliwość wzięcia udziału
i kombinowała, żeby budynek przeprojektować
i wygrała ten konkurs.
Mówi, że wygrała prawdopodobnie dlatego,
że jako jedyna tak udało jej się zaprojektować mieszkania,
że kuchnie miały okna,
bo w ramach właśnie oszczędności
po prostu zaproponowano wszędzie we wszystkich wariantach
ślepe kuchnie.
Takie osiedle powstało zresztą nieco wcześniej,
blisko Przymorza.
To jest osiedle tysiąclecia.
Obecnie to jest między Jelitkowem a Przymorzem.
Tam właśnie to jest takie osiedle
budowane oszczędnie.
Nie ma, bloki są pozbawione balkonów,
postawione dosyć blisko siebie
i w kuchniach nie ma okien.
Stąd właśnie to osiedle nazywano Pekinem.
A na Przymorzu, w Falowcach,
ludzie mieli zamieszkać w lepszych warunkach.
Udało to się uzyskać.
Kuchnie mają okna.
Galerie są w prawdzie otwarte, ale są.
Bryła, kształt falowców to właśnie jest rezultat
dyskusji, ścierania się
i wiemy, że architekci nie mieli decydującego wpływu na to.
Musieli się dostosować do różnych uwarunkowań.
To obawiam się, że jest dosyć powszechny problem,
kiedy wizja architekta ściera się z możliwościami
i finansowymi, ale też takimi po prostu technicznymi,
które na budowie są.
Wspomniał pan już, że na wystawie możemy
posłuchać mieszkańców Falowca, ludzi,
którzy to miejsce znają najlepiej,
bo po prostu spędzają w nim swoje życie.
Ale na wystawie możemy znaleźć
wiele różnych przykładów tego,
jak silna jest i powszechna ta recepcja Falowca.
Mam tu na myśli chociażby słynną instalację,
czy też rzeźbę Julit Wójcik.
Julitę Wójcik znaną m.in. ze stworzenia
słynnej tęczy, która do pewnego momentu
ozdabiała Plac Zbawiciela w Warszawie,
bo ona Falowiec wydziergała z włóczki.
To dzieło jest tutaj na wystawie
najbardziej chyba frapującym obiektem.
To jest chyba obiekt, który przechowuje
w swoich archiwach Narodowa Galeria Sztuki Zachęta.
Tak, Zachęta zakupiła ten obiekt.
Do tego są jeszcze bardzo ciekawe
rysunki projektowe Julity.
To właśnie zestawiamy, bo te rysunki projektowe
są oczywiście długie.
I zestawiamy to, po raz pierwszy chyba udało się
zestawić to z odgenialnymi projektami
Falowca Pani Oleńskiej właśnie.
Także w pierwszej sali mamy projekt jednej z fasad.
Galeria ma ponad 200 metrów powierzchni,
ale nie udało się wszystkiego pokazać.
Także to jest oczywiście wybór tych materiałów,
jakie udało mi się zgromadzić, do jakich dotarłem.
Miałem oczywiście ochotę pokazać wszystkie projekty
wszystkich Falowców, ale tutaj by się to nie zmieściło.
Ale to też jest właśnie ciekawe, myślę, zestawienie.
Pokazujemy wybór grafik, bo współcześnie
moda jest na architekturę.
Wracamy do dawnej, modernistycznej XX wieku.
Powstają bardzo ciekawe grafiki, plakaty.
Pokazaliśmy je na wystawie.
Pokazujemy również oczywiście w wyborze książki,
bo od samego początku, kiedy Falowiec został zbudowany
w przewodnikach, w albumach, pojawiają się zdjęcia Falowca
do obecnej. Mamy taki kącik z pamiątkami.
Medalem wybitym przez dzielnię mieszkaniową właśnie
z tym motywem Falowca, pocztówki.
Cała masa pocztówek powstała.
No oczywiście wybraliśmy część z nich.
To jest zdjęcia archiwalne, które pokazują i budowę.
Do ciekawych należy projekt kolorystyczny Falowca.
Przy morze, tak jak inne osiedle,
a dzielnice mieszkaniowe w Polsce,
no nie uniknęły pastelozy.
Obecnie Falowce są pomalowane na różne kolory,
a w zamyśle architektów Falowce miały być jasne, białe.
Takie widoczne, odbijające słońce z daleka.
No gdyby wrócono do tej wierowodnych założeń,
no Falowce myślę, że tylko by zyskały.
Oczywiście zwracają uwagę swoją formą,
ale warto by ją jeszcze uporządkować
pod tym kątem kolorystycznym po prostu.
Falowiec przede wszystkim warto zobaczyć na własne oczy.
Czy warto być może przejść się tą trasą
od pierwszej do szesnastej klatki,
poczuć trochę jego klimat,
zrozumieć na czym polega jego fenomen.
Pomaga w tym także wystawa
pod tytułem Fenomen Falowca,
geneza i recepcja ikony gdańskiej architektury,
którą w Gdańskiej Galerii Miejskiej 2
można oglądać jeszcze do 21 stycznia przyszłego roku.
A dzisiaj w audycjach kulturalnych
opowiadał o niej Klaudiusz Grabowski,
pracownik Muzeum Gdańska,
kurator wystawy, a także historyk i historyk sztuki.
Bardzo Panu dziękuję za to spotkanie.
Dziękuję Państwu i gorąco zapraszam na wystawę.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia

Zakończenia Wspólne

Zakończenia Wspólne

Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne