Gdy po raz pierwszy muzyka towarzyszyła pokazom filmowym, nikt nie myślał jeszcze o tym, jak ważną rolę odegra w kinematografii. Bo muzyka, tak jak kino, ma u źródła potrzebę opowiadania historii i wywołuje silne emocje. “Janosik” i “Chłopi” to tytuły głośne dla europejskiej kultury. Dla kogo są one dzisiaj ciekawą propozycją? O tym opowiada dziennikarka i popularyzatorka muzyki filmowej – Magda Miśka-Jackowska.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
W ramach V Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie, 18 listopada 2023 odbędzie się koncert z muzyką do malowanej ekranizacji „Chłopów”. 21 listopada będziemy mogli obejrzeć film niemy „Janosik” z 1921 roku i usłyszeć specjalnie napisaną do niego muzykę Stanislava Palucha. Bilety są dostępne na stronie Festiwalu Eufonie.
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.
To jest taka jedna z najpiękniejszych, ale też chyba najlepszych definicji muzyki filmowej,
a zarazem najkrótsza odpowiedź na pytanie o jej bardzo burzliwą historię.
Brzmi, kino nigdy nie było nieme.
No, dodałabym tutaj jeszcze kilka słów, bo kino, choć narodziło się w wyniku wielkiego wyścigu technologicznego,
jaki pod koniec XIX wieku ogarnął świat, to jednak ma gdzieś u źródła taką czystą potrzebę zebrania ludzi wokół jakiegoś tematu,
który jest nowy, który jest ważny, albo który po prostu budzi emocje.
I ma też u swojego źródła potrzebę opowiadania historii, dzielenia się historiami, przekazywania tych historii dalej, drugiej osobie.
I to jest potrzeba stara jak świat, choć w tym wypadku to opowiadanie dzieje się za pomocą ruchomych obrazów, no i muzyki właśnie.
I tu wracamy do tego, że kino nigdy nie było nieme. Nie, nie było, bo choć nie potrafimy tego udowodnić,
to wiemy na pewno, że kinu od początku towarzyszyła muzyka.
Z kilku powodów. Te banalne to takie, że potrzebowano muzyki, aby ten pokaz filmowy pierwszy, bardzo primitywny,
był trochę bardziej odświętny i uroczysty i nie był tylko ciekawostką techniczną, ale pewnego rodzaju spektaklem.
A wśród tych mniej banalnych jest rola muzyki właśnie w procesie opowiadania historii.
i jej funkcja w przekazywaniu emocji.
Drodzy Państwo, witam w specjalnym odcinku podcastu Narodowego Centrum Kultury,
który poświęcony jest filmowym koncertom V Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej,
a eufonie w Warszawie w 2023 roku między 17 a 25 listopada.
Magda Miśka-Jackowska, zapraszam na tę opowieść.
Koncerty, o których mówię, przypominają i kierują naszą uwagę w stronę dwóch legendarnych dla całej europejskiej kultury tytułów.
Te tytuły to Janosik i Chłopi.
I od razu proszę zwrócić uwagę, że ich sława wykracza poza ramię kina, łączą się tutaj dziedziny sztuki,
mamy jeszcze ten taki dialog z popkulturą, mamy historię, no i mamy też to, że muzyka z obu produkcji będzie na festiwalu wykonywana na żywo,
ale także w fascynujący sposób możemy się tutaj odnieść właśnie do tego opowiadania, o którym już wspomniałam, do przekazywania historii.
Weźmy Janosika. To jest wprost doskonały przykład tego, o czym mówię.
Kiedy mówię słowo Janosik, kiedy mówię o Janosiku, to wszyscy wiemy, o kogo chodzi, prawda?
Wiemy o tym w Polsce, bo historia karpackiego zbójnika Janosika jest w Polsce doskonale znana,
ale Czechy, Słowacja to są oczywiście też kraje, które o Janosiku pewnie wiedzą nawet więcej niż my.
Legendę Harnasia, który jak mówiono zabierał bogatym i dawał biednym, rozsławił w Polsce w kulturze popularnej serial z lat 70.
z Markiem Perepeczką w roli tytułowej.
Ale ja o zupełnie innym Janosiku, chociaż proszę mi wierzyć, że tych śladów Janosikowych,
także w polskiej kulturze filmowej jest sporo.
Ale ja o prawdziwym skarbie słowackim.
O filmie w reżyserii Jarosława Sjakiela z 1921 roku.
To jest pierwszy pełnometrażowy i jednocześnie jedyny pełnometrażowy niemy film słowacki, jaki zachował się do dzisiaj.
Jeszcze za życia reżysera w 1995 roku trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Rozpoczyna dzieje i słowackiego i czeskiego kina, a losy samej produkcji są tak samo barwne i fascynujące jak losy Janosika.
Pomysł, aby o Janosiku nakręcić film narodził się w Chicago.
Tam przed pierwszą wojną światową przenoszą się bracia Sekielowie po to, aby rozwijać swoje skrzydła w branży filmowej właśnie.
Ten pomysł, aby o Janosiku opowiedzieć na dużym ekranie.
W filmie, którego wciąż mamy wtedy powiedzmy pierwsze lata w erze przeddźwiękowej, ale już film jako przemysł i jako rozrywka staje się ogromnie popularny.
Ten pomysł kiełkuje w głowach ludzi, którzy do Stanów Zjednoczonych przyjechali właśnie z Europy.
I przyjechali z tym takim mitem, legendą słowackiego bohatera narodowego Janosika.
No i to sprawi, że z jednej strony mieli pomysł na przedstawienie na ekranie prawdziwego superbohatera.
Już nawet we współczesnym, zgodnie ze współczesną amerykańską myślą filmową, ale z drugiej strony też mieli bohatera zupełnie za oceanem nieznanego.
Stąd pewnie problemy, o których za chwilę.
Janosik miał ogromne ambicje.
Na miejsce zdjęć bracia wybrali spośród wielu innych także swojej rodzinnej okolicy, Błatnicką Dolinę.
Główne role powierzyli i naturszczykom, i amatorom, i aktorom profesjonalnym, a wśród nich aktorom teatralnym.
I wśród nich najbardziej znany to Teodor Piszczek.
Powstały dwie kopie Janosika.
Jedna gotowa na rynek amerykański i jedna przeznaczona na rynek słowacki.
Film miał swoją premierę najpierw w Pradze.
I chociaż, tak jak mówiłam, ambicje i to życzenie spełnienia amerykańskiego snu były bardzo duże,
Janosik nie odniósł za oceanem wielkiego sukcesu.
Przede wszystkim dlatego, i to potwierdzają ci, którzy w historię Janosika się wgłębiają,
przede wszystkim dlatego, że była to postać w Ameryce kompletnie nieznana.
Niefunkcjonująca w kulturze popularnej.
Trzeba by było ją najpierw przedstawić, bo to oczywiste, że losy Harnasia wzbudzają uwagę człowieka,
który słyszy o tym po raz pierwszy.
Ale nie są to jeszcze czasy, kiedy możemy to zrobić jednym filmem.
I to w dodatku filmem o mniejszym budżecie.
I to w dodatku filmem, który przygotowują ludzie, którzy w branży filmowej dopiero stawiają pierwsze, poważne amerykańskie kroki.
Janosik zaginął, jak wiele filmów niemych.
Ale i tu rozpoczyna się następny rozdział Janosika.
Historia równie fascynująca.
Odnalazł się w Chicago w garażu producenta Jana Zawodnego w 1970 roku.
Na podstawie odnalezionej amerykańskiej kopii film zrekonstruowano.
I pokazuje dzisiaj Janosik nie tylko tradycję kraju autorów, ale także historię o nich samych, opowieść o nich samych.
A przede wszystkim o tym kinieniem, okresie fascynującym, bardzo trudnym do odtworzenia dzisiaj.
A możemy dzisiaj Janosika pokazywać, interpretować na nowo i się nim cieszyć.
Przede wszystkim za sprawą świetnych muzyków, którym ten film po prostu pewnego dnia stanął na drodze.
Jest rok 2021, kiedy Stanisław Paluch, jeden z najbardziej rozchwytywanych w Czechach i na Słowacji artystów muzyków,
pisze na zamówienie festiwalu w Bratysławie, Viva Musica, właśnie ścieżkę muzyk do niemego Janosika.
Paluch, który ma bardzo szerokie zainteresowania muzyczne.
Oczywiście gdzieś tam wśród swoich ulubionych kompozytorów wymienia Johna Williamsa, wielkiego amerykańskiego filmowego kompozytora.
Ale kino nie jest jego główną działalnością zawodową.
Nawet w jednym z wywiadów żartował.
Film wydaje mi się zawsze na początku atrakcyjniejszy niż wszystko inne, co robię.
Jakby był taką sympatyczną odskocznią.
No a co robi Stanisław Paluch?
Staną Paluch, jak sam o sobie mówi.
Gra w zespole, który nazywa się Bashavel i który to słowacki zespół gromadzi od 2006 roku artystów muzyków działających przede wszystkim w różnych innych formacjach jazzowych i na scenie jazzowej.
Ale z takim zacięciem i z taką misją łączenia tego jazzowego sposobu, stylu z elementami muzyki folkowej.
I tutaj odbija się w ich grze nie tylko tradycja ich kraju, ale myślę, że z pewnością możemy się posłużyć tym hasłem eufonii, czyli że mamy do czynienia z Europą środkowo-wschodnią.
No i tutaj warszawska festiwalowa prezentacja Janosika to także udział działający już od blisko 50 lat orkiestry Sinfonietta Żlina, no i właśnie zespołu Bashavel.
Co by było, gdyby ci artyści spotkali wcześniej Łukasza Rostkowskiego, autora muzyki do Chłopów?
Czy gdyby się poznali, mogłoby być tak, że oni również wzięliby udział w nagraniu w Cieszki do Chłopów?
Bo Chłopi to drugi filmowy tytuł tegorocznych eufonii i w podobny sposób fantastycznie chłopi łączą i dziedziny, i style muzyczne, i gatunki.
To wiemy, że film przenosi na ekran uwielbianą powieść Raymonta, nagrodzoną Noblem.
Sto lat później oglądamy ten świat w Chłopach, Cztery pory roku i pejzaż ludzkich relacji.
Jest to film zrealizowany w technice animacji malarskiej, w tej samej, w której powstał Twój Wincent.
Twój Wincent i chłopi mają też tych samych twórców filmową parę Dorotę Kobielę i Hugh Walshmana.
W tym momencie, w którym do Państwa mówię, wiemy na pewno, że chłopi są wielkim kinowym przebojem,
bo film zobaczyło do pierwszych dni listopada na ekranach kin w Polsce ponad milion widzów.
Dodatkowo chłopi są polskim kandydatem do Oscara i ta rywalizacja w oscarowym wyścigu już się zaczęła.
Także z takim śmiałym zaproszeniem, dam na scenę amerykańską muzyki w Los Angeles,
koncerty muzyki do chłopów, a Łukasz Rostkowski, czyli Luke, trójmiejski kompozytor, raper i producent wokół chłopów muzycznie
działać będzie jeszcze przez wiele miesięcy, bo od eufonii się zaczyna, ale ta trasa koncertowa ma być bogata.
Ważny ten milion widzów, ponieważ oto masowej publiczności, masowej widowni Łukasz Rostkowski pokazuje muzykę,
która aż tak masowo odbierana chyba nigdy nie była, a jest absolutnie pasjonująca, pokazuje brzmienia instrumentów kompletnie nieznanych,
jak lira korbowa, jak fidel płocka, suka biłgorajska i łączy tradycje muzyki folkowej z Polski i z różnych innych zakątków,
dlatego, że jakby misją Luka od zawsze jest zapraszanie do współpracy artystów z różnych zakątków świata.
Tutaj mamy artystów z Białorusi, Ukrainy, Serbii, no i oczywiście Polski.
To wszystko nam współbrzmi, prawda? Wszystko się łączy. Te pojęcia współbrzmienie, łączenie wydają mi się niezwykle istotne w mówieniu o Janosiku i o chłopach.
Nie tylko dlatego, że sobie już wyobrażam estradę festiwalu Eufonie, która wypełniona jest brzmieniami, instrumentami,
fantastycznymi muzykami z różnych stron, ale ta idea łączenia jest tutaj widoczna jak na dłoni i bardzo dobrze słyszalna.
W końcu Eufonia to pojęcie, które ma swój rodowód w starożytnej Grece i które oznacza przyjemne współbrzmienie w takim najbardziej podstawowym znaczeniu.
A ja mogę dodać tylko, że oznacza też zgodność w brzmieniu. Sztuka, a muzyka i film w szczególności mają nieprawdopodobną umiejętność gromadzenia różnych umysłów, różnych charakterów i różnych talentów wokół jednego tematu.
Po to właśnie, aby opowiedzieć, czytaj, zagrać drugiej osobie jakąś historię.
Bardzo często to zaczyna się od sytuacji kameralnej, bowiem Luk poznał reżyserów chłopów w sytuacji towarzyskiej,
a Janosik miał swoją pierwszą muzyczną prezentację w domu, w warunkach kameralnego, intymnego koncertu.
Zatem publiczność może się zmieniać, może być bardzo mała albo bardzo duża, ale to co się dzieje, kiedy opowiadamy komuś jakąś historię,
To jest jeden z najważniejszych i najciekawszych momentów w życiu.
Na wystawie pt. „George Sand (1804-1876). W kalejdoskopie życia i sztuki” zgromadzono unikatowe pamiątki związane z Artystką, które przekonują, że była wszechstronną humanistką, w wielu kwestiach wyprzedzającą swoją epokę. Celem twórców ekspozycji było przedstawienie Sand, jako kobiety wielu zainteresowań, pasji i talentów, która niezasłużenie jest przedstawiana przede wszystkim jako „partnerka… Czytaj dalej o Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli
Interaktywna, dwujęzyczna mapa pozwala poznać skomplikowaną biografię oraz twórczość Mieczysława Wajnberga, jednego z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Uniwersum będzie rozwijane, w miarę dalszych ustaleń dotyczących jego życiorysu. Mieczysław Wajnberg był kompozytorem polsko-żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Warszawie, gdzie wraz z rodzicami i siostrą mieszkał w kamienicy przy ul. Żelaznej 66. Czytaj dalej o „Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Tadeusz Miller – pieśniarz powojennego Szczecina Słuchacze mylili go z Mieczysławem Foggiem, on sam cenił twórczość Binga Crosby’ego. Choć płyty z wykonywanymi przez niego tangami sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy, przedwczesna śmierć sprawiła, że Tadeusz Miller na całe dekady został zapomniany. Zmienia się to m.in. za sprawą poświęconej mu… Czytaj dalej o Król Tanga
Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina
