Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Rozpoczynamy audycje kulturalne. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Pierwsza na świecie płyta z pieśniami w gwarze mazurskiej.
Powiedzieć się, że byłam zaintrygowana, kiedy usłyszałam to sformułowanie, to jest mało.
Dlatego, że tak naprawdę to zaintrygowana, poruszona i zaciekawiona byłam, kiedy tej płyty po prostu wysłuchałam,
bo robi ona niezwykłe wrażenie. Jest to muzyka, z jaką się nie spotkałam.
To jest połączenie bardzo wielu różnych kierunków, nurtów, które razem mimo wszystko tworzą spójną całość,
ale tak jak wspomniałam, inną niż wszystkie.
Ale na szczęście to nie ja będę mówiła o tej płycie, bo do dzisiejszej rozmowy zaprosiłam jej autorkę,
czyli Monikę Wierzbicką, autorkę tekstów, wokalistkę i kompozytorkę, która może być też kojarzona pod pseudonimem Nina Nu.
Dzień dobry, bardzo mi miło. Chciałabym tylko powiedzieć, że jest to pierwsza na świecie autorska płyta w gwarze mazurskiej,
bo być może wyszła płyta tradycyjna z pieśniami, choć ja o takiej płycie nie wiem.
Zanim poproszę panią, żebyśmy sobie rozłożyły na części pierwsze to sformułowanie,
bo ciekawa jest i ta część dotycząca pieśni autorskich i ta dotycząca gwary mazurskiej.
Jest tu dużo wątków, które warto rozwinąć.
To ja zapytam o tytuł tej płyty i przy okazji poproszę, żeby w czasie tej rozmowy pani niejako trochę mnie kształciła w tej gwarze mazurskiej,
bo być może ja te słowa będę błędnie wymawiała.
Ja nie pochodzę z tej części Polski, więc styczność z gwarą mazurską mam niewielką.
Tak więc płyta DUSA?
DUSA, czyli dusza. Mazurzy, mazuzyli, jeden z charakterystycznych punktów.
DUSA, ponieważ okazało się, że na płycie jest więcej tekstów, piosenek traktujących o duszy.
Ale pierwszym utworem, który powstał i pomyślałam wówczas, że chciałabym stworzyć coś więcej niż tylko jedną piosenkę,
najpierw była pieśń napisana po polsku, DUSZA.
Poprosiłam Piotra Szatkowskiego, doktoranta Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk o pomoc w tłumaczeniu.
Zresztą Piotr mi pomaga od samego początku, tak powiem, działalności mojej mazurskiej,
ponieważ tłumaczył już na pierwszej płycie Głos Dawnych Mazurów parę tekstów.
Potem w trakcie mojej działalności edukacyjnej, mojej i potem dzieliłam się tą wiedzą z innymi.
I cały czas przy mnie był i był z życzliwą uwagą, zawsze był po prostu.
I kiedy już miałam tekst po mazursku, zaczęłam śpiewać.
Melodia sama przyszła.
Zresztą tak jest w przypadku wszystkich tych pieśni.
Po prostu melodie przyszły razem z tekstami.
Jak sobie myślałam, od razu śpiewałam i zapisywałam na dyktafonie.
Propozycje, takie, które mi przychodziły z głowy.
I zazwyczaj te pierwsze propozycje były trafione w dychę.
I wówczas, ja wcześniej już myślałam, że chciałabym coś zrobić z Rafałem Benedekiem,
ponieważ jego wrażliwość, jego kunszt mnie zachwycił.
I poprosiłam go, wysłałam piosenkę i poprosiłam go, żeby przemyślał sprawę,
czy nie zechciałby zrobić aranżacji, produkcji do tej pieśni.
Czyli wysłałam taką surówkę do klika, czyli takie tk, tk, tk, tk.
Śpiewałam bodajka z dadusa i cała piosenka przeleciała.
Rafał odpowiedział, że no można by spróbować i od tego można by spróbować.
Minęło trochę czasu i dostałam w pewnym momencie gotową aranżację,
taką gotową, no rybkę taką już ułożoną.
Zachwyciło mnie to i zdałam sobie sprawę, że nadszedł czas na zrobienie czegoś więcej
niż tylko pojedynczych piosenek, które cały czas robiłam z różnymi artystami,
którym jestem przewdzięczna za tę podróż do Dusy.
Zapytałam się Rafała, czy nie zechciałoby zrobić całej.
Wiedziałam, że będę chciała połączyć pop elektronikę,
bo ja też nawet nie wiem jak to nazwać, bo jest tam i elektronika, i pop,
i trochę awangardy. I bardzo chciałam to połączyć z żywymi instrumentami.
Rozmawialiśmy dużo na ten temat z Rafałem i zgodził się ze mną,
że fajnie będą brzmieć.
Także w trakcie pracy nad płytą zaprosiłam wspaniałych muzyków, muzykantów,
muzykantkę, Sylwię Świątkowską, która, mogę tak powiedzieć, że jest ze mną
od głosu dawnych Mazurów, gdzie zagrała swoje partie,
ale tak naprawdę ze mną jest dużo dłużej, ponieważ zachwycałam się jej talentem
i wrażliwością od samego początku, kiedy poznałam kapelę ze wsi Warszawa.
Na płycie też zagrali Wiesław Wysocki na klarnecie i na saksofonach
i Łukasz Korybalski na trąbce.
To instrumentarium też zwróciło moją uwagę, bo tak a propos tego,
że wymieniała Pani różne gatunki, które na płycie się znalazły,
to ja sobie pomyślałam, że jednymi z ciekawszych płyt są te,
które tak trudno włożyć w jakąś kategorię i szufladkę i tam tak zamknąć
i tutaj z dusą na pewno tak jest.
Obok tych brzmień elektronicznych pojawiają się naprawdę rzadko spotykane,
wydaje mi się, w tej chwili instrumenty, czyli na przykład ten klarnet.
Obok nich saksofon i trąbka i skrzypce.
Tych nawiązań do muzyki ludowej, do muzyki tradycyjnej
można szukać nie tylko w tekstach i nie tylko w słowach, które się pojawiają.
To jest w ogóle wspaniałe, że Pani to zauważyła,
bo jak Państwo sięgniecie po tę płytę,
to usłyszycie, że żaden instrument, no raz może,
ale żaden instrument nie zagrał pojedynczej ścieżki.
To tak naprawdę był celowy zabieg, ułożenie,
że jak grają saksofony, to cztery.
Jak grają Fidel Płocka i skrzypce, to dwa.
Tak jak kapele wiejskie czasami grały.
Ta pan tutaj sobie grał solówkę.
Drugi usłyszał, że tam ktoś gra solówkę, to ja też.
I takie miszmasze powstawały, cudowne.
Ja byłam na paru takich, no nie wiem, no koncertach,
gdzie widziałam wiejskich muzykantów grających.
Cały czas się śmiałam.
Miałam uśmiech taki, to znaczy to nie śmiałam się z czegoś,
ale uśmiechałam się po prostu, że to tak można,
że czasami jest nierówno, nieczysto,
a to wszystko gra, bo grane od serca.
Więc bardzo się cieszę, że pani na to zwróciła uwagę,
że to instrumentarium jest rzeczywiście takie klarnety, saksofony.
Są instrumentami używanymi przez grajków tradycyjnych.
Wspominała pani o tekstach
i tu może trochę nawiążemy do tego,
że to jest płyta z autorskimi pieśniami,
z autorskimi tekstami.
Pojawia się tu automatycznie pytanie,
skąd brała się inspiracja.
Pani prywatnie i osobiście jest związana z Grzyckiem,
a więc z tym rejonem, gdzie Gwara Mazurska
jak najbardziej się pojawiała.
No ale jak te teksty do pani przychodziły?
Nie mogę nie wspomnieć wielkiego udziału
w tej płycie Olgi Stopińskiej,
która pierwsza pokazała mi pieśni
i tak naprawdę ona się śmieje
i mówi, że to nieprawda,
ale moją jest Alfą i Omegą,
a przynajmniej była na czas poznania pieśni.
Trafiłam do Olgi, bo chciałam poszerzyć
spektrum swojego głosu
i od razu Olga ma niesamowitą ekspresję,
i od razu powiedziała Monika,
szukaj pieśni, szukaj śpiewaczek,
to jest twoje dobro
i bardzo taki właśnie pod wpływem tej zachęty,
i znalazłam pieśni.
Korzystałam z archiwów Radia Olsztyn,
jak również naszych państwowych archiwów.
To był też czas pandemiczny potem,
więc wszyscy jakoś zaczęliśmy mieć
trochę więcej czasu.
Wszystko się przeniosło do domu,
a że pisałam pracę stypendialną,
to otrzymałam z Hispanu część pieśni,
o której poprosiłam właśnie do pracy
takiej własnej edukacyjnej
która pokazała mi po prostu moc pieśni.
Jak te pieśni czytać,
w jaki sposób do nich podejść,
nie od strony stricte estetycznej,
tylko takiej psychologiczno-duchowej.
Plus śpiewaczki na taśmach,
panowie Zaborowski,
Jak ja słuchałam państwa,
to łzy mi jak grochy leciały.
To było takie doświadczenie
bo ja od takiej technicznej strony
podeszłam do pieśni,
że chciałam poznać pieśni,
bo chciałam je wpleść
do scenariusza sztuki słowno-muzycznej
i nagle dostałam w twarz
takim niczym niewymyślonym,
prawdziwym głosem ludu mazurskiego.
Pamiętam, że mówiłam wtedy Oldze,
mówię, Olga, ale ja pieśni,
to ja nie będę śpiewała,
ja będę tworzyła tu wiersze.
nie wiesz nigdy, co się zdarzy.
Na ten moment nie mów,
nie mów, bo ja tak ekspresyjna jestem.
A tutaj okazało się,
nagle po napisaniu tego scenariusza,
ze mnie zaczęły pieśni wypływać,
ponieważ można patrzeć na pieśni
w kontekście przekazu takiego komunikacyjnego,
społecznego, żartobliwego, plotkarskiego,
ale również w kontekście radzenia sobie
ze swoimi emocjami.
Przecież wtedy nie było psychologów.
Wtedy były kółka wiejskie,
kobiety się spotykały z kobietami,
faceci z facetami, panowie
i śpiewali sobie i śpiewali tak naprawdę,
żeby upuścić emocje,
żeby nie było tak właśnie patetycznie,
było i żartobliwie i plotkarsko.
Nazwiska były pieśni tak robione,
a ta wiśniewska to taka i taka,
ale były właśnie takie pieśni,
Po co ześ mnie mamusienku
gdzie taki lament i żałość
nad losem dziewczyny,
która poszła za mąż,
kompletnie nieprzygotowana do chaty,
gdzie się czuła obca,
sami też możemy czerpać dla nas,
bo jeśli coś nas porusza w danej pieśni,
to znaczy, że tutaj gdzieś mamy
swoją sprawę do załatwienia.
Można się po prostu dużo z tych pieśni
i prześpiewać tak naprawdę te emocje.
Po co ześ mnie mamusienku
to w ogóle była pierwsza pieśń,
która do mnie przyszła
i która wtedy na nagraniach
ona była najpełniej zaśpiewana,
że miała swój początek,
rozwinięcie i zakończenie,
więc to też takiej estetycznej strony,
że jest to nie zawieszone w próżni
i zaczęłam ją śpiewać z Olgą.
Tak mnie po prostu serce zaczęło boleć.
Ja nie wiem już nad czyim losem,
już nawet nie wnikam teraz,
czy nad w ogóle naszym kobiecym,
że postanowiłam napisać Remedium
i to jest piosenka Moons
i to jest pieśń o dobrym mężu.
że pani powiedziała o tej piosence,
co mnie się wydaje,
to to jest jedyna taka skoczna,
a w internecie chyba nawet
ona jest opisana jako grotochwilna piosenka,
bo pozostałe są żewne.
które mnie przyszło na myśli jako pierwsze,
kiedy zastanawiałam się nad tymi utworami.
Można mówić nostalgiczne,
można mówić smutne,
ale moim zdaniem one są żewne.
Ja się zaczęłam zastanawiać,
czy to może mieć związek
z historią tego regionu,
tak naprawdę ze społecznością
nieustannie doświadczaną
i przez wichry historii,
ale też przez naturę.
Ta żewność to ze mnie wypływa,
nawet jeśli w piosence
Szostri czy Set Bóg.
Set Bóg jest tak naprawdę
i moim zachwytem nad książką
genialną literaturą po prostu
i opisuje taki bajkowy świat Mazurów.
w którym chcielibyśmy być.
Ja na przykład odnajduję się
że ja się wybieram tylko jako
tylko ja widzę z siebie
W książce Dzieci Jerominów
jest wspomnianych kilka pieśni.
te początkowe zdania.
pastor Agrykola mówi,
śpiewali na pogrzebie Michała
Powinni byli śpiewać
kroczy cicho na swój sposób
przez las miły Bóg.
No i zaczęłam tego szukać
I napisałam tak naprawdę
to, co ze mnie wypłynęło.
Przy okazji tej płyty
w ogóle się nie zastanawiałam,
że przychodzą do mnie
Tak samo jak i potem
melodie na te teksty.
że szostri na przykład są,
nie są smutnym kawałkiem,
że to jest mądry kawałek.
Jest tam taki tekst,
że siostry moje dają,
Siostry moje patrzą,
lustra w oczach mają.
Ech, co ja tam widzę,
Nie jest taki smutny.
czegoś nie daje w życiu,
to nie jest zamknięcie bram
jest to wielki dar.
I to jest jakoś z życia
tylko tak ubrane poetycko.
Mówiła Pani o ludziach
którzy byli doświadczani
bo żyli raz w Polsce,
raz w Prusach Wschodnich,
a teraz znowu w Polsce.
jakoś tak szczególnie.
byli ludźmi stamtąd.
Oczywiście żyli w państwie
i państwowość była,
byli ludźmi tamtej ziemi.
stosunków międzyludzkich.
Ludzie żyli w małych wioskach,
w małych społecznościach,
nigdzie pewnie nie wyjeżdżali.
15 kilometrów miasto,
to w ogóle już była wyprawa.
Głównie trzeba było
pewnie iść na piechotę.
Ta moja praca pięcioletnia
że tylko literatura,
ale nie da się odciąć kultury
od historii regionu.
Więc to do mnie przychodziło.
I ja, która nie za bardzo
bo po prostu trudno mi
te daty wchodziły do głowy,
nagle otworzyła mi się głowa
Szukając różnych informacji
na temat wierszy, pieśni,
trafiłam na wspaniały w ogóle
zbiór księdza Gizewiusza,
pieśni ludu z nadgórnej drwęcy
i on zapisywał te pieśni
i jako jedyny w ogóle
zapisał pieśni z nutami.
Głównie były teksty,
ale że był wykształconym człowiekiem
to zapisywał też z nutami.
Mnóstwo pieśni było żartobliwych,
więc ludzie musieli sobie
jakoś też wentylować,
że nie tak cały czas cięciożył
i po prostu ciężko się żyje
i tak będę od rana do wieczora
Żyło się jak się żyło,
ktoś nadepnął na odciska,
miał talent dokładania piosenek,
to co napisał o tym,
Więc rzeczywiście te Mazury
mogą się tak kojarzyć,
tak na pierwszy rzut,
że to jest tak wiatr,
Ale w tym takim ogólnym rysie,
klimacie takim wizualno-mentalnym
że było tam też i wesoło,
bo się dzieci rodziły,
czy wychodziły kobiety za mąż
ale też czasami było tak,
że było wspaniale i dobrze.
Więc chciałam powiedzieć,
żeby nie zapominać o tym,
ale też było w tym ciężko,
radośnie i ludzie znajdowali
pewną radość bycia i życia tam.
Oprócz tego, co pani powiedziała,
to znaczy, że ta gwara
Ja zaczęłam się zastanawiać,
czy tworzenie w gwarze,
czy też wyrażanie się
za pomocą tekstów pisanych gwarą,
daje coś więcej niż pisanie po polsku,
niż pisanie w tym języku,
który jest dla nas pewnie taki bardziej intuicyjny,
użyteczny, ale też użytkowy.
Czy właśnie sięganie po gwarę
trochę poszerza jakąś możliwość?
W ogóle jeszcze chciałam powiedzieć,
że jest gwara mazurska,
ale ludzie mówiący po mazursku
chyba raczej woleliby,
To jest mowa w ogóle.
To już jest spór pomiędzy naukowcami,
ale oni mówili w sposób szczególny,
że mazurski to jest zlepek
gwary mazowieckiej.
Jest dużo słów niemieckich
niemieckich zmazurzonych
albo spolszczonych.
No nie wiem, jak to nazwać,
ale ta mowa rozwijała się
w różnych regionach Mazur.
Po zachodniej stronie
było bardziej sztywno.
Sze mówiło takie wszystko stwardzione,
więcej słów niemieckich,
a na przykład w tym rejonie,
gdzie ja się urodziłam,
troszeczkę bardziej miękko.
To tylko chciałam tak powiedzieć
a propos mowy mazurskiej,
a jeśli chodzi o klup,
śpiewając po polsku,
śpiewając po mazursku.
Kiedy poszłam do Olgi,
że śpiewając pieśni,
ja ostatnio odpowiedziałam tak,
bo mi się coś takiego przyszło do głowy,
że jak ja śpiewam po mazursku,
Mimo iż nie mam korzeni,
nie urodzili się na Mazurach,
ale mam takie poczucie
jakby mnie ktoś od środka głaskał.
Ja akurat nie śpiewam ciężkawych pieśni bardzo,
bo nie mam takich doświadczeń życiowych,
natomiast tak cieplej mi jest,
tak trochę głębiej,
nie umiem inaczej tego nazwać.
Motywy i pieśni ludowe,
związane z konkretnymi regionami,
nadal w Polsce nie są chyba tak w pełni wykorzystywane,
natomiast nie da się ukryć,
że jakieś podchody do tego,
zaczątki tego już były.
Pani pisząc, opowiadając o tej płycie,
przywoływała chociażby Grzegorza z Ciechowa,
który przypomniał nam piejokury.
I na koniec chciałam zapytać właśnie o to,
czy tym kierunkiem Pani będzie dalej podążała,
czy tego zgłębiania świata Mazur, Mazurzenia,
będzie dzięki Pani w muzyce polskiej więcej?
Bardzo bym chciała,
żeby ktoś słuchając tej płyty,
ktoś z twórców powiedział,
o ja, ja też tak chcę.
To w ogóle by było najpiękniejsze,
ponieważ nie mam złudzeń,
że nagle zaczniemy mówić po mazursku,
ale bardzo bym chciała,
żebyśmy pamiętali o ludziach tam żyjących,
o śpiewaczkach, o śpiewakach tam żyjących.
Zauważyli, że przecież my jesteśmy po prostu
bardzo różnorodni w granicach naszego kraju,
a także poza granicami naszego kraju.
I żebyśmy się łączyli w tej różnorodności,
a nie zamykali się na tej inności.
Już zdając siebie, jak to mówiłam,
nie wiem tak naprawdę, co będzie dalej.
Teraz się cieszę tym,
że jest DUS-a na świecie,
w wersji ECD i w wersji winylowej
Przyszedł taki czas cieszenia się,
że piosenki trafią do państwa
i będą cieszyć każda na swój sposób,
a może oprócz cieszenia właśnie coś poruszy,
która będzie prowadziła każdego słuchacza
i do zgłębiania swojej przestrzeni życiowej,
żebyśmy po prostu dobrze robili.
Myślę, że piękniejszej rekomendacji,
czy piękniejszego wstępu do tego,
żeby płyty DUS-a wysłuchać
nie uda mi się zrobić.
Także pozwolę sobie zakończyć tę rozmowę
słowami właśnie Moniki Wierzbickiej,
autorki tekstów, wokalistki,
no i autorki pierwszej na świecie
płyty z autorskimi pieśniami
w gwarze mazurskiej,
Bardzo dziękuję za tę rozmowę.
Sferomować mu se po dojrze u DUS-a.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
