Wybrany utwór: Ukryte znaczenia. Motyw wnętrz w sztuce polskiej od XIX do XXI wieku
Salony, gabinety, buduary, jadalnie czy dziecięce pokoje w twórczości polskich artystów od biedermeieru do współczesności – to główny motyw najnowszej wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Na ekspozycji znalazło się ponad 130 obrazów stworzonych przez ok. 200 lat, wśród nich prace Aleksandra Gierymskiego, Leona Wyczółkowskiego, Józefa Czapskiego czy Wilhelma Sasnala.
Kuratorki wystawy zapraszają widzów odwiedzających wystawę „Ukryte znaczenia. Motyw wnętrz w sztuce polskiej od XIX do XXI wieku”, do… przestrojenia uwagi. Proponują, by zamiast skupiać się na pierwszym planie obrazu, skoncentrować uwagę na jego tle. Pozwala to odkryć ukryte dotąd przed naszym wzrokiem sensy i znaczenia.
Takim właśnie tłem najczęściej są dla nas wnętrza, które artyści „uczłowieczają”, przez co stają się metaforą duszy.
Wystawę otwiera przestrzeń sztuki Młodej Polski, gdzie można zobaczyć pełne metafor prace m.in. Konrada Krzyżanowskiego, Józefa Mehoffera, Ferdynanda Ruszczyca i Wojciecha Weissa.
Z kolei biedermeier ukazuje przemiany społeczne, co widać świetnie chociażby na obrazach Leona Wyczółkowskiego czy Aleksandra Gierymskiego. Okres nowoczesności XX wieku jest reprezentowany przez obrazy Józefa Czapskiego czy Tytusa Czyżewskiego, a wystawę wieńczą prace współczesne m.in. Wilhelma Sasnala czy Jerzego Nowosielskiego.
Kuratorkami ekspozycji są dr Maria Gołąb oraz dr Agnieszka Skalska. Wystawę „Ukryte znaczenia. Motyw wnętrz w sztuce polskiej od XIX do XXI wieku” można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu do 18 stycznia 2026 r.
O wystawie w Audycjach Kulturalnych opowiedziała dr Agnieszka Skalska.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Poznaniu.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dziś proponuję, abyśmy przenieśli się do Poznania, ale tak naprawdę, żebyśmy spróbowali pomyśleć o różnych dziełach sztuki, które oglądamy chociażby na muzealnych wystawach, ale z trochę innej perspektywy.
Mianowicie, chodzi mi o to, abyśmy spróbowali skupić się nie na tym, co znajduje się na pierwszym planie, ale spojrzeli nieco w głąb na to, co tylko pozornie, jak się okazuje, tworzy tło całej kompozycji.
I do tego m.in. zaprasza ekspozycja Ukryte znaczenia. Motyw wnętrz w sztuce polskiej od XIX do XXI wieku, którą do połowy stycznia przyszłego roku można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
Stworzyły ją kuratorki dr Maria Gołąb oraz dr Agnieszka Skalska i to właśnie ona przyjęła zaproszenie do dzisiejszego spotkania i zgodziła się opowiedzieć o wystawie w audycjach kulturalnych.
Pani doktor, bardzo miło mi jest Panią powitać.
Dzień dobry, witam serdecznie. Dziękuję za zaproszenie.
I to w takim razie, czy na początek zgodzi się Pani rozwinąć ten wspomniany przeze mnie przed momentem wątek z poglądania głębiej, zwłaszcza jeśli chodzi o prace malarskie, no bo to one są osią wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
Tą wystawą chcieliśmy zaprosić naszych widzów do tego faktycznie, żeby nieco zmienili perspektywę spojrzenia na obrazy, żeby zamiast zatrzymywać się na pierwszym planie,
skoncentrowali swoją uwagę na tym, co dzieje się wokół przedstawianych postaci czy scen rodzajowych pokazywanych na obrazach i żeby zwrócić generalnie uwagę na to, czym jest wnętrze,
jak jest przedstawiane wnętrze, które zwykle jest tłem obrazów na obrazach w polskim malarstwie.
My zgromadziliśmy około 130 dzieł sztuki, które pochodzą z różnych epok, od Biedermajeru i realizmu do współczesności.
Otwieramy naszą ekspozycję przestrzenią młodej Polski, która wydaje się najbardziej intensywnie, najlepiej ilustrować takie przeświadczenie,
że obraz wnętrza, przedstawienie wnętrza jest metaforą duszy.
I tutaj w tej przestrzeni znalazły się najlepsze takie egzemplifikacje tego problemu.
My zdołaliśmy dzięki szczodrości ze strony Muzeów Narodowych, Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego w Krakowie,
także we Wrocławiu, a także innych muzeów wypożyczyć wspaniałe dzieła sztuki.
Jesteśmy bardzo wdzięczni za tę współpracę. Kwerendy, które poprzedzały tę wystawę, odbywały się właściwie przez lata
i ich autorką jest pani doktor Maria Gołąb właśnie.
Wydaje nam się, że przez te wybitne obrazy udało nam się zilustrować tę właśnie koncepcję powiedzmy.
Pokazujemy obrazy w pewnym sensie w porządku chronologicznym.
Mówię w pewnym sensie, ponieważ na przykład przestrzeń poświęcona Biedermajerowi i realizmowi znajduje się nieco z boku.
Tak jak mówiłam, otwieramy wystawę Młodą Polską.
Pozwolę sobie tutaj wejść w słowo, ponieważ to właśnie w części poświęconej Młodej Polsce,
to jest zupełnie prywatne wtrącenie, znajduje się obraz, przy którym spędziłam najwięcej czasu.
Chodzi mi o płótno Ferdynanda Ruszczyca pod tytułem Biały Mazur.
Przyznam, że on ma w sobie coś naprawdę dla mnie magnetycznego.
I tutaj przy okazji wspomnę, że na wystawie w Muzeum Narodowym w Poznaniu możemy oglądać dzieła,
które są na co dzień praktycznie niedostępne, bo jeśli się dobrze orientuję,
to Biały Mazur został wypożyczony z kolekcji prywatnej.
Oprócz tej szczodrości ze strony muzeów i galerii, również galerii prywatnych,
spotkała nas wielka życzliwość ze strony prywatnych kolekcjonerów.
I ten obraz należy do prywatnej kolekcji, jest faktycznie jednym z takich obrazów,
które przedstawiają wnętrze, w którym nie ma ludzkich postaci.
Szczególnie interesujące są przykłady takich malarskich kompozycji,
gdzie wnętrze jest puste.
Chociaż waham się używając tego określenia, ponieważ ono nie jest puste.
Ono jest wypełnione, tak jak płaszczyzna obrazu, wypełnione jest różnymi przedmiotami,
istotnymi, znaczącymi, budującymi nastrój właśnie i budującymi tę opowieść inaczej,
niż gdy przedstawiane są na obrazie postacie ludzkie.
Tutaj to jest faktycznie olśniewający obraz, w którym Ruszczyc przedstawia fragment
swojego domu w Bohdanowie.
Przedstawia ten fragment, tytułując go Biały Mazur.
Biały Mazur to jest taki taniec, który odbywał się zwykle na końcu balu, nad ranem.
Ten kadr obejmuje żyrandol, ozdobiony taśmami, muślinem, w odświętnej odsłonie po prostu,
ale także obejmuje inne sprzęty, kwiaty, róże przykrytą kloszem,
czy obrazy wiszące na ścianach, ale specjalnie jest oko malarza ustawione w ten sposób,
że nie dotyka przestrzeni, w której mogliby znajdować się ludzie.
Na podstawie tego kadru i odświętności szczegółu, który został pokazany,
możemy jednak odtworzyć resztę, to znaczy w pewnym sensie Ruszczyc działa
kierując się zasadą pars prototo, szczegółu w miejsce całości właśnie.
I to, co wyobraża sobie widz, który umieszczony zostaje w zasadzie przez artystę
właśnie w tym wnętrzu odświętnym, to co dzieje się w jego wyobraźni, w jego percepcji,
to jest wyreżyserowane przez artystę w sposób mistrzowski.
Obok tego obrazu, o którym pani wspomniała, znajduje się obraz Konrada Krzyżanowskiego,
przedstawiający też jeden przedmiot, czy jeden sprzęt, to znaczy fortepian.
I właściwie ten fortepian jest najważniejszym elementem wnętrza,
dzięki któremu, jak to nazwali państwo kosowscy, cała przestrzeń wypełniona jest dźwiękiem.
To jest taka przestrzeń akustyczna.
Tutaj też wnętrze nabiera znaczenia, sensu poprzez przedmioty, poprzez meble,
które wydają się ożywione gestem malarza.
I w tej samej części możemy też oglądać dwa obrazy jednego autora,
które w pewien sposób ze sobą dialogują, mają też ten sam motyw.
Chodzi mi tutaj o przedstawienia wiosny pędzla Leona Wyczółkowskiego.
One różnią się właściwie techniką, delikatnie, inny sposób zostały przez artystę odtworzone,
ale temat i kadr jest ten sam.
Zresztą są to dwa spośród kilku realizacji artysty.
Widać, że ten motyw, motyw okna, które przedstawia widok na kwitnącą ręklodę
i lekko odsuniętego fotela we wnętrzu pokoju w goście radzu.
Jest dosyć znany i widać, że zajmował bardzo artystę.
Sam pisał o tym, że ta otwarta książka, którą widzimy na parapecie,
to właśnie odsunięty fotel są takimi znakami czyjejś obecności,
że są przez kompozycje tych sprzętów, które przedstawione zostały w tym malarskim kadrze,
artysta przedstawia właśnie taką nieobecność czy oczekiwanie,
ślad czyjejś lektury, do której za chwilę wróci.
Znowu te sprzęty budują reżyserię zdarzeń, które nastąpiły
albo których oczekujemy, których się spodziewamy.
I tutaj chciałam powiedzieć o czymś ogólniejszym,
to znaczy o takiej wartości przestrzeni, w której odbywają się obrazowe sceny,
czy też takiej przestrzeni, która jest opuszczona przez postacie,
jako elementów, które tworzą tożsamość mieszkańców,
które noszą ślady mieszkania, obecności ludzi, którzy w nich przebywają.
Z jednej strony to jest charakterystyka postaci, które są wyobrażane we wnętrzach,
a z drugiej strony właśnie pewna ich niezależność od mieszkańców właśnie.
One nosząc te ślady zamieszkiwania zaczynają w pewnym sensie żyć własnym życiem.
Czasami dominują nad postaciami, które pokazywane są na obrazach.
Myślę tutaj o obrazie Szczyglińskiego, przedstawiającym wnętrze z postacią kobiecą na przykład,
w którym postać kobiety na fotelu czy kanapie właściwie wtapia się we wnętrze,
jest przez nie ogarniana i staje się takim elementem ornamentu właściwie,
który tworzy całą kompozycję.
Nawiązując przed momentem do tego obrazu, wspomniała Pani o obecności mieszkańców.
I myślę, że to jest dobry moment, żeby podkreślić, że na wystawie analizują Panie wyobrażenia
wnętrz prywatnych, domowych, mieszkań, tych miejsc bardzo intymnych,
rezygnując z przestrzeni publicznych czy chociażby pracowni artystycznych,
które tak mi się wydaje, że byłyby podstawą kolejnej opowieści i kolejnej wystawy.
No a przy okazji też wracając, przed momentem przerwałam Pani,
kiedy z części poświęconej Młodej Polsce chciała nas Pani przenieść do kolejnej sali wystawowej.
Tak, to jest szczególna przestrzeń, w której znalazły się bardzo różne wnętrza właściwie.
To znaczy różne interpretacje artystów, takich, którzy wiążą się z Biedermajerem,
czyli Władysława Czachurskiego, obraz Zadumana, który przedstawia kobietę
w bardzo ozdobnym wnętrzu, patrzącą przez okno, ubraną też w strój pochodzący z XVII wieku.
Widać w tym obrazie wielką umiejętność, maestrię samego artysty w odtwarzaniu faktur,
koronek, powierzchni kapicerskich, ale też ornamentów, które tworzą to wnętrze.
Kobieta jest przedstawiona przy oknie, jest jakby z jednej strony fragmentem wnętrza,
ale z drugiej strony przez swoje spojrzenie wydaje się przekraczać barierę tego pomieszczenia,
w którym się znajduje.
Wygląda przez okno, a więc odnosi się do czegoś na zewnątrz właśnie.
Motyw okna zresztą był dla nas bardzo istotnym motywem, takim submotywem,
który towarzyszył myśleniu o tej wystawie o znaczeniach,
tych właśnie ukrytych znaczeniach, które chciałyśmy przedstawić widzom.
Ale w tej samej przestrzeni znajdują się też obrazy, które chciałyśmy,
mimo że są to mniej prywatne, a związane z uprawianiem zawodu, obrazy pokazać,
obrazy Wacława Koniuszki, które pokazują warsztaty szewskie i krawieckie.
To było dla nas istotne, ponieważ ten okres początku, połowy XIX wieku,
to jest czas, kiedy następuje takie rozdzielenie pomiędzy przestrzenią prywatną właśnie,
a przestrzenią, która wiąże się z uprawianiem zawodu.
A te dwa obrazy Wacława Koniuszki są wybitnym takim przykładem
charakterystyki wnętrza, które wiąże się z rzemiosłem,
a jednocześnie stało się dla artysty pretekstem do wykazania się taką maestrią luministyczną
i przedstawienia takich znaczeń, które nie tylko wiążą się z samym rzemiosłem,
ale także charakteryzują społeczny status tych osób, które tam zostały przedstawione,
może nawet w sposób nieco dowcipny, takie ciemne wnętrza, które wydały nam się istotnym
takim kontrapunktem właściwie dla tego salonowego obrazu, który przedstawia zadumaną.
I w tej samej przestrzeni pokazujemy też realistyczne obrazy Aleksandra Koczisa
czy Franciszka Kostrzewskiego, które w zupełnie już inny sposób
przedstawiają wnętrze jako tło takich zdarzeń dramatycznych z życia chłopów,
z życia przedstawicieli tych niższych warstw społeczeństwa.
Warto pamiętać, że to jest czas, kiedy powoli kończy się pańszczyzna,
kiedy zachodzą różne istotne bardzo przemiany społeczne,
a obrazy Koczisa pokazują w sposób niezwykle ciekawy takie zjednoczenie stanu,
w którym znajdują się postacie przedstawiane na obrazach, z tym w jakich przestrzeniach
się mieszczą, są dobitnym elementem charakterystyki tych stanów właśnie
i tej kondycji społecznej. W tej przestrzeni zdecydowałyśmy się też na prezentację
obrazów, które są w sensie chronologicznym nieco odległe od Biedermajeru.
To są obrazy przedstawiające salony dworków autorstwa Bronisławy Rychterianowskiej.
Wydawało nam się, że ten sposób charakterystyki wnętrza i też miejsca kobiety
w tym wnętrzu bardziej odpowiada właśnie stylistycznie temu czasowi niż późniejszym.
To takie urocze, nieduże obrazki przedstawiające salony i życie w takim ciepłym,
ziemiańskim świecie z elementami, które mają świadczyć o trwałości pewnych
tradycji ziemiańskich i wierności rytuałom rodzinnym. Wierności takim wartościom,
które w tym czasie, w czasie jeszcze przed odzyskaniem niepodległości
były istotne dla społeczeństwa.
Część wieńcząca wystawę dotyczy sztuki współczesnej i tam możemy podziwiać
dzieła m.in. Wilhelma Sasnala, Barbary Skomskiej, Andrzeja Strumiło.
Jestem bardzo ciekawa, jaki tutaj był klucz doboru, w jaki sposób one korespondują
z tymi zgromadzonymi w poprzednich częściach, ale też jakie przemiany
można na nich obserwować.
Do tej przestrzeni, którą poświęciłyśmy w naszej wystawie sztuce współczesnej
wjedzie przestrzeń, która wiąże się z dwudziestowieczną nowoczesnością.
To jest, myślę, wielka przygoda, przejście pomiędzy młodopolską sztuką,
a tym właśnie okresem eksperymentu wpływu kubizmu, futuryzmu, nawet takich tendencji
już dwudziestolecia międzywojennego i później.
I ta przestrzeń, która pokazuje obrazy, w których plan drugi i to, co dzieje się na pierwszym planie,
stają się właściwie jedną płaszczyzną rozgrywaną formą i kolorem.
On faktycznie prowadzi do dużej przestrzeni poświęconej sztuce współczesnej.
Tutaj kluczem, którym kierowałyśmy się przy doborze prac, była oczywiście obecność wnętrza.
Te obrazy artystów, o których pani wspomniała, ale także Jarosława Modzelewskiego,
czy Łukasza Korolkiewicza, a także Zbysława Maciejewskiego,
one wszystkie tworzą taką bardzo różnorodną interpretację motywu wnętrza
i też przedstawiają różne problemy.
Za każdym razem one odnoszą się do innych kwestii,
kwestii nie tylko związanych na przykład z historią,
czy z problemami dotyczącymi relacji społecznych,
także rozwiązań formalnych i stylistycznych,
ale to, co nas interesowało, tak jak i w poprzednich etapach naszej wystawy,
to jest znaczenie wnętrza i to, jak ono jest interpretowane
przez tych wielu bardzo artystów.
Z jednej strony artyści stosują takie zabiegi formalne,
które włączają widza do wnętrza, eksperymenty związane z perspektywą.
Często też nawiązują do malarstwa na przykład właśnie Młodej Polski.
I tutaj w paru przypadkach można było żałować nieco,
że nie zestawiłyśmy niektórych obrazów, ignorując chronologię ze sobą,
ponieważ kilka jest takich przykładów, które bardzo owocnie na pewno
zadziałałyby na samej wystawie.
Myślę tutaj na przykład o obrazach Zbysława Maciejewskiego,
które można byłoby zestawić z obrazem Anny Bilińskiej,
przedstawiającym widok na przejście do ogrodu, wyjście do ogrodu.
Obrazy Łukasza Korolkiewicza to jest z kolei fotorealistyczna
interpretacja wnętrz, ale też stosująca takie zabiegi,
które właściwie doprowadzają do pewnych takich abstrakcyjnych
rozwiązań kompozycyjnych.
I tam wnętrze, które dominuje na przykład nad autoportretem postaci,
jest niemal abstrakcyjną kompozycją.
Cyryl Polaczek, który jest autorem najmłodszego,
jeśli tak można powiedzieć, obrazu na naszej wystawie,
to znaczy takiego, który powstał w 2024 roku,
przedstawia wnętrze w sposób, który nawiązuje nieco do takiego malarstwa
kojarzonego z Hammershoyem, albo nawet wcześniej z malarstwem holenderskim właśnie.
Przedstawia w sposób bardzo pieczołowity, buduje perspektywę, plany,
ale także koncentruje się na wykwintnym opracowaniu faktury.
Bardzo zapraszam, żeby Państwo zobaczyli, jak niezwykle interesująco
ten młody artysta podchodzi do sposobu budowania planów,
głębi włączania widza stojącego na zewnątrz obrazu,
ale też na zewnątrz mieszkania do prywatnego wnętrza.
Bo to jest może też ciekawa puenta naszej wystawy,
że starałyśmy się przedstawić takie malarstwo,
które zapewnia widzowi różne doświadczanie wnętrza.
Takie, które z jednej strony włącza widza do przestrzeni obrazu,
ale też pozwala mu znaleźć się na zewnątrz,
jakby był takim przechodniem wodlerowskim flenerem,
który przemierza ulice, ulice miasta i zagląda do okien.
Przy czym cały czas znajdujemy się w przestrzeni publicznej,
czyli w muzeum i zaglądamy do tych wnętrz, które są prywatne
i próbujemy odnaleźć te znaczenia, które oferuje nam malarstwo właśnie.
A więcej artystycznych odkryć czeka na wystawie Ukryte znaczenia.
Motyw wnętrz w sztuce polskiej od XIX do XXI wieku
i tę wystawę do połowy stycznia przyszłego roku
można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
A dzisiaj w audycjach kulturalnych zgodziła się o niej opowiedzieć
współkuratorka, pani dr Agnieszka Skalska.
Bardzo dziękuję za tę rozmowę i za to spotkanie.
Dziękuję bardzo pani i słuchaczom i serdecznie zapraszam.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
„Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach” Były przede wszystkim miejscami religijnego kultu, ale także: architektonicznymi perłami, punktami orientacyjnymi i kluczowymi miejscami na mapie miast. Dziś po wielkich synagogach z kilkunastu polskich miast, nie pozostał nawet ślad. Owej pustce przygląda się Żydowskie Muzeum Galicja w Krakowie, które na wystawie czasowej, przypomina ich… Czytaj dalej o Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach
