Książka „Żeromski. Powroty” odsłania mniej znane oblicze autora „Przedwiośnia”. Audycje Kulturalne zapraszają do wysłuchania rozmowy z redaktorką publikacji, prof. dr hab. Marią Jolantą Olszewską.
W zeszłym roku obchodziliśmy 160-lecie urodzin Stefana Żeromskiego. Z tej okazji, w wydawanej przez Narodowe Centrum Kultury serii „Jubileusze”, ukazała się książka pt. „Żeromski. Powroty” pod redakcją prof. dr hab. Marii Jolanty Olszewskiej. Autorzy artykułów ukazują pisarza jako postać wielowymiarową: piewcę idei wolnej Polski, mistrza stylu, myśliciela. Widzimy go w roli podróżnika, melomana, ojca. Zawarte w książce teksty stanowią kompendium wiedzy zarówno o Żeromskim, jak i o bogatej spuściźnie, którą po sobie zostawił. Obraz, jaki wyłania się z poszczególnych tekstów, daleki jest jednak od stereotypowego postrzegania autora „Syzyfowych prac”.
Jakiej muzyki lubił słuchać pisarz? Jakie stanowisko zajmował wobec ideowych sporów toczących się na przełomie XIX i XX w.? Zapraszamy do wysłuchania rozmowy Katarzyny Sanockiej z prof. dr hab. Marią Jolantą Olszewską.
Dzień dobry, słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury, przed mikrofonem Katarzyna Sanocka.
Tematem naszej audycji będzie publikacja zatytułowana Żeromski Powroty pod redakcją profesor Marii Jolanty Olszewskiej,
historyczki, historyczki literatury, profesor Uniwersytetu Warszawskiego.
Pani profesor jest dziś naszym gościem. Dzień dobry.
Dzień dobry.
W 2024 roku przypadała 160. rocznica urodzin pisarza, a 20 listopada tego roku minie 100 lat od jego śmierci.
Ta publikacja to jest zbiór esejów o Stefanie Żeromskim i swego rodzaju chyba możemy powiedzieć takie kompendium wiedzy na jego temat,
na temat jego dorobku artystycznego, ale ja na samym początku jestem ciekawa, która z tych twarzy Stefana Żeromskiego dla pani profesor jest najbardziej inspirująca.
Dla mnie największym zaskoczeniem jest to, że po edukacji szkolnej miałam takie wyobrażenie Żeromskiego jako pisarza bardzo jednostronnego.
Właściwie społecznika, trochę nudziarza, trochę znałam jego biografię, wiedziałam o Nałęczowie, wiedziałam o Konstancinie,
ale to był taki bardzo uproszczony obraz. Bardziej ten Żeromski był mitem, jakąś figurą, żeby nie powiedzieć jakimś fetyszem dosłownie.
No i każdy z nas wiedział, że prędzej czy później spotka się albo na maturze próbnej, albo na maturze tej już właściwej
z twórczością Stefana Żeromskiego w szkole ograniczoną do ludzi bezdomnych i do przedwiośnia oraz kilku wybranych opowiadań.
Zwłaszcza przedwiośnie w PRL-u było omawiane bardzo jednostronnie i przyznam się, i to nie jest tylko moje zdanie,
że większość moich znajomych przedwiośnia po prostu nie rozumiała.
Nie mogłam zrozumieć, dlaczego to jest pochwała rewolucji, jeżeli tej pochwały tam w ogóle nie było.
I kiedy zaczęłam współpracować z panią profesor Kwieryną Chantkę, która prowadziła taki zespół
poświęcony słownikowi słownictwa pism Stefana Żeromskiego, nagle okazało się, że Żeromski jest postacią fascynującą.
I do postaci Żeromskiego jako pisarza, do jego stylu pisarskiego, który był wpisany w takiej publicznym odbiorze,
że jest to Żeromszczyzna, nagle się okazało, że jest to nie tylko fikcja, ale jest to po prostu nieprawda.
I od tego czasu pracowałam w drugiej serii słownika pism Stefana Żeromskiego,
bo pierwsza seria wyszła wcześniej i zapoznałam się z pierwszą.
I potem uczestnicząc przez pięć lat w pracach nad słownikiem, badając słownictwo z zakresu meteorologii i astronomii,
nagle się okazało, że Żeromski jest pisarzem fascynującym i fascynującym z różnych względów,
również od strony językowej.
A więc przede wszystkim dla mnie najpierw to spotkanie z Żeromskim,
to było spotkanie z Żeromskim jako pisarzem i spotkanie z jego warsztatem pisarskim,
który okazał się bardzo nowoczesny, ale jednocześnie niepozbawiony takich wpływów tradycyjnych,
bo Żeromski nigdy od tradycji się nie odżegnywał.
Świadectwem tego jest to, że u Żeromskiego jest bardzo mało neologizmów.
Dużo jest słów zapożyczonych z gwary, z gwary małopolskiej
i te wszystkie jakieś takie stwierdzenia mówiące o tym, że Żeromski tworzy neologizmy,
okazały się nieprawdziwe.
Co więcej, okazało się, i to było dla mnie tym największym odkryciem,
że styl Żeromskiego to nie jest żeromszczyzna,
tylko jest to styl impresjonistyczny, styl nerwowy,
styl, który stworzyli bracia Gonkurtowie, pisząc swoje powieści
i do tego stylu nawiązał w bardzo twórczy sposób potem Proust
i my mamy, okazuje się, rzeczy, które pisze Żeromski,
właśnie pisane takim stylem nerwowym, stylem impresjonistycznym,
jakby pełnym niedopowiedzeń, wrażeniowości z jednej strony,
a z drugiej strony Żeromski okazał się mistrzem ironii.
Moim zdaniem nie ma drugiego takiego polskiego twórcy jak Żeromski,
który by tak doskonale potrafił operować ironią.
Już to się zaznacza w jego dziennikach, ale też w takim tekście,
który jest tekstem szkolnym, przynajmniej kiedyś był tekstem szkolnym.
Myślę o siłaczce. Oczywiście buduje się portret Stasi,
która jest męczennicą sprawy, pozytywizmu, która idzie głosić oświatę do ludu,
ale nikt nie zwrócił uwagi, jakim majstersztykiem jest to opowiadanie
od strony warsztatu języka, a zwłaszcza ironii.
I ta ironiczna postać Obareckiego, dosłownie poddana bardzo ostrej ironii,
pokazuje nam niejednoznaczność tego świata.
I co się okazuje, że zarówno siłaczka, doktor Piotr, mogiła,
czyli te wszystkie teksty, które weszły do pierwszego tomu jego opowiadań,
a potem zaraz do rozdziubią na skróki wrony,
to są prawie dwa tomy, które wychodzą jednocześnie.
Tudzież ludzie bezdomni, poprzedzeni promieniem chociażby,
to jest mistrzostwo ironii.
Nie ma drugiego, tak jak powiedziałam przed chwileczką, pisarza ironisty.
I to oblicze właśnie pisarza od strony warsztatowej
najbardziej mnie zafascynowało.
No i potem te poszukiwania, które rozpoczął profesor Zdzisław Adamczyk,
niestety nieżyjący, który zaczął dokumentować prawdę o Żeromskim
jako człowieku. I zaczął zbierać jego dane biograficzne.
To jest oczywiście kontynuowane, kontynuowane przez środowisko kieleckie,
przez jego współpracownicy jak Beata Utkowska, czy Grażyna Legutko,
a także przez środowisko nałęczowskie, bo mamy tam przecież muzeum,
między innymi Monika Gabrys-Sławińska, którą tutaj mamy w tomie.
I co się okazuje, że Żeromski jest człowiekiem, ja tutaj użyję takiego określenia,
żywym. To nie jest pisarz martwy, to jest pisarz, który ma niezwykłą zupełnie biografię,
którą nie da się wpisać wbrew temu, czego nas uczono w szkole, w jeden schemat.
Okazuje się człowiekiem pełnym wątpliwości, pełnym resentymentów nawet,
kompleksów, jakichś pęknięć psychicznych.
No właśnie, bo wspomniała pani nazwisko Moniki Gabrys-Sławińskiej,
która jest autorką eseju zatytułowanego
Biografia Żeromskiego raz jeszcze odczytana.
I rzeczywiście, kiedy przeczytałam ten esej, miałam takie poczucie,
że nie podejrzewałabym Stefana Żeromskiego o to,
że był właśnie człowiekiem pełnym kompleksu, czy takim, który wymaga zaopiekowania.
A takiego go przedstawia autorka na podstawie opisów jego pasierbicy, Henryki.
Tak. I tutaj ta postać pasierbicy zazwyczaj była gdzieś bardzo w tle.
Pomimo, że on przecież ją zaadoptował.
Dlatego, że kiedy Henryka była w wieku niemowlęcym,
zmarł jej ojciec, Rodkiewicz.
To był powstaniec, za którego Oktawia wyszła za mąż.
No, ze względów patriotycznych. Nie oszukujmy się.
Ta różnica w wieku była bardzo duża.
Ona miała chyba 24 lata.
On był już mocno po 50. Był mocno schorowany na serce.
Zaraz umarł. I ona została sama z małą córeczką,
którą bardzo Żeromski polubił.
On był bardzo dobrym ojczymem.
Właściwie był jej ojcem.
Ale jednocześnie gdzieś, no i na tym się kończyło.
Tak. I Monika Gabrys-Sławińska kapitalnie wydobyła z mroku
tę niezwykłą postać, bo w tej chwili oczywiście jest odkłamywana postać Oktawii.
Pokazane są różne jej problemy psychiczne.
Ujawnia się prawdę o tym, że jej brat był współtwórcą Tworek,
nie wiedząc, że jedną z kuracjuszek będzie jego siostra.
I o tym właściwie się nigdy nie mówiło.
Wiele rzeczy było przemilczanych.
I taką prawdę o Oktawi się wydobywa jako kobiecie heroicznej,
ale też kobiecie, która miała swoje problemy, problemy psychiczne.
Przeżyła dwie tragedie.
Najpierw śmierć pierwszego męża,
no a potem tę wielką tragedię, jaką była śmierć Adasia.
No i odejście Stefana z jej życia.
Właśnie on nigdy nie odszedł z jej życia.
I gdzieś ta Henia była, która wyszła za mąż za znanego architekta
i śladów tej architektury Koszyca Witkiewicza jest bardzo dużo na Łęczowie.
Ten na Łęczów jeszcze żyje takim duchem dziewiętnastowiecznym,
ale tej Henii nigdy nie było.
Bo był albo jej mąż, albo był jej ojczym, albo była jej matka.
I nagle się okazuje, że z mroków takiej niewiedzy naszej
wydobywamy postać dziewczyny niezwykłej, heroicznej,
która wspomagała matkę, a potem ojczyma.
I nie tylko Oktawia, która przepisywała popioły,
która również wydobyła z cyrkuły popioły, rękopis popiołów,
bo one były zarekwirowane.
Ale właśnie ta Henia, ta szara myszka,
przepraszam, że użyję takiego określenia,
która się okazuje wcale nie szarą myszką,
tylko osobą heroiczną,
która właściwie wspomagała matkę
w tym współżyciu z bardzo trudnym Stefanem,
bo to współżycie było trudne.
On był chory, miał gruźlicę.
No jak wydobył to też profesor Adamczyk,
tu się na niego powołam,
był zarażony rzeżączką.
I na przykład to, że była prawda o tym,
że on był prześladowany w szkole
i nie zdał dlatego matury,
było przekłamaniem na rzecz rodziny,
bo tak naprawdę zachorował na rzeżączkę.
I ona walczy o prawdę o Żeromskim,
ale jednocześnie o zachowanie jego spuścizny.
Bo oczywiście Oktawia założyła muzeum w Nałęczowie,
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
