Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Książka „Kultura Współczesna” – Małomiasteczkowość

„Kultura Współczesna” – Małomiasteczkowość

Martyna Matwiejuk 12 stycznia 2024
„Kultura Współczesna” – Małomiasteczkowość

„Małomiasteczkowość nie musi być w przestrzeni małego miasta, jej śladów można szukać również w dużym mieście” – mówi w podcaście dr hab. Włodzimierz Karol Pessel, współautor koncepcji najnowszego numeru „Kultury Współczesnej”.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Czy młodzi ludzie zmienią kulturowy pejzaż miast stagnujących? Czy prowincja stanie się nową utopią? Te pytania zadają autorzy artykułów zamieszczonych w piśmie „Kultura Współczesna”. Znajdą w nim Państwo teksty poświęcone małomiasteczkowości, rozumianej zarówno jako kompleks zjawisk, jak i kraina mityczna.

„Knajpa, kościół, widok z mostu – bardzo długo myślano tak o małych miastach. Ta bańka na szczęście się rozrywa”, przyznaje gość Audycji Kulturalnych, sięgając do słów Jacka Cygana. „Za tym numerem [„Kultury Współczesnej” – przypis red.] stało poczucie, że stara akademicka opozycja dużego i małego miasta się zużyła i w zasadzie nic już nie mówi”, dodaje.

W audycji rozmawiamy o tym, jakie skojarzenia budzi dziś małomiasteczkowość. W jaki sposób do eksponowania wyjątkowości małych miast przyczyniły się media społecznościowe? Jak wiele wspólnego z tym tematem ma zainteresowanie młodych ludzi ogródkami działkowymi? Zapraszamy do wysłuchania podcastu.

Kwartalnik jest dostępny w księgarni Wydawnictwa NCK.

„Kultura Współczesna” – Małomiasteczkowość – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk.
Moim i Państwa gościem jest dziś dr hab. Włodzimierz Karol Pessel,
wykładowca w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego.
Dzień dobry panie profesorze.
Dzień dobry, witam serdecznie.
Mogę dodać, że kierownik międzywydziałowego projektu dydaktycznego
pod nazwą Studia Miejskie, co interesujący w dzisiaj problematyce może być znaczenie.
Tak, to rzeczywiście duże znaczenie dla naszej dzisiejszej rozmowy,
ponieważ jest pan współautorem koncepcji najnowszego numeru kwartalnika
Kultura Współczesna, wydawanego przez Narodowe Centrum Kultury.
Jego tematem jest małomiasteczkowość, której autorzy artykułów
przyglądają się z różnych perspektyw.
Czy w pana opinii małomiasteczkowość dziś kojarzy się głównie pejoratywnie,
czy może te skojarzenia się zmieniły?
Z potrzeby pokazania, że te skojarzenia się zmieniają,
powstała koncepcja tego numeru.
Może też odrobinę z przekory, bo akurat sam jestem rodowitym warszawiakiem,
więc spoglądam w tamtą stronę z perspektywy dużego miasta,
ale takim bezpośrednim ojcem było doświadczenie pandemiczne,
kiedy się okazało, że małe miasta jednak mają coś do zaoferowania
i są dla tych wielkich metropolii, czy mówiąc trochę bardziej metaforycznie,
molochów miejskich ciekawą alternatywą.
Gdzieś za tym numerem stało też poczucie, że stara akademicka opozycja
dużego miasta i małego miasta na się zużyła.
W zasadzie nic nie mówi i że małomiasteczkowość
to nie jest tylko odesłanie do jakiegoś konkretnego formatu miasta,
które musi mieć tyle a tyle mieszkańców, czyli być jednostką urbanistyczną
nie przekraczającą jakiegoś pułapu liczby mieszkańców,
tylko że jest to jakiś kompleks zjawisk, które dają się opisywać
jako pewien model, typ idealny, który przystaje do bardzo różnych przestrzeni,
różnych typów miast i że właśnie one nie są ani wspaniałe, ani złe,
tylko są miastami po prostu równoprawnymi z innymi
i jako ten kompleks zjawisk można je opisywać, oddawać ich istotę.
Właśnie, jak to się stało, że temat małych miast odżywa,
jest dyskutowany, jest opisywany, to właśnie pandemia to spowodowała,
była tym głównym czynnikiem?
To jest jeden powód na pewno.
Innego powodu można szukać też w ekspansji mediów elektronicznych,
możliwościach, które te media elektroniczne dają,
gdzie przy użyciu środków, które mają wiadomo charakter globalny
i ogólnoświatowych platform mediów społecznościowych.
Można tę lokalność wydobywać, odkrywać, pokazywać jej ciekawe strony
i właśnie strzepywać ten kurz takich wyobrażeń o zapadłej prowincji,
małej dziurze.
Gdzieś się posłużyłem tutaj, pisząc do tego numeru,
cytatem ze starego szlagieru z Zauchy.
Knajpa Kościół, widok z mostu.
Tak to Jacek Cygan napisał i rzeczywiście bardzo długo
tak o małych miastach myśleliśmy, czy myślano.
Ta bańka się rozrywa na szczęście
i dzięki mediom społecznościowym, internetowi również,
ale też w tym wszystkim role odgrywają czynniki gospodarczo-materialne.
Ceny wynajmu czy kupna mieszkań w tych dużych miastach
osiągają poziomy wysokie co najmniej.
Stają się mieszkania niedostępne dla zwykłych, tak to nazwijmy, obywateli,
więc tym bardziej przy możliwości zastosowania pracy zdalnej na przykład.
Mieszkanie gdzieś, a za pośrednictwem elektroniki praca w szerokim świecie
to jest też jakieś okienko ku przyszłości, które się w pandemii otworzyło,
zdejmując też właśnie jakby tę patynę małomiasteczkowości z małych miast.
No tak, bardzo ciekawy jest ten temat właśnie powrotu młodych ludzi
przede wszystkim do małych miast.
O tym jeszcze porozmawiamy.
Ten mit zapadłej dziury rozbrajają autorzy artykułów,
które znajdą państwo w kwartalniku.
Za dzisiejszą sytuację małych miast odpowiadają rozmaite czynniki
uwarunkowane historycznie, geograficznie, geopolitycznie również.
Pan w swoim artykule pisze o Elblągu.
Warto tu nadmienić, że pracuje pan też nad monografią,
która będzie poświęcona historii i przyszłości tego miasta,
z którym nierozerwalnie związany jest temat połączenia portu morskiego w Elblągu z Zatoką Gdańską.
Jakie znaczenie w ujęciu humanistycznym, tym ujęciu związanym z kulturą,
ma reharboryzacja, o której pan pisze, czyli to ponowne uportowienie miasta?
O, to jest bardzo złożone zagadnienie.
Po pierwsze, gdybyśmy się właśnie trzymali takiej twardej, starej nomenklatury urbanistycznej,
to Elbląg wcale nie jest żadnym małym miastem, bo i dużym, i ludnym,
chociaż wyludniającym się, to trzeba powiedzieć.
Systematycznie ta liczba ludności Elbląga spada,
ale cały czas jest to z bezpieczną zakładką powyżej 100 tysięcy,
więc jest to całkiem duże, a nawet duże średnie miasto,
ale w którym coś przestało grać, jeśli tak można powiedzieć.
I jeśli rozumieć ten syndrom małomiasteczkowości
jako szczególne uzależnienie od położenia na mapie kultury,
podziałów administracyjnych i szans rozwojowych,
to ten okres po utracie statusu wojewódzkiego,
bo to jest jedno z miast wojewódzkich,
oznaczał dla Elbląga utratę szans rozwojowych
i marazł, ale niekoniecznie może po takim bezpośrednim znaczeniu gospodarczym,
bo na tle województwa warmińsko-mazurskiego
to było miasto o stosunkowo niedużym bezrobociu
i raczej ciągnące to nowe województwo w górę, a nie odwrotnie,
to jednak miasto, w którym czegoś zaczęło brakować w tożsamości,
tożsamości, która była zachwiana nie tylko w latach 90.
wskutek transformacji i przekształcenia głównego tam zakładu pracy,
czyli zakładów mechanicznych zamech.
Wcześniej w kontekście II wojny światowej i wymiany ludności,
powstania społeczności pomigracyjnej,
ale też właśnie odcięcia od morza,
ponieważ Elbląg miał tradycje portowe.
Rzecz jasna, nie był to wielki port morski na skalę Gdyni,
bo z uwagi na ukształtowanie terenu,
warunki hydrologiczne to jest po prostu niemożliwe
i nie do pomyślenia, ale te funkcje morskie
do końca czasów niemieckich przez to miasto było realizowane.
Sytuacja geopolityczna, wiadomo, potoczyła się tak, a nie inaczej.
Elbląg od morza został odcięty.
Teoretycznie można było się przeprawić do Trójmiasta szlakiem Szkarpawy,
ale z uwagi na liczbę przeszkód, śluz,
które na tym szlaku się znajdują,
ten szlak ma tylko wymiar turystyczny,
krajoznawczo-wakacyjny, a nie transportowy.
Żeglugę pasażersko-turystyczną trudno byłoby sobie na nim regularną wyobrazić.
A jedyne wyjście, które pozostawało na Bałtek,
to po stronie radzieckiej,
które było pilnowane ze względów strategicznych,
z uwagi na zmilitaryzowany charakter okręgów królewieckiego.
Zmiany z lat 90. dodały się do tego wyłączenia uśpienia tradycji morskich
i Elbląg swój profil czy swoją witalność
dlatego musi odnajdywać, odtwarzać.
Reharboryzacja, czyli uportowienie,
stworzyłem sobie taki wyraz, to jest neologizm,
jest tutaj jakby tą szansą,
która jest realistyczna i do wykorzystania.
Przedtem tym takim impulsem rozwojowym dla Elbląga
była rzeczywiście obecność Zamechu,
czyli tych zakładów, które owszem były molochem przemysłowym,
ale dawały infrastrukturę,
że jakby dzięki Zamechowi powstawały instytucje kultury,
rozwijała się kultura w mieście,
infrastruktura mieszkaniowa,
powstawały szkoły dla dzieci, pracowników.
Teraz jakby takim impulsem ku przyszłości
może być właśnie powrót do działalności portowej
i do kontaktów z morzem.
Czynny port zawsze cywilizuje,
nawet jeżeli nie jest to wielki port, a średni.
Pisze pan o Elblągu jako o takim też zjawisku
nieleczonego marazmu,
jednocześnie życząc jednak miastu turboformy.
Skąd takie słowa, to zapraszamy państwa do lektury
całego artykułu.
Na pewno się wtedy wyjaśni.
Zostały zapożyczone, nie są przypadkowe.
Padło bardzo ważne słowo, mianowicie tożsamość.
Ważne słowo w kontekście tej rozmowy
i chciałabym porozmawiać też właśnie o tożsamości
odnajdywanej i tej zagubionej,
bo na przykład profesor Krzysztof Wasilewski
pisze w swoim artykule o licznych profilach
w mediach społecznościowych,
które powstają, funkcjonują już od wielu lat
i są właśnie poświęcone małym miastom
albo mikroregionom.
No i okazuje się, że gromadzą
nie tylko mieszkańców tych stron,
ale także sympatyków,
czy w ogóle osoby zaciekawione
z najodleglejszych nawet stron Polski czy świata.
Małomiasteczkowość przez wielu jest rozumiana
jako powód do dumy.
Coś, czego odrębność i wyjątkowość
warto podkreślać.
Dokładnie tak i nawet jakby dzięki temu eksponowaniu
małomiasteczkowej tożsamości
można mówić o kształtowaniu się zjawiska
spontanicznych historyków czy krajoznawców
z małych miast, miasteczek i miejscowości,
czyli ludzie mający często różne wykształcenia,
nie będący zawodowymi archiwistami,
kronikarzami, historykami,
zaczynają się zagłębiać w dzieje własnych miejscowości,
czasem po prostu zaczynając od przeszukiwania materiałów,
rzeczy własnej rodziny,
w poszukiwaniu zdjęć, pocztówek
i z tego wyłaniają się właśnie oddolnie
opowiadane historie, historie miejsc.
Małe miasta dzięki temu jakby zyskują swoje małe,
ale jednak przestrzenne opowieści,
które niczym nie ustępują tym z wielkich metropolii,
starych, dużych miast, miast zabytkowych.
To chyba jest taki też ogólny trend
powrotu do takich narracji właśnie mikrohistorii,
historii poszczególnych rodzin, prawda?
Chciałabym, byśmy jeszcze porozmawiali o małomiasteczkowości
symbolicznie jakby wkraczającej do dużego miasta,
a mianowicie nawiąże do jeszcze jednego artykułu
z tego numeru Kultury Współczesnej,
który opowiada o tym,
w jaki sposób pokolenie milenialsów
i pokolenie zetek żywo interesuje się
posiadaniem działki
w ramach rodzinnego ogrodu działkowego,
interesuje się spędzaniem czasu na działce,
grillowaniem, dbaniem o rośliny.
Ja akurat należę do pokolenia postmilenialsów,
dla tych z Państwa, którzy nie wiedzą,
co to oznacza, są to osoby urodzone
po 95 roku i rzeczywiście
widzę, że wśród tych starszych zetek
też to już jest bardziej popularny sposób
spędzania wolnego czasu,
czy ten, do którego chcemy dążyć,
czyli właśnie działkowanie,
popularnie też nazywane działeczkowaniem
w sferze internetowej,
niż na przykład polowanie na tanie loty
i odhaczanie kolejnych punktów
na mapie świata.
I tutaj autorka tego artykułu,
czyli Julia Sawala,
pisze o tej małomiasteczkowej tradycji
niewynalezionej, nieodnalezionej,
ale przechwyconej.
To też jest ciekawe spostrzeżenie.
Ja akurat pochodzę z roczników starszych.
Udało mi się w końcówce,
ale samego Edwarda Gierka
przyjść na świat.
I dla mojego pokolenia,
które dzieciństwo spędzało
w latach osiemdziesiątych,
czyli w tych szarych,
ostatnich, gminnych latach,
PRL, lata kiczowatej, mody,
bo to też w Polsce sposób radzenia sobie
z niedostatkami, zaopatrzenia
i wszelkich materiałów,
to moje pokolenie spoglądało
na działkowanie,
zwłaszcza dziadków czy cioć,
jakąś taką praktykę obciachową.
Najprościej rzeczy ujmując,
moja babcia uprawiała
ogródek działkowy.
To raczej było pewnym,
w cudzysłowie oczywiście,
ale jakby przekleństwem dla rodziny,
bo dużo było przy tym zachodu,
a mało plonów.
Bardziej miała babcia ambicje
bycia dobrą ogrodniczką,
niż to wychodziło w praktyce
i przekładało się na liczbę
tych ogórków czy pomidorów
z działki.
To się odwróciło.
Okazało się nagle,
że dla tych post-mileniarców
działkowanie jest jakimś sposobem
odtwarzania sobie,
takiej restytucji tego małego miasta
w obrębie dużej metropolii.
I to jest też jedno z założeń
naszego numeru
kultury współczesnej,
żeby małomiasteczkowość
właśnie potraktować jako ten model.
Mała miasteczkowość nie musi być
w przestrzeni małego miasta,
ale można jej śladów poszukać
również w dużym mieście.
I to jest taki jakby kawałek
tego interioru
przyniesiony do stolicy,
dajmy na to,
gdzie można odseparować się
od miejskiego zgiełku,
ale zarazem też jakby
nawiązać ten kontakt z przyrodą,
tak jak to w małym mieście
czy w małej miejscowości
jest możliwe
i to najczęściej własnymi rękoma,
bo to jest też jakby część tej praktyki.
Wchodzi się w rodosy,
czy wyjeżdża się na rodos,
do rodzinnego ogródku działkowego
nie po to, żeby tam posadzić
trawkę po angielsku,
ale żeby przy okazji
coś jeszcze wykodować,
żeby tam urosło,
żeby się sprawdzić.
Tak, tu myślę,
że też warto dodać dla równowagi,
że autorka posługując się
cytatem Marcina Wichy
podkreśla, że ta pochwała zwykłości
i to dążenie do prostego,
zwykłego życia
jest łatwiejsze,
kiedy my na tę zwykłość
sobie możemy pozwolić.
Panie profesorze,
dlaczego warto sięgnąć
po ten numer kultury współczesnej?
Dlaczego warto
małą miasteczkowości się przyglądać?
O, trudno chyba odpowiedzieć
na to jednym zdaniem.
Po to chyba, żeby zobaczyć,
gdzie w nas samych
ta małą miasteczkowość jest.
Dlaczego?
Żeby przekonać się,
czy sami jej szukamy,
czy też nie i w tym miejscu
przypomina mi się
ten fenomen czytelniczy
książki Ribbona
o powrocie do Ros,
chyba tak się po francusku
wymawia nazwę miasta,
prawidłowo,
która trafiła na podatny grunt
w Polsce,
jak się zdaje,
jakby w związku
z tymi indywidualnymi
rozliczeniami,
czy próbą ustytułania siebie
wobec małego miasta,
wobec małą miasteczkowości,
zarówno wśród tych,
którzy z tych małych miast
do dużego miasta przyjechali,
jak i tych,
którzy z tego dużego miasta są
i przyglądają się tym,
którzy z małych miast
właśnie przebywają,
że to jest jakiś temat,
który w nas drzemie,
on był właśnie stłumiony
przez utasamianie małego miasta
z dziurą
i to się jakby zmieniło,
stworzyła się przestrzeń
do tego,
żeby o tym rozmawiać,
żeby małe miasta
odczarowywać,
a może nawet zaczarowywać,
jednocześnie jakby zwalniając się
z tych wszystkich ograniczeń,
ta akurat książka Ribbona
była potem zapalnikiem,
czy pretekstem,
niezależnie od tego,
czy sama była dobra,
czy nie
i czy autor się
w swoim małomiasteczkowym pochodzeniu
ostatecznie odnalazł,
czy też nie.
Z małego miasta
wielkie sny
atakują twoje ulice,
że się tak posłużę
cytatem z popkultury,
to utwór Dawida
Podsiadły,
małomiasteczkowy.
Doktor habilitowany
Włodzimierz Karol Pesel
był dziś gościem
audycji kulturalnych.
Bardzo panu dziękuję.
Bardzo dziękuję również.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z  fabryki

Brda. Wczasy z  fabryki

Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z  fabryki

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

„Światy sztuki” Howarda S. Beckera

Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera