Wybrany utwór: Utracone / Odzyskane. Z kolekcji gdańskich
Od 2 sierpnia w Kordegardzie można oglądać dziewiątą odsłonę wystawy z cyklu Utracone / Odzyskane. W ramach cyklu prezentowane są dzieła sztuki i zabytki należące do polskich strat wojennych odzyskanych w ostatnich latach dzięki działaniom restytucyjnym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Tym razem w galerii zobaczymy obiekty pochodzące z przedwojennych kolekcji gdańskich. O okolicznościach ich odzyskania opowiedziała nam Ewa Witkowska. Usłyszą Państwo m.in. o kolekcji kupca Jacoba Kabruna oraz o poszlakach, dzięki którym możliwa była identyfikacja zaginionych prac.
W Kordegardzie zobaczymy 35 oryginalnych dzieł sztuki wypożyczonych z Muzeum Narodowego w Gdańsku oraz reprodukcję środkowego obrazu retabulum Trójcy Świętej bractwa św. Jerzego z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku. Ekspozycja jest prezentowana do 31 sierpnia 2025 roku. Wstęp do galerii jest bezpłatny.
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Martyna Matwiejuk, a w naszym studiu jest dziś pani Ewa Witkowska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, kuratorka najnowszej, dziewiątej już odsłony cyklu wystaw utracone, odzyskane, prezentowanych w Kordegardzie Galerii Narodowego Centrum Kultury.
To już trochę taka nasza mała tradycja, że opowiadamy Państwu o tych odszukanych i odnalezionych dziełach sztuki. Dzień dobry.
Dzień dobry.
Przed nami wystawa obiektów pochodzących z przedwojennych zbiorów gdańskich. To będzie 35 oryginalnych dzieł sztuki wypożyczonych z Muzeum Narodowego w Gdańsku oraz pewna replika niespodzianka, ale o niej chwilę później.
Zacznijmy od tego, że większość z tych obiektów pochodzi z kolekcji Jakoba Kabruna. To był zamożny kupiec żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku. Na pewno możemy o nim powiedzieć, że kochał sztukę.
Jak duża była jego kolekcja i dlaczego w zasadzie opowiadamy o niej w kontekście polskich strat wojennych?
Zacznę może właśnie od samego Kabruna. Faktycznie w XVIII, początku XIX wieku w Gdańsku było wielu kolekcjonerów dzieł sztuki. Natomiast w momencie, kiedy Gdańsk, jego renoma miasta podupadała, oni często te kolekcje byli zmuszeni wyprzedawać z powodu gorszej sytuacji finansowej.
Natomiast Jakob Kabrun podchodził do tej swojej kolekcji bardzo świadomie. To była bardzo bogata kolekcja, nie powiem w tej chwili konkretnych liczb, natomiast znajdowały się w niej obrazy, bardzo dużo grafik, najlepszych twórców zachodnioeuropejskich.
W skład tej kolekcji wchodził bardzo bogaty i cenny księgozbiór. Jakob Kabrun nie rozprzedawał tej kolekcji. Zależało mu na zachowaniu tej kolekcji jako całości i też zachowaniu swojego nazwiska, powiązaniu z tą kolekcją.
Dlatego też zdecydował się w testamencie, który sporządził w 1808 roku, że tą kolekcję przekaże miastu Gdańsk. Jego założeniem takim pierwotnym było to, aby ta kolekcja wspierała Instytut Naukowy, który miał kształcić młodych kupców.
Później pieczę nad tą kolekcją przejęło utworzone w 1872 roku Muzeum Miejskie w Gdańsku. Tam ta kolekcja trafiła, ponieważ zarządzała nią fundacja, natomiast ona była wydzielona też w zbiorach tego muzeum w inwentarzu jako właśnie kolekcja Kabruna.
Jeden z synów Kabruna August, on również był kolekcjonerem i też idąc w ślady ojca swoje zbiory zapisał w miastu Gdańsk i one trafiły również do Muzeum Miejskiego i aż do II wojny światowej, właściwie nawet jeszcze w jej trakcie, te zbiory Kabrunów oznaczone właśnie jako te kolekcje były prezentowane w tym muzeum.
I teraz dlaczego my mówimy o tym jako o stratach wojennych Polski? Gdańsk był przed wojną wolnym miastem Gdańsk, natomiast został z początkiem wojny w 1939 roku zajęty bezprawnie przez Niemców.
W czasie wojny zarządzali gdańskiem hitlerowcy. Po zakończeniu wojny na mocy decyzji, które zapadły na konferencjach w Teheranie, w Jałcie i w Poczdamie, ziemie zachodnie i północne, tak zwane później po wojnie ziemie odzyskane, w tym również były wolne miasto Gdańsk, zostały przekazane Polsce.
Obecnie właśnie na mocy tego obowiązującego od tamtej pory prawa międzynarodowego, dzieła sztuki, które są odzyskiwane, straty wojenne, które pochodzą z tych terenów, które są jakby po 1945 roku ziemiami polskimi.
Mimo tego, że przed wojną było różnie, one wracają do miejsca swojego pochodzenia, czyli do tych muzeów, które są spadkobiercami przedwojennych muzeów znajdujących się w tym miejscu.
Spadkobiercą przedwojennego muzeum miejskiego w Gdańsku jest Muzeum Narodowe w Gdańsku, które nawet zajmuje ten sam budynek.
I dlatego te straty z kolekcji Cabruna, jak je odnajdujemy, wracają właśnie do Muzeum Narodowego w Gdańsku.
A dokąd w czasie wojny ewakuowane były dzieła sztuki z Wolnego Miasta Gdańska? Gdzie znajdowały się składnice i skrytki?
One nie były ewakuowane, znaczy dzieła sztuki z terenu Gdańska nie były ewakuowane od razu, ponieważ Niemcy tak naprawdę do 1942 roku nie ewakuowali tych obiektów, ponieważ byli pewni swojego zwycięstwa.
Dopiero w momencie, kiedy zaczął się załomywać front wschodni, postanowili ewakuować, jak to mówili, że zabezpieczyć te dzieła i zaczęli wywozić obiekty właśnie z terenu Gdańska, z muzeów, z kościołów również,
do składnic, które znajdowały się na terenie Pomorza. To były kościoły, to były jakieś majątki.
Później im bardziej ten front się załomywał, te obiekty były ewakuowane w głąb Rzeszy.
Tych składnic było dużo różnych. Największą składnicą głębi Rzeszy była gota, gdzie te obiekty wyjeżdżały.
Te tereny później, w momencie już przesuwania się frontu, wkraczania wojsk radzieckich, były zajmowane przez właśnie wojska radzieckie, które miały tak zwane trofiejne brygady.
To były specjalne jednostki, jakby do tego właśnie wyspecjalizowane, aby cały majątek na tych ziemiach przejmować, dzieła sztuki w tym również i wywozić do ZSRR.
W momencie, kiedy taka składnica wpadała w ręce właśnie wojsk radzieckich, obiekty były wywożone do ZSRR.
Również po zakończeniu wojny, po formalnym zakończeniu wojny, kiedy jeszcze los tych ziem nie był rozstrzygnięty i tak naprawdę zgodnie z prawem nikt nie powinien tych obiektów wywozić,
to nadal trwała wywózka właśnie do ZSRR.
Dlatego też, zgodnie z badaniami prowadzonymi też przez Muzeum Narodowe w Gdańsku, wiemy, że bardzo wiele obiektów, jak również dokumentów, fotografii na przykład,
tych przedwojennych obiektów z tego muzeum znajduje się nadal na terenach byłego ZSRR.
Nie wiemy nawet dokładnie, co tam jest i w jakich ilościach, ponieważ nie ma dostępu do tych archiwów, zwłaszcza w obecnych czasach.
Część z tych rzeczy wróciła na początku okresu powojennego, ale to nie była duża część,
także tak naprawdę z tych zbiorów przedwojennych Stad Muzeum Dancy, czyli tego Muzeum Miejskiego,
to jedynie około 50% udało się zachować, a reszta tych obiektów się rozproszyła właśnie poprzez te wywożenie do tych składnic
i później właśnie te losy dalej nieznane.
Te składnice też często jeszcze w czasie wojny były przez różnych szabrowników napadane i też te obiekty ginęły,
czasami też w transportach. No dlatego też te obiekty się odnajdują dzisiaj na całym świecie,
bo los każdego pojedynczego obiektu mógł być bardzo złożony.
Bardzo różne są też historie odzyskiwania tych dzieł sztuki.
Czasem one wymagają wielu procesów formalnych i dyplomatycznych,
ale czasem zdarza się, że chciałoby się powiedzieć, że te prace powracają same
i tak też było w przypadku grafik z kolekcji Cabruna.
Tak, to prawda. Tutaj na tej wystawie właśnie możemy zobaczyć taką niezwykłą kolekcję,
bo aż 26 grafik z kolekcji Cabruna.
One mamy pewność, że pochodzą z tej kolekcji, ponieważ mają taką charakterystyczną suchą pieczęć,
którą były oznaczane grafiki z tej kolekcji.
Na początku 2023 roku, więc bardzo niedawno,
do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zgłosiło się dwóch panów,
z których jeden właśnie historyk sztuki, znawca marszant, drugi kolekcjoner.
Ten kolekcjoner był w posiadaniu grafik.
Kiedy je nabył, skontaktował się z tym drugim panem, który jest znawcą
i on zidentyfikował po prostu te grafiki jako pochodzące z przedwojennych zbiorów gdańskich,
właśnie z kolekcji Cabruna.
I w momencie, kiedy jakby zdali sobie sprawę z tego, co mają w ręku,
postanowili zwrócić to do zbiorów publicznych.
Przyszli z tymi grafikami bezpośrednio do ministerstwa i je przekazali.
Także to jest bardzo taka cenna obywatelska postawa.
Podobnie było też z jednym z obrazów, który mamy na wystawie.
To jest obraz Artura Będrata, Kanał w Nowym Porcie.
Jedno z takich bardziej nowoczesnych dzieł na tej wystawie,
bo to jest obraz z początku XX wieku, w takim stylu trochę impresjonistycznym.
Artur Będrata był malarzem właśnie gdańskim.
Malował dużo widoków gdańska i w przedwojennych zbiorach
z Sztat Muzeum Dancji znajdowało się kilka jego dzieł.
Ten obraz właśnie w czasie wojny zaginął.
I też na początku 2023 roku z kolei do Muzeum Narodowego w Gdańsku
przyszedł pan, też znany miejscowy kolekcjoner, marszant,
który ten obraz kupił.
W każdym razie natrafił na rynku sztuki na ten obraz
i jakby zwrócił uwagę na oznaczenia.
Tam na ramię tego obrazu z tyłu są bardzo wyraźne znaczenia
właśnie przedwojennego Muzeum Miejskiego.
I on ten obraz przyniósł do Muzeum Narodowego w Gdańsku
i przekazał.
Także takie postawy są coraz częstsze i bardzo nas cieszą,
ponieważ świadczą o wzroście świadomości społecznej,
o tym, że coraz bardziej społeczeństwo jest świadome tego,
że te straty wojenne mogą się znaleźć, ciągle się odnajdują,
mogą się znaleźć wszędzie.
Tak naprawdę to jest nasze wspólne dziedzictwo
i właśnie fajnie je oglądać w muzeum.
Wizyta w Kordygardzie na dziewiątej odsłonie wystawy
utracone, odzyskane będzie też wyjątkową okazją,
żeby zobaczyć te grafiki Cabruna.
Jeszcze na chwilę do nich wrócę, ponieważ one na stałe
nie są eksponowane ze względów konserwatorskich.
Tym bardziej Państwa zapraszamy.
A jak wyglądał proces odzyskiwania dzieł, które zostały przekazane
przez Fundację Dziedzictwa Pruskiego Muzeum Narodowemu w Gdańsku?
Pytam o to, by też podkreślić, jak istotne jest bezpośrednie
zaangażowanie pracowników instytucji kultury w ten proces.
Mamy właśnie kilka dzieł też na tej wystawie, grupę dzieł.
Obrazy i jedną rzeźbę, które zostały przekazane w 2010 roku
przez Fundację Pruskiego Dziedzictwa do Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Te obrazy zostały jakby zidentyfikowane, odnalezione w ten sposób,
że w 2008 roku muzea właśnie berlińskie opublikowały katalog
takich dzieł, które są pochodzące zapewne z innych muzeów,
właśnie o takiej nieznanej proweniencji.
I tam się znalazły te obiekty i zostały właśnie przez pracowników
Muzeum Narodowego w Gdańsku zidentyfikowane jako obiekty
pochodzące z przedwojennych zbiorów gdańskich.
I to już w wyniku właśnie formalności takich wniosku restytucyjnego.
Jakby zostały te obiekty zwrócone bezpośrednio przez tą fundację.
Prace się odnalazły, natomiast te wojenne losy bardzo często
pozostawiają na nich trwałe ślady.
I pierwszym obrazem, na który zwróciłam uwagę,
był portret rodziny malarza Johanna Karla Szulca.
Niestety niekompletny.
Tak, to jest taki bardzo w ogóle niezwykły obraz, ponieważ jakby w ramie są mniejsze obrazki.
To jest taka kompozycja, można powiedzieć, obrazków w ramie.
W centrum jest matka, dookoła są dzieci i właśnie ten autoportret tego malarza,
ponieważ to jest rodzina malarza.
No i faktycznie jeden portrecik zaginął i jednego syna brakuje.
Także nie wiemy, gdzie on się znajduje.
Może miejmy nadzieję, że kiedyś jeszcze się odnajdzie.
Chociaż on niedobrze mógł też po prostu przepaść, tak po prostu zostać zniszczony
w czasie tych wojennych losów.
Ale w centrum mama, a nie sam malarz.
Tak, to mi się bardzo też osobiście podoba, że jakby sportretował,
to jakby centrum tej rodziny jest matka.
Chociaż faktycznie tych dzieci jest bardzo dużo.
Więc to też charakterystyczne dla tamtych czasów.
Mamy też na wystawie jedną reprodukcję.
W tym przypadku oryginał powinien znajdować się w swoim pierwotnym miejscu.
Fragment ołtarza Bazyliki Mariackiej w Gdańsku.
Jaka jest wojenna historia tego ołtarza?
Na wystawie mamy reprodukcję centralnego obrazu z tego ołtarza.
To jest ołtarz Trójcy Świętej Bractwa Świętego Jerzego,
który w Bazylice Mariackiej znajdował się przez wieki, można powiedzieć.
W czasie II wojny został wywieziony.
Na pewno centralny właśnie obraz i predella zostały wywiezione,
gdzieś ukryte przez Niemców.
Został zidentyfikowany w 1999 roku w Berlinie ten obraz.
Okazało się, że obraz znajduje się w Muzeum w Berlinie,
natomiast predella znajdowała się w innym miejscu.
Zostało to połączone w całość.
I tutaj też sprawa restytucyjna była taka trochę nietypowa,
ponieważ te obiekty były własnością Kościoła Ewangelickiego.
I sprawa restytucyjna wyglądała w ten sposób, że jakby Kościół Ewangelicki Niemiecki przekazał te obiekty bezpośrednio do Kościołu Polskiemu,
czyli one wróciły do Bazyliki Mariackiej w Gdańsku.
Zarówno ten obraz centralny, który przedstawia taką scenę zwaną Pietas Domini,
czyli jest bukojciec trzymający umęczone ciało Chrystusa.
No i właśnie ta deska z predelli.
Natomiast reprodukujemy właśnie ten centralny obraz, który jest bardzo piękny,
ze względów konserwatorskich przede wszystkim.
No i też jakby specyfiki dzieła sakralnego.
Tutaj nawet nie podejmowaliśmy takich prób, żeby przewozić ten otaż na wystawę.
Obiekty z przedwojennych kolekcji gdańskich mogą państwo oglądać w Kortegardzie do końca sierpnia.
Ja zapytam jeszcze, jak wiele takich procesów restytucyjnych toczy się aktualnie?
Żebyśmy też poczuli skalę.
Aktualnie około 180 spraw restytucyjnych w 20 krajach na świecie.
Natomiast już niemal 800 pojedynczych obiektów jest odzyskanych na ten moment w ostatnich latach.
Więc tak jak rozmawiamy tutaj od czterech czy pięciu lat co roku, to ta liczba wzrasta.
Więc to też jest bardzo optymistyczne, bo z tego co pamiętam, to zaczynałyśmy chyba od 600.
Także jest nadzieja, że z każdym rokiem będzie więcej.
I więcej tych niezwykłych historii zaginionych i odnalezionych dzieł sztuki usłyszył państwo podczas piątkowych oprowadzań kuratorskich.
Między innymi Ewy Witkowskiej, która gościła dziś w audycjach kulturalnych. Bardzo dziękuję.
Bardzo dziękuję. Zapraszam państwa na te oprowadzania, jak również zapraszam na takie wspólne moje oprowadzanie z Magdaleną Mielnik,
kustoszką zbiorów właśnie z Muzeum Narodowego w Gdańsku, które odbędzie się 11 lipca.
Taki nasz dwugłos na wystawie.
A poza tym w każdy piątek właśnie oprowadzenie moje albo Agnieszki Popłowskiej-Bednarkiewicz.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”