Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Kulturalny Alfabet Niepodległości Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Aleksandra Galant 12 maja 2026
Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś.

Nowa wystawa w Muzeum w Gliwicach, stworzona we współpracy z Muzeum Narodowym w Krakowie, przybliża fenomen kawiarni, skupiając się na tych funkcjonujących w latach 1900-1930 w Gliwicach, Krakowie i we Lwowie.
W przeniesieniu się w czasie do czasów świetności legendarnych lokali pomaga zgromadzenie związanych z nimi unikalnych przedmiotów: porcelanowych filiżanek i talerzyków z „Haus Oberschlesien”, a nawet pudełka na tort z „Café Schnapka”. Na wystawie znalazł się też mlecznik z lwowskiej Kawiarni Szkockiej, gdzie dyskusje prowadzili słynni matematycy.

Kawiarniom poświęcony jest jeden z odcinków Kulturalnego Alfabetu Niepodległości – rozmowy ze Sławomirem Koprem możesz posłuchać tutaj.

Ekspozycja „Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu” prezentuje też dzieła związane z krakowską bohemą – m.in. z twórczością Stanisława Wyspiańskiego, Witolda Wojtkiewicza, Leona Wyczółkowskiego i Jacka Malczewskiego. Wśród nich druki ulotne, plakaty, karykatury i reklamy, prezentujące życie artystyczne Krakowa w duchu secesyjnym i z wyraźnymi wpływami grafiki francuskiej.

Kilkadziesiąt lat później, jednym z najważniejszych kawiarnianych stolików w Polsce stał się ten w „Czytelniku”. O słynnej kawiarni rozmawiamy w tym odcinku.

Wystawę można oglądać w Muzeum w Gliwicach, w Willi Caro do 30 sierpnia.

Kuratorkami wystawy są Katarzyna Podniesińska, Magdalena Laskowska i Patrycja Gwoździewicz – która opowiedziała o niej w Audycjach Kulturalnych.

Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum w Gliwicach.

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiaj mam ogromną przyjemność zaprosić Was do udziału w podróży w czasie.
Będziemy przenosić się nie tylko o 100, ponad 100 lat wstecz.
Wybierzemy się także w bardzo charakterystyczny rejon, powiedziałabym Polski,
ale to nie zawsze są tereny dzisiejszej Polski,
bo chociaż miejsca, o których mówimy znajdują się w Gliwicach czy Krakowie, to także we Lwowie.
Chodzi o kawiarnię w Muzeum w Gliwicach, konkretnie w Willi Caro.
Możemy oglądać wystawę do Wiedeńskiej czy do Sznapki.
Kawiarnię 100 lat temu.
Myślę, że temat kawiarni i tego, jak to kawiarniane życie wyglądało, pobudza naszą wyobraźnię.
To jest taki wdzięczny temat.
Lubimy przenosić się w czasie, wyobrażać sobie, jak niegdyś w tych kawiarniach spędzano czas,
a co ważne, nie chodziło tylko o miłe spędzanie czasu, ale też o budowanie pewnej tożsamości,
tożsamości społecznej, lokalnej.
To były też podwaliny życia kulturalnego, a może i więcej,
bo szczególnie przenosząc się do Lwowa, na ten aspekt zwrócimy uwagę.
A będzie to możliwe dlatego, że zaproszenie do dzisiejszego programu
przyjęła pani Patrycja Gwoździewicz z Muzeum w Gliwicach,
która jest współkuratorką tej ekspozycji.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, witam bardzo serdecznie.
To jest takie nietypowe pytanie, ale pozwolę sobie od niego zacząć,
bo bardzo mnie to kusi.
Przed momentem powiedziałam, że kawiarniane życie chyba we wszystkich nas
wywołuje pewien uśmiech na twarzy i chętnie też do takiego życia dołączamy.
To tak podejrzewam, ale proszę mnie zweryfikować,
że praca nad tą wystawą, przygotowywanie jej również musiała być ogromną przyjemnością.
Kawiarnia to jest coś, co mogę też powiedzieć, jest jakoś zawsze związane z muzeum
albo z jakąś instytucją kultury czy sztuki, do której chodzimy.
Bo bardzo często wygląda to tak, że umawiamy się ze znajomymi i chodźmy gdzieś na kawę,
a może pójdziemy do muzeum, a może połączymy jedno i drugie.
Więc takie połączenie i pokazanie tego, jak te kawiarnie 100 lat temu,
wersja umowna, bo to czasem jest właśnie i 120, i 130 lat,
jak to wyglądało, myślę jest bardzo uzasadnione i sensowne.
Chcieliśmy pokazać, oczywiście oprócz najbardziej znanych chyba kawiarni krakowskich,
bo muszę dodać, że jestem współkuratorką wystawy razem z paniami Katarzyną Podniesińską
i Magdaleną Laskowską z Muzeum Narodowego w Krakowie,
bo początkowo nasz pomysł dotyczył tego, żeby pokazać to, co pozostało po kawiarniach krakowskich,
a Muzeum Narodowe w Krakowie ma przebogaty zbiór, powiedziałabym, pamiątek
i oczywiście różnego rodzaju dzieł sztuki, osób, które były związane z tymi kawiarniami artystycznymi,
chociaż na początku one jeszcze nie są takie artystyczne.
I do tego dołączyliśmy, bazując na naszej wiedzy o lokalach gliwickich,
wybrane właściwie dwa lokale są najbardziej omówione, jest to Café Schnapka i House Oberschlesien,
dawny hotel, dawny tak zwany Dom Górnośląski, bardzo takie luksusowe miejsce,
ukończona budowa w roku 1928.
I tak mogliśmy połączyć końcówkę wieku XIX razem ze złotymi latami dwudziestymi
i doprowadzić historię kawiarni krakowsko-gliwickich aż do roku 1945.
Powiedziała Pani przed momentem, że wystawa przybliża i zajmuje się tym,
co po tych kawiarniach zostało.
Dopytam, czy być może któraś z nich przetrwała do dzisiaj,
albo przetrwała w zmienionej formie,
dlatego że zdarza się, że kawiarnia, która przeszła do historii jako bardzo ważny punkt
na mapie miasta, dzisiaj została przejęta przez inną firmę, innego właściciela,
ale nadal tę funkcję kawiarnianą spełnia.
Na pewno taką kawiarnią w Krakowie jest Jama Michalikowa,
czyli dawna cukiernia lwowska należąca do Jana Michalika,
ale też trzeba powiedzieć, że nie była to pierwsza taka kawiarnia artystyczna w Krakowie.
W ogóle czym jest kawiarnia? Może zacznijmy od tego.
Kiedyś kawiarnia to było takie miejsce posiłkowe, tak bym to nazwała,
gdzie można było zjeść rano bułkę, czarną kawę, może napić się piwa,
może jakiegoś likieru, może zjeść zupę, a czasem jakieś paszteciki.
Niekoniecznie było to miejsce takie, powiedzmy, jak my to dzisiaj kojarzymy,
czy nawet jeszcze bardzo artystyczne.
To była taka mała jadłodajnia.
I taka była kawiarnia założona w roku 1880 przez rodzinę Koziarskich
przy rynku kleparskim, gdzie było blisko Akademii Sztuk Pięknych ówczesnej,
gdzie chadzał Matejko, chadzał Grotger i tam nawet jakiś obraz Grotgera wisiał na ścianie tej kawiarni.
Nieco później powstała na roku Plant i ulicy Szewskiej elegancka kawiarnia Schmidta,
gdzie bywali i literaci, i dziennikarze, malarze, świat uniwersytecki.
Tam już widać stopniowo spotkanie takie środowiskowe.
Środowiskowe w sensie twórców, w sensie też przede wszystkim literatów i dziennikarzy,
którzy szczególnie aktywni są w nocy, dlatego że w nocy dokonywał się skład gazet
i w nocy poprawiano jeszcze jakieś teksty, robiono korekty,
także jakiś posłaniec biegał umyślny, czy to był Kraków, czy to były Gliwice,
biegał pomiędzy tym dziennikarzem, który siedział w kawiarni i wprowadzał jeszcze jakieś zmiany do tekstu,
a tam, gdzie w drukarni drukowano już gotową gazetę.
Więc stąd to nocne życie kawiarniane tak bardzo się upowszechniło.
Co jeszcze robiono w takich kawiarniach?
Czytano gazety, to na pewno, i też właściciele tych kawiarni zamawiali bardzo wiele tytułów,
także to było też trochę takie centrum wywiadowczo-informacyjne,
co się u kogo wydarzyło, szczególnie pewnie w plotkarskim Krakowie,
gdzie każdy chciał wiedzieć wszystko o wszystkich.
I tam w tej kawiarni Szmita też wykuł się nowy tytuł,
bardzo ważny dla polskiej kultury, mianowicie słynne życie krakowskie,
które Stanisław Wyspiański opatrzył nową formą graficzną,
gdzie pojawiał się też Stanisław Przybyszewski z jego dziećmi szatana,
jak to nazywano, wszystkich tych młodopolskich ciężkoduchów,
tak byśmy to mogli określić.
I wreszcie w roku 1896 w Krakowie pojawia się pierwsza kawiarnia,
taka artystyczna z definicji, mianowicie PAON, czyli PAF.
To jest kawiarnia, właściwie taka mała salka, która znajdowała się w kawiarni teatralnej,
która znajdowała się naprzeciwko Teatru Miejskiego,
dzisiejszy Teatr Słowackiego przy ulicy Szpitalnej w Krakowie
i właścicielem był tam Ferdynand Turliński.
Mamy nawet pastel Stanisława Wyspiańskiego,
przedstawiający pana Turlińskiego, który odprowadza ostatniego gościa,
on tam stoi z latarnią w ręce, z kluczami.
No pewnie pobrzękuje, żeby ten ostatni gość już sobie wyszedł.
I tam w PAONie też królował Przybyszewski
i tam pojawia się tak samo Wyspiański, Józef Mehofer,
Jan Stanisławski, Witold Zdębicki, Teodor Aksentowicz,
cała plejada tej młodej Polski,
która wypełniała kawiarnię,
ale wypełniała też miasto, malowała,
pisała rozmaite teksty, poezję.
Pojawiał się tam też oczywiście świat teatralny
z ówcześnie Tadeuszem Pawlikowskim,
który był takim spirytus mowem z wszystkich wydarzeń w teatrze miejskim.
I tam w PAONie na ścianie,
jak pisze Tadeusz Bojrzeleński,
wzorem chyba garderoby Ludwika Solskiego,
wybitnego aktora krakowskiego,
na ścianie rozpostarto wielkie płótno
o wymiarach mniej więcej 2 na 6 metrów.
I tam artyści, bywalcy tego PAONu,
malowali różnego rodzaju sceny,
portrety swoje wzajemne,
jakieś małe pejzaże,
ale wpisywali też wiersze,
wpisywali też jakieś pamiątkowe kuplety.
I tak zaznaczali swoją obecność,
no nie mówiąc o tym,
że pewnie była to też forma zapłaty
za posiłki serwowane im przez Turlińskiego.
Pojawia się tam też coś w rodzaju takiej szybkiej,
latającej galerii,
mianowicie prace, pomysły, szkice artystyczne,
malowane przez artystów na kartkach papieru,
były przeszpilane do ściany.
Tu zapewne pojawia się taki wzór z kawiarni paryskiej,
która powstała w roku 1893.
I tam to była kawiarnia artystyczna,
miała takie słynne miejsce,
które nazywało się Le Mure,
czyli po prostu ściana.
I na tej ścianie takie zmienne wystawy,
bardzo krótkoczasowe,
były pokazywane jakieś nowe pomysły,
nowe koncepty artystów na to,
jak rozwiązywać pewne problemy
plastyczne przede wszystkim.
Finał był taki paonu,
że niestety w roku 1901
Ferdynand Turliński zbankrutował.
No i ówczesna złota młodzież artyści
przenieśli się właściwie tuż obok,
można powiedzieć, za róg
idący wzdłuż murów dawnych miejskich krakowskich,
mianowicie na Floriańską 45
do Jana Apolinarego Michalika,
który kilka lat wcześniej
założył cukiernię lwowską.
Było to miejsce bardzo dogodne,
bo było najbliżej Akademii Sztuk Pięknych.
Bardzo było blisko też drukarni Pruszyńskiego,
gdzie te druki rozmaite ulotne,
które przy tej okazji powstawały,
artyści chodzili drukować,
ale też drukowali tam rozmaite teki artystyczne
i tam ta cała plejada
znowu spotykała się przy kawie i przy wódce.
Narodziły się wieczory kabaretowe,
narodził się tam kabaret,
zielony balonik,
który był takim komentarzem
do wydarzeń politycznych,
do obyczajowości.
Łączyło tych ludzi niewątpliwie
wspólne poczucie humoru
i ten sam sposób spędzania czasu,
czyli w towarzystwie po prostu alkoholu.
Jest taki świetny serial
sprzed wielu lat,
chyba z 1980 roku.
Serial, który na podstawie
sztuki teatralnej wyreżyserował
Andrzej Wajda
z biegiem lat, z biegiem dni.
I to jest znakomita taka saga krakowska,
która też pokazuje potroszę
życie artystyczne,
artystów powiązanych
z tym młodopolskim niepokojem,
z tym, że właśnie gdzieś tam
na serwetkach w lokalu
tworzą jakieś wiersze,
jakieś bardzo ważne poematy,
coś, czym chcieliby się podzielić
ze światem.
Także ten krakowski
fantasykl można sobie tam
prześledzić również wizualnie.
To, co w zbiorach Muzeum Narodowego
w Krakowie jest bardzo ważne
dla nas plastycznie,
to są słynne zaproszenia.
To właściwie jest zjawisko
chyba nieistniejące
gdziekolwiek indziej.
Zaproszenia, które były drukowane
w niewielkiej ilości egzemplarzy,
bo tylko dla tych,
którzy faktycznie mieli być zaproszeni,
czyli to było może kilka,
może kilkanaście sztuk,
zachowały się te,
które w swojej kolekcji
miał Feliks Jasieński,
słynny manga,
również bywalec tychże kawiarni.
I zaproszenia mają formę
czasem złożonej kartki,
czasem takiego otwartego listu.
Jest to połączenie tekstu,
zaproszenia na jakąś konkretną datę,
dzień, godzinę,
na jakie wydarzenie,
połączonego z karykaturą,
jakąś satyrą,
jakimś skrótem myślowym,
dowcipem,
nawiązaniem do jakiejś sytuacji
poprzedniej.
I autorami tychże zaproszeń
byli i Kazimierz Sichulski,
i Stanisław Rzecki,
Witold Wojtkiewicz,
Karol Frycz,
Iwo Gal,
Alfons Karpiński.
No cała znowu ta
młodopolska plejada.
Równolegle z tymi zaproszeniami,
ponieważ do Michalika
przenieśli się też
bywalcy teatralnej,
czyli aktorzy,
powstaje takie unikalne zjawisko,
jak teka melpomeny.
Melpomena wiadomo muza teatru
i w tejże tece
ci artyści,
których tu przed chwilą wymieniłam,
może pod kierownictwem
Stanisława Rzeckiego,
ukazują przedstawienia aktorów teatru,
którzy są troszkę czasem
karykaturalnie przedstawieni,
z jakimiś przesadzonymi cechami,
ale to wszystko jest w duchu secesji,
w duchu też ówczesnej awangardy,
takiej płynnej, kręconej linii.
Bardzo często jest to skojarzone
z grafiką japońską,
z nowoczesną grafiką francuską,
że wspomnę choćby tylko
Toulouse-Lautrec'a,
którego pracę też tutaj mamy
na wystawie,
po to, żeby zobaczyć, porównać,
jak bardzo właśnie te trendy paryskie
szybko były obecne w Krakowie
i jak pięknie się przyjęły
w tym środowisku.
Także te wszystkie umownie rzeczy,
ujmując papiery,
można na tej wystawie
zobaczyć z Krakowa.
Jest też taka ciekawostka,
jak serwetka z jamy Michalikowej,
jest kilka lalek z kabaretu
Zielony Balonik,
między innymi jest Śmierć,
jest Piłsudski,
jest rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego,
czyli wszystkie te znane postaci,
które, krótko mówiąc,
obgadywano w kawiarni.
To jest takie niespotykane podejście
do twórczości,
między innymi artystów,
o których Pani wspominała,
no bo druki ulotne,
czy zaproszenia,
to nie są materiały,
o których zwykliśmy myśleć,
jako o dziełach sztuki,
pracach wartościowych,
czy reprezentatywnych
dla czyjejś twórczości.
Natomiast w kontekście wystawy
i historii,
którą Pani opowiadają,
one stają się dowodem
pewnej epoki,
a tak naprawdę pewnej rzeczywistości
i społeczności.
No niewątpliwie tak.
To nie jest takie pomnikowe podejście
do twórczości Wyspiańskiego,
wtedy, kiedy pokazujemy
właśnie zaproszenie,
jakie zaprojektował,
z postacią kobiecą,
która wygląda,
jakby była,
no właściwie wyłoniła się
z takich setek krętych linii.
Nie jest to coś,
co może obserwujemy
w podręcznikach,
na wszystkich etapach kształcenia,
kiedy młodzież uczy się
o młodej Polsce.
To nie zawsze ma czas na to,
żeby wspomnieć też o tym,
że to życie kawiarniane
było tak istotne,
że właściwie duża część dnia,
a już na pewno nocy,
była w tej kawiarni spędzana.
To jest jakby jedna część
tej naszej wystawy,
ta część krakowska.
W drugiej części,
poświęconej Gliwicom
i potroszę również Lwowowi.
Dlaczego potroszę?
Dlatego, że wchodząc w zamysł
stworzenia takiej wystawy
o kawiarniach gliwickich,
owszem, w zbiorach Muzeum w Gliwicach
znajduje się może kilka,
może kilkanaście obiektów
oryginalnych takich,
które pochodzą przede wszystkim
z Haus Oberschlesien.
Są to sztućce,
rozmaitego rodzaju metalowe naczynia,
ale znając historię
i wiedząc, że po roku 1945
na ziemię Górnego Śląska,
w tej części,
która dawniej należała do Niemiec,
przyszli polscy osadnicy.
Decyzja mocarstw sprawiła,
że tutaj stała się Polska,
tutaj pojawiła się
polska administracja
i zaczęło się przejmowanie tych ziem,
przejmowanie terytoriów.
I z jednej strony mamy do czynienia
z końcem pewnego świata,
tego świata niemieckiego,
który tutaj jest.
I zresztą polityka przez lata
prowadzona w okresie PRL-u
była taka, żeby ślady
tej niemieckości zacierać,
co oczywiście wpłynęło na to,
jaki jest obraz kulturowy miasta,
obraz architektoniczny.
Od wielu lat to podejście
jest już zupełnie inne,
ratuje się dawne zabytki,
odkrywa się na nowo
postaci związane z Gliwicami,
przede wszystkim z hutą gliwicką.
Artyści tacy jak rzeźbiarze, malarze,
którzy pojawiają się tutaj
w dwudziestoleciu międzywojennym,
zaczynają być coraz bardziej doceniani
i muzeum również nasze
przez swoje działania
pokazuje te sylwetki,
pokazuje te postaci.
No i mamy szansę również
przybliżyć ich dzieła
naszym odbiorcom.
Dlaczego ten Lwów jeszcze do tego wrócę?
Więc liczyliśmy na to,
że w związku z tym,
że wiele ludności napływowej
do Gliwic z dawnych kresów
Rzeczypospolitej,
czyli z II Rzeczypospolitej
tak naprawdę,
którzy przybyli tutaj,
że coś ze sobą przywiozą.
Okazuje się, że nie,
że to nie były rzeczy,
że tak powiem,
pierwszej potrzeby.
Nasza akcja trwała kilka miesięcy,
kilka ładnych tygodni.
Wielokrotnie apelowaliśmy
o przynoszenie tego rodzaju
artefaktów związanych ze Lwowem,
związanych też z Gliwicami.
No i udało nam się pozyskać
jedną, jedyną rzecz,
mianowicie dzbanuszek
z kawiarni szkockiej.
Kawiarni, która jest, myślę,
bardzo bliska sercu wielu ludzi,
oczywiście też i dawnych pracowników
Politechniki Gliwickiej,
która przecież bezpośrednio była
taką dziedziczką Politechniki Lwowskiej,
ale to właśnie w kawiarni szkockiej
we Lwowie
profesor Banach
oraz inni wykładowcy
Wydziału Matematycznego
spotykali się
i taka ciekawostka,
niekoniecznie dużo tam rozmawiano,
ale za to rozwiązywano
problemy matematyczne.
W nagrodę za rozwiązanie
czegoś arcytrudnego
można było nawet gęś dostać,
a na pewno jakiś dobry trunek.
I z tej kawiarni mamy
jeden, jedyny dzbanuszek,
na którym na spodzie
wytłoczona jest
kawiarnia szkocka,
taki dzbanuszek pewnie
na podgrzewane mleko,
a może na kawę.
I to jest ta jedyna
pamiątka ze Lwowa.
Poza tym mamy
kilka już innych przedmiotów
związanych z Lwowem
od rodziny,
która stamtąd się wywodzi,
ale to jest na przykład
szufelka i miotełka
do sprzątania okruszków
ze stołu.
To jest bardzo ciekawe
porcelanowe naczynie
do galarety czy galantyny,
w której wylewało się galaretę
i powstawał wzór z kwiatów,
kiedy to było przewrócone
dnem do góry.
Także bardzo ciekawy
taki sprzęt
do ozdób domowych,
ale też przecież w kawiarniach
galarety były serwowane.
No i chcieliśmy też wspomnieć
o Lwowie z tego względu,
że Lwów chyba najwcześniej
na ziemiach polskich
słynął z kawiarni,
słynął z różnego rodzaju
cukierni i generalnie słodkości.
Udało nam się dotrzeć
do zdjęć,
ale też do takiej
świetnej książki
pani Kozłowskiej-Ryś,
która opisuje Lwów
na słodko i półwytrawnie.
Mianowicie to,
że do Lwowa przybyli
w którymś momencie,
w końcu XVIII wieku,
tak jak i do wielu innych miejsc
w Europie,
szwajcarscy cukiernicy.
I to szwajcarzy
przynieśli ze sobą
różne czekoladowe przysmaki,
różnego rodzaju wypieki,
torty.
I to się rozwinęło
we Lwowie
do niesamowitych,
mogę powiedzieć,
rozmiarów.
Mianowicie
słynna była cukiernia
Ludwika Zalewskiego
przy ulicy Akademickiej
we Lwowie,
gdzie na wystawie
z rozmaitych cukrów,
na bazie cukru
i rozmaitych syropów kolorowych.
Tworzono kwiaty,
tworzono różne dekoracje cukrowe
do tortów,
do ciastek
i to było wystawiane
na witrynach sklepowych.
W naszej publikacji,
o której też muszę wspomnieć,
w Gliwice à la carte,
jest zdjęcie
tejże właśnie cukierni.
Widać tam tłum dzieci,
który wpatruje się
w te pyszności,
słodkości,
które są niezmiernie okazałe
właściwie takiego kształtu barokowego.
Powiem krótko,
dzisiaj już takich rzeczy
po prostu nie ma.
Dzisiaj raczej
te dekoracje tortowe
są bardziej skromne,
dzisiaj są nadruki
na tortach,
różnego rodzaju
może małostrawne
cukrowe róże,
a to wtedy były takie
no naprawdę
arcydzieła pomysłowości.
Dość wspomnieć,
że w tych cukierniach lwowskich
też wykonywano
na przykład takie sceny
jak
baca na tle Giewontu
i to było z cukru.
Jeszcze pies do tego.
Więc pomysły na to,
albo żeby zrobić
rzeźbę postać
cesarza z cukru,
dlatego, że
Franciszek,
cesarz Franciszek
wizytował wówczas
Galicję,
wizytował też Lwów,
no to zasłużył
na popiersie z cukru.
No myślę,
że były to takie
po prostu jednostkowe,
fenomenalne w ogóle
wydarzenia,
o których pisała też prasa,
które zostały
w ten sposób
zapamiętane.
Bardzo się cieszę,
że ten akcent lwowski
się pojawił,
zwłaszcza, że dotyczy on
kawiarni szkockiej,
dlatego, że
to też pokazuje,
że te kawiarnie
nie zawsze były
artystyczne,
nie zawsze były
literackie,
nie zawsze były
związane ze światem sztuki.
Przeciwnie,
czasem te stoliki
były okupowane
przez przedstawicieli
wielu innych dziedzin.
W opisie wystawy
czytamy, że
przybliżają pani
fenomen kawiarni
z lat
1900,
no
1930.
No i oczywiście
nadchodzące zmiany
dotyczące polityki,
dotyczące wojny
są tutaj zupełnie zrozumiałym
wytłumaczeniem
kresu rzeczywistości
tego świata kawiarnianego,
ale jednak mówimy
o roku 1930
i chciałam zapytać,
dlaczego ta cezura czasowa
towarzyszy wystawie?
Ona może nie jest
tak bardzo ostro
wypunktowana
na tej wystawie,
natomiast
no właśnie
otwarcie
House of Erschlesien
w roku
1928
to jest też
pewien szczyt,
pewne zwieńczenie
lat 20.
I teraz
w Gliwicach
skupiamy się
najbardziej na dwóch
takich lokalach,
chociaż było ich tutaj
też niemało,
bo jeżeli
policzymy,
a to jest
państwo o
przecież
pruskich regulacjach,
to w Gliwicach
każda rzecz,
każdy lokal
podlegał
koncesji,
więc koncesja
dzisiaj kojarzy nam się
głównie z alkoholem,
z wydawaniem
zezwolenia
na prowadzenie
wyszynku alkoholowego,
a wówczas nie.
Nawet
na lemoniadę,
na kawę
i na herbatę
też trzeba było
mieć koncesję,
więc te dokumenty,
które zostały
bardzo dobrze
przebadane
przez panią
Małgorzatę Kaganiec
i opublikowane
w takiej
większej
publikacji,
tam wymienionych
jest ponad
80 miejsc
w samych
Gliwicach,
gdzie wydawano
koncesję,
gdzie prowadzono
i restauracje,
i kawiarnie,
i hotel,
także jest to
naprawdę imponująca
liczba związana
przede wszystkim
z rozwojem
Gliwic,
z rozwojem
Huty Gliwickiej,
przemysłu na Górnym Śląsku,
no i tego,
że przyjeżdżało tutaj
bardzo wielu
biznesmenów,
ówczesnych kontrahentów,
pewnie też
jakichś
niebieskich ptaków,
lekko duchów,
którzy gdzieś
musieli bywać.
Dla nas istotna
jest
kafe Sznapka,
czyli kawiarnia,
która należała
do rodziny Sznapków,
która od pokoleń,
można powiedzieć,
była w jakiś sposób
związana
z cukiernictwem.
Ciekawa historia
jest taka,
że Sznapkowie
byli taką
dynastią
piernikarzy,
prowadzili apteki,
ale przy aptekach
produkowano
także pierniki.
Piernik
jako
ciastko
dzisiaj,
no może już
nie ma takiego
odbioru,
jak to kiedyś było,
że jest to ciastko
mocno korzenne,
które można
bardzo długo
przechowywać
i właściwie
jego tradycja
sięga
średniowiecza
i bardzo często
pierniki
były sprzedawane
gdzieś w pobliżu
kościołów,
były związane
z różnego rodzaju
takimi świętami.
Piernik jest pewną
odświętnością,
jest czymś istotnym
i teraz właśnie
z tej rodziny Sznapków
Edward Sznapka
otwiera
kawiarnię
w pobliżu
muzeum.
Dzisiaj jest to
plac inwalidów
wojennych,
a kiedyś
Wilhelmsplatz.
Jeden z lokali
Sznapki
znajdował się też
na rynku
w Gliwicach
przez krótki okres,
ale ta kawiarnia
artystyczna
była tu
dosłownie
w linii prostej,
to jest jakieś
może niecałe
100 metrów
od
Willi Karo,
gdzie wystawa
ma miejsce
i tam w tym lokalu
bywali
artyści
związani
z muzeum
w Gliwicach,
bywali
dyrektorzy,
historycy sztuki,
bywali
dziennikarze
i radiowcy
związani
z radiem
w Gliwicach,
bo tutaj ta
rozgłośnia radiowa
była bardzo istotna
i też
w tym radiu
audycje
odbywały się
na żywo,
więc kiedy
dochodziło
do rozmaitego rodzaju
wpadek językowych,
jakichś lapsusów
albo coś się nie udało,
no to wówczas
ci twórcy radiowi,
a bywali
tacy
zapraszani
czasem nawet
z Wrocławia
do wygłoszenia
jakiegoś referatu
albo opowiedzenia
o jakimś wydarzeniu
teatralnym,
trzeba było
wykazywać się
takim talentem
gawędziarza,
opowiadacza,
który potrafił
ludziom zająć czas,
no i z tego wynikają
też właśnie różne
problemy,
jak to idzie na żywo.
Więc jak to wspomina
Herman Falk,
jeden też z bywalców
kawiarni
Sznapki,
którego tekst
przetłumaczyliśmy,
powiedzmy,
że to taki trochę
odpowiednik
Tadeusza Boja-Żeleńskiego
w Gliwicach,
ale to mocno
naciągana sprawa,
więc Falk
opisywał
takie właśnie
wpadki,
opisywał
jak to później
właśnie ci radiowcy
szli od lokalu
do lokalu,
bo kawiarnie
były zamykane
wcześniej,
a najdłużej
czy wręcz
chyba całodobowo
otwarta była
restauracja
dworcowa,
czyli tam,
gdzie trzeba było
się przesiąść
na pociąg,
czy to do Berlina,
czy do Wrocławia.
Co oni tam robili
w tej sznapce?
Poza tym,
że oczywiście
mogli wypić
kawę
za 30 fenigów
albo jakiś likier.
Sznapka słynął
też z produkcji
tortów
i to musiały być
torty,
no naprawdę
nie lada jakie,
bo zachował się
do naszych czasów.
Zachowało się
pudełko po torcie
z kawę Sznapki,
które dostaliśmy
od państwa,
którzy mieszkają
zupełnie gdzie indziej,
ale pudełko
znalazło się
w domu
gdzieś na
Dolnym Śląsku
i stamtąd
przyjechało
na naszą wystawę.
W pudełku
jeszcze są
oryginalne sznureczki
i taka
obwoluta
ochraniająca
tort,
więc jak na pudełko,
które ma 120 lat,
no nikt by tyle nie dał,
ale to tylko
świadczy o tym,
że ktoś to tak
pieczołowicie
przechował,
jaką rangę
miały właśnie
te torty
u Sznapki.
Kawa po Wiedeńsku
to była druga
specjalizacja
Adolfa Sznapki
i również
duży wybór
konfitur.
Także
kawiarnia, cukiernia
to było miejsce,
gdzie nie tylko
jadło się to na miejscu,
ale można było też
ze sobą zabrać,
wynieść,
kupić
do domu.
W kawiarniach
Gliwickich
bywały stoły
bilardowe,
granowszachy,
granowkarty,
osobne były
pomieszczenia
także dla kobiet,
to trzeba
mocno zaznaczyć,
że etykieta
przedwojenna
była taka,
że nie uchodziło
panią
samotnym
przychodzić do
kawiarni,
powinna być pod
opieką
mężczyzny,
albo jeżeli
umawiała się
z jakimiś innymi
paniami,
no to
musiały siedzieć
w sali
wyodrębnionej
i nie mieć
kontaktu
z taką
zwykłą
publicznością
lokalową,
tak byśmy to
określili.
Wracając jeszcze
do Hermana
Falka,
który był też
takim powieściopisarzem,
pisał kryminały,
postaci,
które opisywał
w swoich powieściach
wywodziły się
z kafe
sznapki,
obserwował różne
typy ludzkie,
porównywał kogoś
do niedźwiedzia,
na przykład
właśnie
słynnego
Adolfa Skorre,
który był
kompozytorem,
a przypominał
niedźwiedzia
i miał taki
zwyczaj,
o czym pisze
Falk,
że jak
komponował,
to leżał
na brzuchu
na podłodze.
Myślę,
że to jest
w ogóle
nietypowa
pozycja
do komponowania.
No i tak
to sznapkę
opisano,
że złote
lata
dwudzieste
artyści
tacy jak
Peter Lieb,
jak
Erich
Gottschlich
bywali tutaj
Hans Breitenbach.
To są
wszystko ludzie,
którzy są związani
i z muzeum
i których
pracę mamy tutaj
w naszych zbiorach.
No i
współpracowali
z Hutą
Gliwicką,
gdzie
odlewy
artystyczne
w latach
dwudziestych
właśnie dzięki
działalności
Petera Lieba
zostały wyniesione
na bardzo
wysoki
poziom.
Bywał tam
też
Karl Kajsik,
który był
dyrektorem
Górnośląskiego
Systemu
Bibliotek
Publicznych.
To jest
bardzo ważna
postać,
bo
on decydował
o tym,
co jest czytane
w bibliotekach,
ale też pewnie
to, co
znajdowało się
w kawiarniach.
Także myślę,
że to środowisko
było bardzo
takie prężne,
bardzo
ruchome też
z tego względu,
że Gliwice,
Zabrze i Bytom
tworzyły takie
trójmiasto,
które
prowadziło też
wspólną politykę
kulturalną
i w ten sposób
można powiedzieć
te trzy miasta
zaoszczędzały
też na twórcach,
którzy krążyli
pomiędzy tymi
trzema
teatrami,
między tymi
trzema
miastami
i wystawiali
te same
sztuki
w różnych
teatrach
miejskich.
Bardzo się cieszę,
że nasza
rozmowa
staje się
potwierdzeniem
tego, co
powiedziałam
na początku,
że zawężanie
kawiarni
tylko i wyłącznie
do takiego
życia stolikowego
jest trochę
niesprawiedliwe,
dlatego, że to, co się w tych kawiarniach
działo, tak jak pani
przed momentem mówiła,
było odzwierciedleniem
czy szerszej polityki
kulturalnej,
czy różnego rodzaju
działań społecznych.
Przyznam się,
nie wiem, czy to świadczy
o mnie dobrze, czy źle.
Cały czas
bardzo mocno myślami
jestem
przy kawiarni
Sznapki,
przy tych tortach,
kawie wiedeńskiej
i konfiturach.
Mam nadzieję, że moje
burczenie w brzuchu
się nie nagrało
i nasze słuchaczki
i nasi słuchacze
tego nie usłyszą.
Niemniej myślę, że to jest
dobry moment,
żeby zakończyć
naszą rozmowę.
Rozmowę poświęconą
wystawie prezentowanej
w Muzeum w Gliwicach.
Wystawie pod tytułem
Do wiedeńskiej
czy do Sznapki?
Kawiarnie 100 lat temu.
Opowiadała o niej
jedna z kuratorek,
pani Patrycja Gwoździewicz,
która jest związana
z Muzeum w Gliwicach właśnie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”

„Południk 21. Czapski – Kozera”

Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”

Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich

Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich

Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie prezentuje pierwszą w historii tak szeroką prezentację dorobku artystycznego tej karpackiej społeczności. Obejmuje twórców uznanych, takich jak Andy Warhol, Epifaniusz Drowniak (Nikifor) czy Jerzy Nowosielski oraz artystki i artystów funkcjonujących dotąd poza głównym nurtem. Wystawa przywraca widzialność twórczości Łemków (nazywanych także Rusinami Karpackimi), która przez… Czytaj dalej o Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich