00:01
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
00:05
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk, słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.
00:11
Dziś moim gościem jest profesor Jacek Zydorowicz z Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
00:20
Okazją do naszej rozmowy jest ostatni numer kwartalnika naukowego Kultura Współczesna,
00:25
którego tematem stały się zagadnienia dotyczące kultury wizualnej, a dokładnie obrazów z różnych względów wykluczonych oraz obrazów wykluczenia.
00:36
Temu jak sztuka reaguje na wizualny nadzór przyjrzał się mój gość w artykule zatytułowanym
00:43
Monitoring na celowniku. Sztuka w kulturze nadzoru.
00:47
Obrazami wykluczonymi byłyby tutaj na przykład obrazy rejestrowane przez system monitoringu,
00:53
które często nie wiadomo przez kogo i w jakim celu są gromadzone czy przetwarzane.
00:58
I panie profesorze, temu tematowi oczywiście przyglądają się też artyści.
01:02
Zacznijmy może od kilku przykładów podjęcia tego tematu wizualnego nadzoru przez artystów.
01:08
Może takich przykładów głośniejszych.
01:11
Warto by się pozastanawiać faktycznie, co to za przykłady to raz i dlaczego z takiego klucza,
01:17
ale czy one były głośne? Na dużą sprawę one nie były jakoś tak bardzo, bardzo mocno skandalizujące wydaje mi się.
01:24
Na tyle były zauważalne, że uznałem, że warto im się przyjrzeć, ponieważ jak zacząłem się temu tematowi właśnie głębiej przyglądać,
01:31
to się okazało, że jest tego zainteresowania pośród artystów znacznie więcej niż myślałem.
01:38
I to z rozmaitych jakby przyczyn artyści się za ten temat biorą.
01:44
I jakoś tam sobie podzieliłem nawet te, usiłowałem sobie podzielić te taktyki artystyczne
01:49
jakby z takich różnych kluczy, dlaczego się właściwie artyści za to biorą.
01:53
Jeden z takich bardziej wyrazistych przykładów, który jest dosyć gęsto przywoływany,
01:57
to taka artystka brytyjska Manu Lux zrobiła kiedyś taką bardzo aktywistyczną performance, realizację w Londynie,
02:05
jako że gdzieś zafrapowało ją, to zresztą nie tylko ją samą,
02:09
że w okolicach Whitehall w Londynie, oczywiście nieopodal Pałacu Westmisterskiego,
02:16
nagromadziło się naprawdę setki, ale to setki tych kamer monitoringowych.
02:21
No i to gdzieś tam na początku lat 2000.
02:25
Równolegnie tam się też pojawiły takie specjalne brytyjskie regulacje prawne,
02:30
Serious Organized Crime and Police Act tak zwany.
02:33
No i to wszystko zainspirowało artystkę do takiego zrobienia takiego drobiazgowego mappingu tego miejsca
02:41
i ponanosiła na mapę wszystkie te kamery, które tam znalazła,
02:46
tam chyba z 200 ich chyba naniosła na tę mapkę.
02:49
Przyjrzała się im właśnie bliżej i się okazało, że jedna z nich nawet była z tych kamerek niezabezpieczona,
02:54
więc każdy kto chciał mógł sobie bezprzewodowo przechwycić ten sygnał.
02:58
No i zaczęła tam robić rozmaite akcje, na przykład wyznaczała za pomocą taśmy klejącej na ulicy pola widzenia tych kamer.
03:05
Przy tej właśnie kamerze feralnej, którą odnalazła, rozdawała ulotki właśnie z tymi mapami,
03:10
właśnie gdzie, w jakich przestrzeniach jesteśmy filmowani.
03:14
No i skończyło się to może właśnie tyle skandalem, ile interwencją policji faktycznie,
03:19
bo policja się zainteresowała, dlaczego właśnie taka akcja, co ona jako artystka ma tutaj do tego, że jest coś filmowane.
03:27
Ona zaczęła odpytywać z kolei policjantów, jak to się dzieje, że tutaj bez niczyjej zgody aż tyle tych kamer.
03:35
No i właściwie wszystkiemu temu później też towarzyszył filmik, który gdzieś tam został ukradkiem zrobiony
03:40
i nagrany, a między innymi ta i rozmowa z policją.
03:44
Także to był taki przykład takiego miejskiego interwencjonizmu artystycznego,
03:50
który był szeroko dyskutowany, bo później podejmowali liczni aktywiści ten mapping monitoringu
03:57
i były takie namysły, czy aby to nie może przysłużyć się jakimś nie tyle zwykłym obywatelom,
04:04
ile na przykład terrorystom, bandytom i tak dalej, którzy po prostu będą w stanie sobie wytyczać
04:10
po Londynie ścieżki, tak żeby być niezarejestrowanym, nienagranym.
04:15
Także no stąd tutaj gdzieś ewentualny taki cień kontrowersji się pojawił.
04:19
Ale to jakby w przestrzeni sztuki nie tylko takie silnie aktywistyczno,
04:25
takie zaangażowane projekty się działy.
04:27
Może żeby tak z drugiego bieguna coś bardziej zabawnego pokazać, czy opowiedzieć.
04:33
To z opowiadaniu sztuki w podcaście to jest trochę jak z opowiadaniem mema w radio.
04:37
To trochę słabe, ale myślę, że pewne linki, pewne nazwiska warto sobie gdzieś tam zapamiętać
04:44
i ewentualnie prześledzić.
04:45
W każdym razie jest taki fajny berliński artysta Julius von Bismarck.
04:50
I on tutaj wykorzystał właśnie ten system monitoringu miejskiego w taki przewrotny sposób,
04:55
bo jednak w tle gdzieś tak ironicznie i zabawnie się zrobiło.
05:00
Ten projekt w 2010 roku, jeśli dobrze pamiętam, miał tytuł Public Face.
05:04
No i polegał na tym, że zebrał sygnał z tych miejskich kamer monitoringu.
05:10
Wespół z jakimiś tam kolegami od oprogramowania wymyślili taki software,
05:14
który sczytywał emocje ludzi, czyli uśmiechy, smutek, tudzież jakieś takie wszystkie nastroje pomiędzy.
05:22
No i ten taki uśredniony wynik tych wszystkich sczytanych przez kamery monitoringu twarzy
05:29
był wyświetlany, właściwie monitorowany za pomocą takiej gigantycznej emotki,
05:33
którą gdzieś tam w takich prestiżowych miejscach instalował.
05:36
To był taki wielki, neonowy, taka buźka, emotka,
05:39
która pokazywała nastrój mieszkańców, na przykład Lindau w danym momencie.
05:44
I to wtedy na latarni morskiej ta buźka się wyświetlała.
05:48
To jest takie, mówię o tyle, przedsięwzięcie fajne, warte przywołania,
05:53
że przy pomocy niekoniecznie super, super poważnych środków wyrazu
05:57
można ciekawe pytania pozadawać.
06:01
No właściwie można tu się nawet pokłócić o to, że to jest jakiś taki element
06:04
takiej taktyki art-based research, czyli takich właściwie badań społecznych
06:09
dokonywanych przez sztukę.
06:11
No i przy okazji rodzaj takiego karnawałowego odwrócenia,
06:14
gdzie poważne wbrew pozorom tematy są rozbrajane humorem.
06:19
Także tu można by jeszcze inne może przykłady takich artystycznych działań.
06:25
Ja też sobie na własne potrzeby wymyśliłem taką kategorię takich taktyk artystycznych,
06:31
które w jakiś sposób by analizowały, ale też trochę fetyszyzowały
06:35
tutaj to zjawisko monitoringu miejskiego.
06:37
I tu taka artystka Jill Maggit, Amerykanka, w pewien sposób zaczęła się odnosić
06:43
w tych swoich projektach do kategorii wojeryzmu, czyli podglądactwa,
06:47
czy typowo ludzkie, czy nieludzkie, takiej parafilii seksualnej w każdym razie,
06:50
gdzie tym seksualnym bodźcem jest sam fakt podglądania.
06:55
No i ona tu w jednym ze swoich wcześniejszych projektów wymyśliła taką kamerę,
06:58
która nie tyle będzie inwigilować ludzi, ile ją samą.
07:01
Wymyśliła taki specjalny setup, który instalowała sobie gdzieś na nodze
07:06
i de facto ta kamera transmitowała jej części intymne podczas spacerów po mieście.
07:10
Gdzieś tam to miasto oczywiście przebłyskiwało,
07:13
ale to taki rodzaj właściwie ekshibicjonizmu,
07:16
jako takiej taktyki trochę obronnej przed tym podglądactwem.
07:19
Dość przewrotny pomysł, ale dość zabawny.
07:24
Innym razem na przykład ta sama artystka wybrała się do Wielkiej Brytanii
07:27
i wymyśliła taki w Liverpoolu, taki rodzaj performansu.
07:31
Skłoniła do współpracy policję tamtejszą,
07:33
taki oddział odpowiedzialny za nadzór wizyjny
07:36
i jakby wykorzystała tę relację,
07:38
takie trochę kolaboracji, w cudzysłowie oczywiście tego terminu używam,
07:43
ale polegało to na takim bezgranicznym zaufaniu do tych funkcjonariuszy.
07:46
Pomysł był taki, że ona się ubierze w czerwony płaszcz,
07:48
żeby była łatwiej rozpoznawalna w tym monitoringu
07:50
i za pomocą właśnie tych funkcjonariuszy,
07:54
którzy ją widzieli na tym monitoringu, kazała im się nawigować,
07:57
zamknęła oczy i spacerowała po mieście,
07:59
natomiast na słuchawkach miała głos policjantów,
08:02
którzy mówili lekko w prawo, lekko w lewo,
08:05
uważaj tramwaj i tak dalej, i tak dalej,
08:07
więc taki rodzaj przewrotnego oddania się całkowicie na łaskę
08:12
tych, którzy patrzą w jakiś sposób.
08:15
Później jakby takie przedłużenie tego performansu,
08:17
które miało miejsce, to fakt, że żeby jakby dostać te nagrania oficjalnie,
08:22
musiała złożyć 31 bodaj formularzy rozmaitych wniosków
08:26
do urzędów wszelakich, żeby na mocy tego wspomnianego wcześniej prawa
08:31
się okazuje, że obywatel ma prawo, jeśli gdzieś został zarejestrowany,
08:35
ma prawo dostępu do tych nagrań,
08:37
no ale to trzeba bardzo cierpliwie o te nagrania aplikować,
08:41
więc dzięki temu sukcesowi tych aplikacji, później jako widzowie
08:46
mieliśmy okazję oglądać i już po zmontowaniu zapoznać się z tym materiałem.
08:53
Myślę, że tych przykładów można by mnożyć mnóstwo do tych taktyk,
08:56
które tak sobie roboczo podzieliłem, to myślę, że tych przykładów
09:00
pewnie na razie by wystarczyło, nie się by Państwa tutaj zasypać.
09:03
Warto zajrzeć do tekstu i pooglądać obrazkami,
09:06
albo stosowne linki poklikać, żeby się z tymi pracami pewnie samemu zapoznać.
09:10
Wiele innych działań artystycznych przywołał Pan oczywiście w artykule.
09:15
Ja może jeszcze wrócę do tego ostatniego przykładu,
09:17
bo on też pokazuje, że motywacje stojące za artystami
09:22
i właśnie obierane przez nich taktyki są bardzo różne.
09:26
Nie zawsze artyści krytykują ten nadzór wizualny.
09:30
No zgadza się. Tu myślę, że też byłoby chyba sensownie się
09:35
do tego ustosunkować poprzez przykład jakiś,
09:38
no bo w jakiś sposób ta sztuka zawsze lubiła się przyglądać rzeczywistości społecznej
09:44
i się w niej jakoś tam przeglądać.
09:47
Ale tu myślę, że takim dobrym przykładem takiej formacji,
09:51
która nie tyle kontestuje samo zjawisko monitoringu
09:54
i te wszystkie ograniczenia osobistych wolności, które z niego wynikają,
09:59
ale właśnie próbuje taktycznie wykorzystać.
10:01
To jest taki kolektyw też brytyjski, Forensic Architecture
10:05
i to jest taka ekipa, która z premedytacją właśnie,
10:11
to się określa jako media taktyczne to ich działanie,
10:14
właśnie z premedytacją wykorzystują wszystkie te zdobycze technik inwigilacyjnych
10:18
i one w ich wypadku nie są krytykowane, tylko z premedytacją używane.
10:22
Tu ci artyści wkraczają w tak niebezpieczne obszary,
10:27
w których właściwie nawet samodziennikarstwo śledztwo
10:29
czy inne organy się boją wchodzić czy lękają.
10:33
No i ciekawa rzecz jest taka, że efekt tych ich badań,
10:37
bo część tych monitoringów pozyskują w rozmaity sposób
10:40
bardziej czy mniej legalny, część jest w jakimś tam jednak dostępie.
10:44
Te materiały się później pojawiają po obróbce albo w przestrzeniach galeryjnych,
10:48
albo z drugiej strony mogą też być materiałem dowodowym
10:52
w międzynarodowych trybunałach jakichś karnych,
10:55
no bo się okazuje, że tutaj niejaki Eyal Weizmann,
10:59
to jest taki lider tego ugrupowania,
11:01
jako z pochodzenia Żyd bardzo tutaj się mocno zaangażował mentalnie
11:07
w sprawę palestyńską i tutaj w pewne nieprawidłowości nadużycia,
11:12
może o tak należałoby powiedzieć, które ze strony
11:15
izraelskich służb bezpieczeństwa, czy to wojska, czy policji,
11:18
mają miejsce dość nagminnie.
11:22
No i korzystając z tego mojtoringu robią właśnie taki międzynarodowy
11:27
nagłos rozmaitych akcji, czy będzie to jakieś nielegalne zabójstwo
11:32
lidera Hamasu, można powiedzieć z perspektywy Izraela jakoś tam
11:36
taktycznie uzasadnione, czy ideologicznie, natomiast w kategoriach
11:40
prawa międzynarodowego totalnie nielegalne.
11:42
Ostatnio nagłośnili na przykład taki najazd służb izraelskich na siedzibę
11:48
takiej w sumie pokojowej bardzo organizacji Al-Haq w miejscowości Ramala
11:52
i właściwie to pokazano taki nocny najazd na formację,
11:58
na organizację non-profit, która de facto nic nie miała wspólnego
12:02
z jakąś tam walką, z jakimś Hamasem, czy z innymi organizacjami
12:05
terrorystycznymi, a została wciągnięta na listę takiej organizacji.
12:09
No i tu właśnie Weizmann zadziałał. On to nazywa taką odwróconą kryminalistyką.
12:14
To jest to właśnie to Forensic w nazwie. I właściwie się usiłują odwrócić
12:18
tą taką tradycyjną kryminalistykę i zdemonopolizować może ją, tak?
12:23
No bo to te wszystkie narzędzia kryminalistyczne przywykliśmy,
12:26
że są przeważnie w rękach władzy, tak? A tutaj jakby takie obywatelskie
12:30
nieposłuszeństwo nakazuje wykorzystywać te wszystkie media dostępne,
12:34
również właśnie ten monitorik wizyjny właśnie do takich działań
12:38
proobywatelskich, byśmy powiedzieli. Także nie zawsze, nie zawsze protest.
12:42
Takie odwrócenie zupełne tych ról, czyli sztuka, która sprawuje tutaj
12:47
kontrolę społeczną. Kolektyw Forensic Architecture bada przypadki przemocy
12:52
ze strony państwa i łamania praw człowieka. Dziękuję bardzo za ten przykład,
12:56
ale chciałabym jeszcze zapytać, czy polscy twórcy, polscy artyści,
13:00
czy zna pan takie przypadki, w których oni również sięgają po ten temat
13:04
wizualnego nadzoru? Tak, i to ostatnio miała miejsce w Poznaniu
13:09
wyśmienita wystawa i to wystawa studencka. Jeden z naszych kierunków
13:14
na naszym wydziale, czyli media interaktywne i widowiska,
13:17
zorganizowali ostatnio studenci taką dość monumentalną wystawę
13:21
multimedialną właśnie, gdzie właściwie głównym, centralnym motywem
13:25
tej wystawy były chmury, w sensie chmury z danymi.
13:28
Generalnie kategoria danych była tutaj istotna i jeden z młodych studentów,
13:35
czy już właściwie też artystów, Maciej Kocieński zrobił bardzo fajną pracę,
13:41
ponieważ znowu łączyła humor z powagą. Wydaje mi się, że właśnie tego humoru jest ciągle
13:47
we współczesnej sztuce nie dość. On ma bardzo fajną i taką mocną funkcję krytyczną,
13:54
mało wykorzystaną właśnie przez artystów. Nie wiadomo czemu, ale jeśli artysta jest
13:59
niepoważny, to jest od razu niepoważnie przez krytykę traktowany.
14:03
Natomiast tu w tej instalacji, no znowu muszę opowiadać coś, co lepiej byłoby zobaczyć,
14:07
ale Maciej Kocieński zrobił taki dziwny montaż. Wziął trzy czy cztery takie sztuczne gołębie
14:11
plastikowe, uciął im główki i te główki oczywiście leżały sobie obok i w miejsce
14:17
tych główek zainstalował kamery, takie właśnie mikrokamery. Oprócz tej krotochwilnie
14:23
leżącej obok głowy i tych kamer, które od razu widz mógł sobie, ich rejestrację
14:28
oglądać na monitorze pod różnymi kątami, była taka dość specyficznie zabawna,
14:35
ale też taka trochę osaczająca atmosfera tej pracy. Żeby było ciekawie, jest takim
14:41
przedłużeniem tej pracy było też takie zaingerowanie w przestrzeń takich
14:45
multimediów przenośnych, w technologii mobilnych, czyli takie tradycyjne apki,
14:51
które mamy w naszych aparatach fotograficznych, tam do upiększania naszych selfie.
14:55
Tutaj zostały też przez artystę zmanipulowane w ten sposób, że w tym momencie,
15:00
jeśli usiłowaliśmy sobie zrobić selfie przy tej instalacji, to zamiast naszej głowy
15:04
pojawia się głowa tego gołąbka. Więc taki jeszcze dodatkowy poziom tej takiej
15:09
inwigilacji, której się sami sobie poddajemy. W tej chwili już okazuje się, że nie są
15:15
potrzebne jakieś wyszukane i specjalnie skomplikowane mechanizmy monitoringu,
15:19
gdyż skutecznie poprzez media społecznościowe sami się monitorujemy i wiele
15:24
z tej swojej prywatności oddajemy po prostu gratis tym, którym się to akurat
15:29
w danym momencie przydaje. Nie tylko naszym followersom, ale też wszystkim, którzy chcą
15:33
w jaki sposób naszą prywatność czy nasze preferencje zoperacjonalizować.
15:37
Częściowo w kategorii żartu, ale myślę z takimi fajnymi konsekwencjami
15:43
i takimi przemyśleniami w tle.
15:45
No celowo przebuję ten przykład, bo to bardzo młody artysta,
15:48
niemalże, nie wiem czy to nie był debiut nawet, a bardzo fajna i taka dojrzała praca.
15:53
Pewnie wielu z tych technik inwigilacyjnych nie jesteśmy świadomi,
16:00
one też zmieniają się niezwykle szybko i sztuka oczywiście na to reaguje
16:04
w rozmaity sposób, ale spróbujmy sobie to trochę usystematyzować.
16:09
Od jak dawna artyści w ogóle podejmują w swoich działaniach ten temat nadzoru wizualnego
16:13
i czy możemy powiedzieć o surveillance art, o sztuce nadzoru jako o pewnym nurcie już?
16:22
Zastanawiam się czy aż o nurcie.
16:24
Osobiście nie jestem tutaj jakimś takim wielkim fanem takich radykalnych typologii
16:29
i takich taksonomii, bo w tym względzie sztuce jest zawsze daleko
16:32
do nauk ścisłych czy przyrodniczych.
16:34
Sztuka to jest taki bardziej anarchiczny żywioł bym powiedział,
16:36
który się zawsze będzie wymykał takim kategoryzacjom.
16:40
Więc też nie jestem przekonany czy o takim osobnym nurcie w sztuce możemy mówić,
16:44
a to dlatego, że tematykę tego nadzoru wizualnego
16:48
podejmuje się właściwie w bardzo wielu różnych nurtach i tendencjach artystycznych,
16:55
więc tu raczej byłbym ostrożny.
16:57
Natomiast jeśli by tu na siłę próbować to jakoś nazwać,
17:00
to myślę, że to jest taka dosyć dobra i atrakcyjna etykieta,
17:03
która by tak celnie wyznaczała obszar problematyki.
17:07
Właśnie tej problematyki pod wspólnym mianem kultury nadzoru
17:11
i to jest użyteczne zarówno dla odbiorców sztuki,
17:15
jak i krytyków czy kuratorów.
17:16
Taki rodzaj tagowania może, czy etykietowania, jak zwał tak zwał.
17:21
Natomiast zapytuje Pani o początki tego zainteresowania
17:24
właśnie tym nadzorem wizualnym w sztuce.
17:27
Też nie jest tutaj myślę łatwa odpowiedź,
17:30
bo takie główne momenty na dobrą sprawę chyba widziałbym dwa.
17:34
Pierwszy przypadałby gdzieś tak właśnie na lata,
17:37
nie wiem, na dekady pomiędzy 60 i 80 latami wieku minionego,
17:42
czyli właściwie wszystkie takie pierwsze eksperymenty sztuki
17:45
z tymi technikami telewizyjnymi,
17:47
kiedy telewizja wyparła radio jako taki środek masowego przekazu.
17:52
Artyści momentalnie na ten wynalazek wskoczyli,
17:55
ale długo jeszcze potrwało, zanim się do transmisji telewizyjnych przebili,
18:00
ale już z kamerą i z monitorem można było działać
18:03
w tym tak zwanym krótkim zamkniętym obiegu,
18:06
kamera odbiornik czy kamera ekran.
18:08
I tam właśnie w tych latach wielu takich bardzo aktywnie eksperymentujących artystów
18:13
działało, nie wiem, od takich klasyków jak Nam June Paik czy Dan Graham
18:17
po jakichś przedstawicieli Fluxusu jak Wolf Hostel.
18:21
Później w jeszcze inny sposób taki bardzo analityczny Dieter Kissling
18:26
podchodził do tego.
18:28
No i właściwie później cały wideoart w jakiś sposób też eksplorował tutaj
18:32
przez niezliczone eksperymenty,
18:35
tutaj tę relację widzący,
18:39
To tu zostało bardzo, bardzo intensywnie przez artystów przebadane.
18:44
Natomiast drugi chyba taki istotny moment,
18:47
też nie wiem na ile tu jest jakby trafna ta moja diagnoza,
18:51
czy to umiejscowienie, no to właśnie to upowszechnienie się monitoringu CCTV
18:56
jako takiego zjawiska też społecznego.
18:59
To się oczywiście nie wydarzyło z dnia na dzień, tak?
19:01
No bo na dobrą sprawę pierwsze systemy,
19:03
już nawet w Polsce produkowano monitoring wizyjny od 1959 roku bodaj.
19:08
Ale taki wysyp tego jako zjawiska się wydarzył,
19:13
kiedy no staniało zwyczajnie nośniki danych,
19:16
bo te dane oczywiście nie tylko się transmitowało,
19:19
ale trzeba je też było przechowywać, nagrywać.
19:22
Kiedyś to się robiło na taśmach wideo,
19:23
więc to też było męczące,
19:25
bo ileś tam tylko godzin na taką taśmę wchodziło,
19:29
to jakość tego była marna.
19:30
Z momentem ucyfrowienia tych technologii i tych nośników cyfrowych
19:36
nastąpił taki chyba jednak znaczący wysyp.
19:39
Ja bym tutaj gdzieś widział właśnie od końca lat dziewięćdziesiątych,
19:43
przełom milenijny mniej więcej.
19:45
I wtedy też obserwujemy znaczny wzrost zainteresowania
19:48
też nie tylko na gruncie sztuki,
19:51
ale na gruncie nauk społecznych, humanistycznych,
19:53
tak zwane surveillance studies.
19:56
Tego się nagle pojawiło bardzo dużo.
19:58
Rozmaitych konferencji, książek na ten temat.
20:00
Sam bym zaskoczony tutaj przytłaczającą ilością tych inicjatyw.
20:05
No i oczywiście skoro to się wyświetla jako problem społeczny,
20:10
no to momentalnie na to reagują kuratorzy,
20:13
którzy jakieś takie projekty kuratorskie właśnie,
20:17
artystyczne, wystawowe,
20:18
zaczęli organizować niejako równolegle.
20:21
No i mówię, no to wszystko byłoby chyba skorelowane jednak tak rynkowo,
20:25
z tym, że to w którymś momencie zrobiło się tanie,
20:28
skoro tanie, no to upowszechnione.
20:30
I właściwie te systemy monitoringu
20:32
przestały być monopolizowane tylko przez jakieś korporacje,
20:37
czy jakieś urzędy, czy jakieś poważne instytucje.
20:40
W dużej mierze one się sprywatyzowały,
20:43
aczkolwiek otwartą pozostaje kwestia tej prywatności wizerunku,
20:47
które wszystkie te systemy ciągle gromadzą i zbierają.
20:51
Także w jaki sposób to takie dwa istotne momenty bym tutaj wskazał jako te początki.
20:56
Wszystkich z Państwa, których udało nam się tym tematem zainteresować,
21:01
zapraszamy do lektury artykułu autorstwa profesora Jacka Zydorowicza,
21:06
który był dzisiaj gościem audycji kulturalnych.
21:09
Ten artykuł znajdą Państwo w kwartelniku Kultura Współczesna
21:12
w numerze poświęconym obrazom wykluczonym,
21:16
ale także obrazom wykluczenia.
21:17
Przeczytają w nim Państwo m.in. również o fotograficznych peryferiach Instagrama,
21:22
o filmowcach amatorach podczas II Wojny Światowej,
21:26
czy też o obrazach z odzysku wykorzystywanych w kinie.
21:30
Zachęcamy do lektury kwartalnika,
21:32
a ja bardzo dziękuję za dzisiejszą rozmowę.
21:35
Dziękuję również. Wszystkiego dobrego.