Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Na początek tego spotkania proponuję, żebyśmy przenieśli się w czasie, do bardzo konkretnego roku, do roku 1957.
To właśnie wtedy do rąk czytelników trafiły pierwsze numery magazynu Filipinka, a także Misia.
Miś swoją drogą jest chyba do dziś dostępny dla czytelników.
Premier miał film-kanał Andrzeja Wajdy.
Co ciekawe, właśnie w tym roku Kościół Mariacki w Krakowie odzyskał ołtarz Wita Stwosza.
Ale to nie były jedyne wydarzenia, które tego roku w Polsce odnotowano.
Ja chciałabym porozmawiać dzisiaj o jednym konkretnym, które trwał przez lata,
bo w 1957 roku otwarto Dom Mody Telimena w Łodzi.
Mieścił się przy ulicy Jaracza 52.
Mam nadzieję, że o tym miejscu i o samej Łodzi też dzisiaj więcej porozmawiamy.
Jak również i o samej modzie PRL-u.
O tym, jak na tej modowej mapie sytuowała się sama Telimena.
A będzie to możliwe dzięki obecności pani Katarzyny Jasiołek,
która jest dziennikarką, popularyzatorką wiedzy o sztuce użytkowej
i autorką książek, w tym książki Dom Mody Telimena.
Witam w audycjach kulturalnych.
Zacznę od podtytułu.
Już on mnie zatrzymał jeszcze zanim rozpoczęłam czytać.
Mianowicie, co nosiły Polki?
Dom Mody Telimena był nazywany domem mody luksusowej.
Jestem ciekawa, na ile można powiedzieć, że to były stroje,
całe kolekcje, które były dostępne dla wszystkich,
a nie tylko dla grupy wybranych.
Tytuł jest troszeczkę przewrotny, bo rzeczywiście nie możemy powiedzieć tak,
żeby taką odzież luksusową z domów mody,
czy to Telimeny, czy innych wtedy działających,
nosiła cała ulica, miasteczka, miasta i wsie.
Ale można tak troszeczkę przewrotnie powiedzieć,
że takie projektantki z domów mody wyznaczały trendy
i te trendy gdzieś popularyzowały się wśród ludzi,
którzy albo nie mieli dostępu do sklepów Telimeny,
czy sklepów dystrybuujących ubrania Telimeny,
albo też po prostu nie było ich na to stać,
bo że były to rzeczy drogie i to trzeba zaznaczyć.
Ale na przykład można było pójść na pokaz,
czy kupić gazetę z wykrojami
i spróbować albo samemu zmierzyć się z szyciem,
albo gdy miało się dobrą krawcową,
a to wtedy było chyba obowiązkowe absolutnie,
po prostu poprosić ją o uszycie czegoś podobnego,
co zobaczyło się wśród propozycji Telimeny.
Więc właściwie trochę tak i trochę nie.
Kiedy myślimy o modzie PRL-u,
pewnie pojawiają się skojarzenia z modą polską,
z Hoflandem, z nazwiskami konkretnych projektantek.
Tutaj mówimy o Telimenie.
Już ustaliłyśmy, potwierdziłyśmy, że to była taka moda luksusowa,
ale co jeszcze Telimenę wyróżniało?
Oj, Telimenę wyróżniało bardzo dużo.
Przede wszystkim to był najstarszy dom mody w Polsce,
bo moda polska, która jest chyba bardziej znana,
szczególnie w Warszawie, to był dopiero rok później.
Poza tym ona powstała w Łodzi,
czyli w zagłębiu tego przemysłu tekstylnego.
Przemysł włókienniczy w Łodzi to było 60% wszystkiego,
Troszeczkę inna perspektywa.
Tam się mieściły też wszystkie te organizacje,
które odpowiadały za włókiennictwo, za odzież, za dystrybucję odzieży,
za planowanie, w co ma się ten obywatel ubrać.
Więc ona była tak w środku wszystkiego, co ważne było dla mody.
Dostała ponoć jako pierwsze przedsiębiorstwo
możliwość wyceniania swoich produktów, swojej odzieży,
dzięki czemu mogła bardzo szybko wprowadzać do produkcji
to, co projektantki zaprojektowały
i to, co zostało pokazane na wybiegu publiczności.
A to był ogromny przywilej,
bo jednak moda ma swój moment
i jeżeli się zwraca uwagę przy projektowaniu na trendy,
to fajnie, żeby to się pojawiło dosyć szybko w sklepach,
a nie na przykład półtora roku później,
a tak było w tym dużym przemyśle odzieżowym.
Jak te zachodnie ciągoty, te limeny,
bo tak chyba możemy o tym powiedzieć,
przecież projektantki mogły wyjeżdżać na pokazy mody,
one skrzętnie notowały, rysowały
i swoją wiedzą dzieliły się po powrocie do Polski.
Jak to było odbierane przez władze,
ta ciągota do zgniłego zachodu?
No właśnie u nas w tym projektowaniu,
to już nie tylko przy okazji pisania książki
o modzie i o te limenie,
ale też przy okazji pisania moich poprzednich książek,
widzę, że był tu taki dysonans,
bo z jednej strony oczywiście zgniły zachód,
konsumpcjonizm nie,
z drugiej strony decydentom i władzy
zależało na tym, żebyśmy eksportowali różne nasze rzeczy
i żebyśmy je pokazywali na wystawach,
żebyśmy uchodzili za kraj cywilizowany
i nadążający za tym, co na zachodzie.
W związku z tym nieuniknione było wzorowanie się
na pomysłach z zachodu
i to zarówno w dziedzinie mody,
jak i w dziedzinie projektowania do wnętrz,
czy projektowania grafiki użytkowej,
więc my się zawsze na tym wzorowaliśmy,
żeby po prostu te nasze rzeczy nadążały.
Co prawda akurat te limena nie szyła na eksport,
ale w Polsce zawsze wzorem była moda francuska
i rzeczywiście projektantki te limeny wyjeżdżały
na francuskie pokazy mody
i patrzyły, co w trawie piszczy,
więc była taka fascynacja z zachodem,
jakaś taka naturalna.
Zawsze wzorowaliśmy się na Paryżu.
Zatrzymam się przy Łodzi,
o której przed momentem pani mówiła,
dlatego że czytając książkę miałam wrażenie,
że oprócz domu mody Telimena
i mody tamtych lat,
Łódź też jest bohaterką tej książki.
O tym mieście również sporo możemy się dowiedzieć.
Pani już powiedziała o tym przemyśle włókienniczym,
ale w ogóle o przemyśle,
z którego wtedy Łódź słynęła.
Do tego jeszcze ten wątek artystyczny,
bo przecież szkoła plastyczna,
tam się bardzo dużo działo.
Łódź jest szczególnym jasnym.
Musiałam je sama na potrzeby tej książki zgłębić,
bo trochę przeznaczenie sprawiło,
że napisałam książkę o domu mody Telimena,
bo nigdy o tym wcześniej nie myślałam,
ale pisząc książkę o tkaninie do tej Łodzi
jeździłam dosyć często
i tak jakoś ją zaczęłam sobie oswajać.
I założenie od początku przy pisaniu tej książki
że jedną z bohaterek będzie Łódź
i że to będzie taka książka
bardzo łódzko-centryczna.
Tam inne miasta są wspominane tylko marginalnie,
jak muszą być wspomniane.
Natomiast staram się opowiedzieć tę historię
o modzie tamtego okresu
absolutnie z perspektywy łódzkiej.
co jest charakterystyczne dla Łodzi,
która była zupełnie innym miastem,
na przykład niż Warszawa,
miastem fabrycznym,
jest to, że ta fabryka
dominowała ten krajobraz
i dominowała stosunki społeczne w Łodzi.
Ponieważ patrząc na to,
ile było tamtego przemysłu włókienniczego,
to każdy prawie mieszkaniec
albo znał kogoś, kto pracował,
albo całe rodziny pracowały
w przemyśle włókienniczym,
więc trochę się żyło tym
i przemysłem włókienniczym.
jak powstawała odzież,
to tam były sklepy,
gdzie sprzedawano potem
te pierwsze egzemplarze,
albo to, co wracało
z Targów Poznańskich.
Więc do Łodzi się w tamtym czasie
podobno jeździło w ogóle,
żeby przyjrzeć się trendom na ulicy,
które gdzieś tam z tego przemysłu włókienniczego
ale też ze wspomnianej
Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych.
Studentki ASP, jak wiemy,
ubierają się zawsze najciekawiej
a te łódzkie miały, mam wrażenie,
fory w porównaniu z innymi miastami.
I tutaj pojawia się kolejny dysonans,
bo z tego, co pani mówi,
ale też z książki trochę wynika,
że Łódź była tym miastem barwnym,
również ze względu na te artystyczne dusze,
ale to na to, że pojawiały się trendy.
No a siedziba Telimeny
przy ulicy Stefana Jaracza 52,
takie odniosłam wrażenie,
że to chyba nawet było miejsce obskurne
i jakoś tak nielicujące z projektami,
które stamtąd wychodziły,
już nie mówiąc o kobietach,
bo o tym zaraz porozmawiamy,
kobiety w Telimenie rządziły,
te uzdolnione, wizjonerskie kobiety,
które w tym, no pozwolę sobie tak powiedzieć,
paskudnym miejscu pracowały.
Ta siedziba przy Jaracza 52
została Telimenie przyznana na początku,
od razu jak to przedsiębiorstwo
zostało powołane do życia.
No i była w pewnym momencie
w latach 70. szansa na przeprowadzkę,
miała zostać zbudowana siedziba
specjalnie dla Telimeny,
duża, spełniająca jej oczekiwania,
że miały się tam znaleźć
łącznie z hotelem, stołówką
i w ogóle miejscem na wybiegi
do pokazów mody i tak dalej.
No niestety znowu rozkręcił się kryzys
i to się nigdy nie wydarzyło
i Telimena właściwie
do samego końca swojej działalności
została na Jaracza.
Kamienica przy Jaracza istnieje nadal
jest już niedziałającym obiektem,
nic się tam nie znajduje,
i jak wspominają projektantki
było jakieś podwórko,
gdzie były składowane jakieś rzeczy
i tam była zarówno wzorcownia,
jak i biura zarządu,
jak i szwalnia w tym jednym miejscu,
no ale było to miejsce
bardzo mało reprezentacyjne
i nie bardzo można było tam
zaprosić zagranicznych gości.
Jak się to raz czy drugi zdarzyło,
to wiem z opowieści
modelek projektantek Telimeny,
no to ci zagraniczni goście
byli po prostu w szoku,
Tam był właściwie permanentny remont,
ponieważ ten budynek
się od początku nie nadawał
i ciągle przez lata go łatano
Nie można było zrobić mu
generalnego remontu,
nie miałaby się gdzie podziać.
z artykułów po 1977 roku,
kiedy trochę zmieniła się
i wtedy znowu jest remont
i znowu jest obskurnie
i wszyscy żyją nadzieją
na tę nową siedzibę.
te piękne kreacje Telimeny
powstawały w warunkach
zagrażających zdrowiu i życiu,
z jakimś spadającym na głowę
Wspomniałam przed momentem
Może warto teraz poświęcić
im trochę więcej uwagi.
Jeżeli dobrze zapamiętałam,
przez ten czas istnienia
ten czas Prosperity
rządziły tam projektantki
z Krystyną Depczyńską,
a później z Ofią Sprudin,
która miała być tą osobą,
która tchnie w Telimenę
Pierwszą dyrektorką artystyczną
Telimeny z przerwami
była Krystyna Depczyńska,
która projektowała potem
także dla Mody Polskiej,
i potem rzeczywiście
nastąpił taki przewrót,
ponieważ założycielem
i pierwszym dyrektorem
który został odwołany
się zupełnie zmienił
dyrektor Wojciechowski,
stanęła Zofia Sprudin
było to przedstawiane
że te poprzednie projekty
Ja przyznam szczerze,
z moich doświadczeń
modowej z tamtego okresu
nie widzę żadnej różnicy
pomiędzy projektami
one zawsze nadążały
za trendami paryskimi.
Pamiętamy dokładnie
mniej więcej co było
modne w jakiej dekadzie
i zestawione z projektami
Instytutu Wzornictwa
Wszystkie są nowoczesne
więc to były jakieś
dla mnie z tej perspektywy
zupełnie niezrozumiałe,
ale nigdy się nie dowiemy
Natomiast rzeczywiście
potem była Zofia Sprudin,
a ostatnią dyrektor
artystyczną Telimeny
była Ewa Kozieracka.
Zostańmy przy tym wątku
projektów Telimeny,
bo złapałam się na tym,
i osobach z nim związanych,
a nie zapytałam jeszcze
że były nowoczesne,
że różniły się od tego
co było na ulicach.
Co cechowało te projekty?
to było coś zupełnie nowego.
Również ze względu na to,
bardzo brazista wówczas,
w czasach niedoboru
z dobrej jakości tkanin,
takie można chyba powiedzieć
Jak zaczęłam się orientować
że w niektórych sklepach
z taką vintage'ową modą
no i one nie są zniszczone.
W czasie pisania tej książki,
jak komuś zdradziłam,
że piszę książkę o Telimenie,
albo już po premierze,
miałam bardzo dużo takich głosów,
że ktoś ma od 20 czy 30 lat
a ponieważ one były
zazwyczaj na przykład
ze stuprocentowej wełny,
to jeszcze się w ogóle
nie zniszczyły przez te lata.
Telimeny miała też zawsze
bardzo dobrych konstruktorów.
To, co wyróżniało Telimenę,
że ona miała być wizytówką
polskiego przemysłu lekkiego,
więc ona nie importowała
tkani i dodatków z zagranicy,
tak jak moda polska,
z tkanin rodzimych,
jak one się wspaniale nadają
Projektantki wspominają,
że miały dostęp rzeczywiście
produkujących tkaninę.
Oczywiście tym numer jeden
że te Bryty i Jedwabiu
są piękne same w sobie,
to jeszcze tam były malowane
ręcznie przez malarki,
a projektantki Telimeny
miały jeszcze taki przywilej,
że mogły zaprojektować
co malarki wykonywały,
więc w ogóle unikatowe sukienki
wieczorowe, ślubne,
z najwyższej półki.
Oprócz tego wspominają też
ciepłowielskie wełny,
i wybierały sobie wełny,
setki, osiemdziesiątki,
Telimeny miała też taki przywilej,
że zakłady musiały czasem
jakąś tkaninę zaprojektować
i wykonać w jakimś niewielkim
nakładzie tylko dla niej
i to już nie było rzucane na rynek,
korzystała też z takich tkanin
tylko dla niej zrobionych,
które już się nie powtarzały
nie była ubrana w to samo.
To co ją wyróżniało,
że tych ubrań było mało
porzucanych na rynek bardzo.
Jedno to była zasobność portfela,
że też nie zawsze chętnym
udawało się po prostu
te rzeczy upolować,
więc były marne szanse,
że spotkało się drugą osobę
w takiej samej sukience
na przykład na imprezie.
to jest kilka dekad,
no ale na koniec zapytam o koniec.
Jak to się wszystko skończyło
i czy skończyło się na pewno?
że projekty Telimeny
przestały cieszyć się
aż tak dużą popularnością?
No odpowiedź wydaje mi się,
i wielu osobom przyjdzie do głowy
jeżeli pomyślimy o tym,
w którym momencie historii
nasz rynek został zalany
przez inne projekty.
Telimena jest i nie jest,
ponieważ sama marka Telimena
jest obecna na rynku,
natomiast nie szyje już
takiej odzieży konfekcyjnej,
tylko szyje na zamówienie,
odzież korporacyjną
albo togi dla prawników,
więc ten logotyp na metce
natomiast już na innego rodzaju odzieży,
bo nadal pracują tam
wspaniali konstruktorzy
i to był też zawsze
znak rozpoznawczy Telimeny
i dlatego tak świetnie
im wychodziły płaszcze i marynarki.
Pierwszy sklep łódzki Telimeny,
który został otwarty
na początku lat 60.,
został w zamkniętym
i to jest właściwie
ten symboliczny koniec.
w 2003 została wygaszona
ta linia konfekcyjna
To, co mogę powiedzieć
jak to się skończyło,
powtórzę za ostatnim prezesem
aktualnie nadal pracującym
na tę transformację
i z różnymi pomysłami
w tamtych czasach wychodziła.
Telimena właściwie jeszcze
radziła sobie dobrze,
że to byłaby ta cezura,
kiedy to się skończyło,
były jeszcze bardzo dobre
a potem przyszła ta fascynacja
które stać na Telimeny
zalewały nasz rynek
odzieżą często z Chin
bezkonkurencyjne finansowo
stosować tę samą jakość,
tych samych projektantów,
po prostu niekonkurencyjna
po coś z zagranicy,
bo to było takie bardzo
zamknięcia naszego rynku.
na temat domu Młody Telimena
znajdziecie w książce,
która jest poświęcona
napisana przez Katarzynę Jasiołek,
Waszym i moim gościem.
Bardzo dziękuję za spotkanie.
Ślicznie, dziękuję.
