Wystawa, którą można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Krakowie, opowiada o dorobku instytucji, która do tej pory była traktowana jako fragment trudnej pamięci o czasach PRL. Ekspozycja podkreśla wartość dziedzictwa Cepelii jako ważnego ośrodka polskiego designu, kształtującego tak różne jego dziedziny jak meblarstwo, tkanina, moda czy architektura wnętrz.
Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (Cepelia) została założona w 1949 r. I przez cztery dekady wywierała ogromny wpływ na gust i wrażliwość estetyczną Polaków. Wyznaczała trendy w wystroju wnętrz, modzie oraz pamiątkarstwie, a także współtworzyła powszechne rozumienie rodzimego folkloru i tradycji, stając się jednym z najbardziej wyrazistych zjawisk epoki PRL-u.
„Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie odsłania pełen wachlarz funkcjonowania Cepelii – od projektowania i produkcji, przez badania i eksperyment, po system sprzedaży i wystawiennictwa.
Prezentowane eksponaty, w zdecydowanej większości nigdy dotąd niepublikowane i niewystawiane, pochodzą z kolekcji muzealnych i prywatnych. To mówi wiele o współczesnym statusie przedmiotów z Cepelii: rozproszonych, często niedocenianych. Zestawienie unikatowych prac oraz krótkich serii autorskich z produkcją masową i przykładami tzw. cepeliowskiego kiczu daje pełny obraz ówczesnej rzeczywistości.
Wystawę można oglądać w Muzeum Narodowym w Krakowie do 21 lutego 2027 r.
W Audycjach Kulturalnych o ekspozycji „Obywatelka Cepelia” opowiedzieli jej twórcy, prof. UAM dr. hab. Piotr Korduba i dr Anna Wiszniewska.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Krakowie/ fot. Natalia Gąsowska, Anna Olchawska
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Chciałabym powiedzieć, że zapraszam Was dzisiaj na wyprawę do Krakowa.
Wydaje mi się, że to zawsze jest dobry pomysł, ale nie do końca miałabym słuszność mówić, że konkretnie w tym mieście się zatrzymamy.
Dlatego, że ekspozycja, o której będziemy mówić, owszem, jest prezentowana w Muzeum Narodowym w Krakowie właśnie,
ale temat jest dużo szerszy. Można powiedzieć, że objął swoim oddziaływaniem całą Polskę, poza nasze granice zresztą wykroczył.
Dlatego, że do Cepeli należało około 100 spółdzielni wytwórczych, które miały 300 punktów sprzedaży, a także lokale w Brukseli i Nowym Jorku obejmowały także 7 biur terenowych.
Także nie jest to krakowska historia, ale w krakowskim oddziale Muzeum Narodowego pochylono się nad historią Cepeli bardzo wnikliwie.
Dlatego, że obywatelka Cepelia, ekspozycja, którą można tam oglądać do 21 lutego przyszłego roku, opowiada o Cepeli, a tak naprawdę o szeroko zakrojonych badaniach,
które Cepelie pozwalają nam lepiej poznać, wykroczyć trochę, poza bardzo proste skojarzenie, które mamy, czasem z dzieciństwa, czasem z dorosłości,
czasem z tego, co widzieliśmy na ulicach, a czasem z tego, co oglądaliśmy w domach.
Bo wydaje mi się, że nie ma osoby, która tego zielonego kugutka z bardzo charakterystycznym podpisem nie mogłaby kojarzyć.
Pojawia się tu także refleksja na temat dosyć smutnego końca Cepeli, która zgodnie z datami swoją działalność zakończyła w latach 90-tych.
No ale historie np. warszawskiej Cepeli, która niszczała na naszych oczach, też pokazują w jaki sposób te losy przebiegały.
Ale myślę, że to jest najwyższy czas, żeby oddać głos naszym dzisiejszym gościom.
To są osoby, które tworzą zespół kuratorski wystawy Obywatelka Cepelia, czyli pani dr Anna Wyszniewska i pan profesor Piotr Korduba.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Pozwoliłam sobie na ten trochę przedługi wstęp, niejako wcielając się w rolę ekspertki od Cepeli, którą absolutnie nie jestem.
Dlatego z radością przekażę Państwu głos i zacznę zadawać pytania.
Opowiadanie historii ma to do siebie, że zawsze gdzieś ma swój początek.
Także pozwolę sobie od pytania o początek zacząć. Pytania trochę podwójnego, to znaczy o początki Cepeli, ale też o początki wystawy.
Bo to, że my ją dzisiaj oglądamy, to jest efekt dużo, dużo szerzej zakrojonej pracy.
Początki Cepeli są oczywiście bardzo odległe, bo musielibyśmy się przenieść do 1949 roku, kiedy została ona przez ówczesne państwo polskie powołana do życia.
No i funkcjonowała, co tu dużo mówić, przez 40 lat, zmieniając nieco swoją kondycję.
Na początku była pewnym fenomenem. W latach 60. uzyskała chyba najlepsze wyniki, jeśli chodzi o jakość wytwarzanych przedmiotów artystycznych.
W 70. latach z kolei niezwykle się rozwinęła terytorialnie i produkcyjnie,
by pod koniec lat 80. nieco zmęczyć społeczeństwo polskie, nie tracąc akurat nic z impetu inwestycyjnego, eksportowego.
No a transformacja ustrojowa, rozstrzelnienie granic i potrzeba innych wzorów estetycznych Zachodu
spowodowały, że ten kod estetyczny Cepeli przestał być atrakcyjny.
Natomiast nasze zainteresowanie Cepelią nie jest oczywiście takie odległe.
Trzeba było iluś lat od jej kresu, żeby można było z pewnym dystansem, także naukowym, spojrzeć na dorobek Cepeli.
Ja może to wiele lat temu zacząłem, zastanawiając się jedynie nad tym aspektem ludowości na sprzedaż,
a więc wytwarzanej, kreowanej ludowości, co zaowocowało książką,
która myślę, że rzeczywiście dość dużo w tym namieszała, to znaczy rzeczywiście pokazała,
że ta Cepelia była wielkim mechanizmem, a nie tylko systemem i siecią sklepów,
wielkim przedsięwzięciem i strukturą badawczo-projektową,
ale od tego czasu opublikowano także wiele innych tekstów, w tym właśnie mojej partnerki
w wystawie Anny Wiszniewskiej dotyczących i biżuterii produkowanej w Cepeli,
i plakatu Cepeliowskiego, i zabawek Cepeliowskich, więc nas ten projekt dojrzewa
i on też się na pewno nie kończy, ponieważ prace do tej wystawy wymagały kolejnych jeszcze badań archiwalnych,
ale także penetracji zbiorów prywatnych, bo bardzo wiele z obiektów,
które żeśmy pozyskali na tę wystawę, pochodzi po prostu z prywatnych domów,
a uzupełnialiśmy swoją wiedzę o Cepeli, także rozmowami z żyjącymi jeszcze pracownikami Cepeli,
czy też z ich potomkami, więc to jest wielopoziomowy proces studyjny,
który też myślę przed nowymi pokoleniami badaczy otwiera ogromne możliwości.
Pan profesor użył przed momentem, wprowadzając nas w świat Cepeli,
takiego określenia jak kod artystyczny Cepeli.
Czy Państwo zgodziliby się to pojęcie rozwinąć?
Pytam o to również dlatego, że czytając materiały poświęcone wystawie,
wiem, że z tym także się Państwo zderzyli,
że dzisiaj mówiąc Cepelia, porównując coś do Cepeli, myślimy o kiczu,
myślimy o czymś, co ramom sztuki ludowej już dawno się wymknęło,
zaczęło żyć własnym życiem, który nie do końca z tą linią artystyczną ma już coś wspólnego.
Tego kodu artystycznego nie ma jednego.
Cepelia była dzieckiem swojej epoki i tutaj to, z czym ona się utożsamiała,
też się zmieniało z dekady na dekadę.
W latach późnych 50-tych i 60-tych na przykład bardzo istotne,
widoczne są wpływy tej estetyki new look.
To dla wielu zwiedzających, w ogóle dla wielu badaczy było pewnym zaskoczeniem.
Tak jak na przykład moda retro.
To wszystko się wiąże z różnymi modami, czy wpływami literatury
na postrzeganie tego wnętrza, które jest, nie wiem, atrakcyjne,
które jest zgodne z rytmem epoki.
A co do tego określenia cepeli, która się rymuje z kiczem,
cepeliada, to jest określenie czegoś nieautentycznego.
To oczywiście próbowaliśmy się zmierzyć z tym przekonaniem,
tworząc nawet coś, co nazwaliśmy cepeliowskim kiczem.
Natomiast paradoksalnie właśnie pozyskanie na wystawy tych obiektów,
które w momencie, kiedy były wprowadzone na rynek,
były postrzegane jako właśnie kiczowe,
jako symbol tego upadku cepeli, takiej degrengolady,
która polegała m.in. na używaniu materiałów zastępczych
albo takich, które są nieautentyczne.
Na przykład bieżnik wełniany był już włókna syntetycznego utkany.
To są takie rzace materiałowe, które właśnie sprawiły,
że postrzegano tę cepelię jako taką wielką ściemę.
Natomiast ciężko je było zdobyć.
Okazało się, że one jako źle urodzone,
jako też obiekty stosunkowo niedrogie,
ze względu właśnie na te materiały zastępcze użyte,
one po prostu bardzo łatwą, taką lekką ręką były wyrzucane.
I stąd naprawdę poważne problemy,
żeby ten kicz cepeliowski skompletować.
Ale ciekawe było to, że kiedy skompletowaliśmy ten kicz,
pochylając się nad każdym obiektem i myśląc o tym,
tak, to jest właśnie ten dobry przykład,
bo jest na przykład tam taki szkór korali,
które są wykonane z tworzywa sztucznego.
To są takie korale do stroju judowego.
Ewidentnie to jest coś, czego cepeli nie powinno być.
Natomiast kompletując ten zestaw,
okazało się, że jest w tym dużo takiego jakiegoś uroku.
Ten kicz dzisiaj, kiedy mamy zupełnie inną sytuację,
jeśli chodzi o pamiątkę,
czy o taką modową biżuterię chociażby,
czy jakąś galanterię,
to one jednak nabrały pewnej szlachetności.
No i tak bardzo często bywa niestety
z tymi przedmiotami takimi kiedyśniejszymi,
które przechodzą do sfery takiej nostalgicznej.
To ten cepeliowski kicz jest właśnie dzisiaj
takim kiczem nostalgicznym,
zdecydowanie lepiej urodzonym.
Natomiast jest to też takie zjawisko,
które zauważyliśmy,
że postrzeganie cepeli jako właśnie tego takiego ludowego kiczu,
ono się zaczęło w latach 70.
To cepelia z lat 50, z lat 60
to jest jeszcze instytucja,
która ma bardzo poważne osiągnięcia,
jeśli chodzi o kształtowanie kultury wnętrza,
kultury ubioru.
Natomiast w latach 70 się pojawiło takie zjawisko,
które sama cepelia określała jako małą mechanizację.
I pojawiły się w związku z tym właśnie te rzace materiałowe,
czy obiekty, które powstawały w miarę szybko,
czyli na przykład serwetka, która miała być haftowana ręcznie.
Ona cały czas ręcznie była haftowana,
natomiast ten haft ręcznie jest bardzo prosty.
Widać, że tutaj chodziło o czas
i nie jest taki rozbudowany,
może czasem jest niechlujnie zrobiony.
Nie zawsze, ale to właśnie widać.
To są koszty tego bogacenia się społeczeństwa.
To chciało kupować cepeli,
no właściwie niewiele tutaj było możliwości.
Rynek był dosyć płytki.
Trzeba było im dostarczyć tą masę towarową.
Ta masa towarowa cepeli, ona jednak musiała być dostępna
i musiała po prostu być produkowana w jakichś takich większych nakładach.
I to były właśnie te koszty.
Stąd, myślimy, wziął się właśnie ten cepeliewski kicz.
O nie, masa towarowa jest takim bolesnym określeniem.
Ja oczywiście absolutnie rozumiem jego użycie,
natomiast bardzo sprowadza na ziemię wszystkich,
łącznie ze mną, którzy myśleli o sztuce,
rzemiośle, rękodziele,
ale taka jest też chyba historia cepeli.
Ale czy właśnie jednym z powodów, dla których ona została powołana,
bo oczywiście ich było całkiem sporo,
nie było właśnie kształtowanie gustów, wyznaczanie trendów.
Może moglibyśmy też powiedzieć,
że to był jeden ze sposobów, w jaki władza wpływała na swoich obywateli,
pokazując im, co mają mieć w swoich mieszkaniach,
w jaki sposób mogą siebie ozdabiać biżuterią.
No i z tego powodu to też jest taki trudny fragment pamięci o czasach PRL-u.
Ja przyznam szczerze, że nie miałam takiej perspektywy naukowej, badawczej,
bo wydawało mi się, że największy problem cepeli w takim szerokim spojrzeniu jest taki,
że dzisiaj przede wszystkim się o tym chyba myśli z jakąś pobłażliwością.
Ma Pani całkowitą rację, że cepelia musiała zagospodarować wiele różnych problemów
i wiele różnych zadań nowego państwa, państwa komunistycznego,
totalitarnego na swój sposób.
Została powołana właściwie przez resort kultury i stała się jego instrumentem wykonawczym.
Ale błędem jest uważanie, że ten pomysł, a także sama struktura jest wyłącznie dzieckiem PRL-u.
Zofia Szydłowska oraz jej prawa ręka do spraw opieki nad sztuką ludową Janina Orężyna,
one doskonale wiedziały, jak to zagadnienie było ustawione w okresie międzywojennym.
A to ustawienie właściwie realizowało Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego
z bardzo podobną strukturą do tej, która przypadkowo można by powiedzieć
pojawiła się w cebeli PRL-owskiej, a więc systemem spółdzielni, skupu wytworów ludowych,
ze sklepami, które dawniej nazywano bazarami sztuki ludowej oraz z zestawem ekspertów,
czyli przede wszystkim dyplomowanych, profesjonalnie wykształconych etnografów,
którzy decydowali o tym, co się do tej sprzedaży nadaje, co jest poprawne etnograficznie, a co nie.
Ten pomysł wywodził się też na koncepcji międzywojennej, a więc zamiaru wspierania
wytwórczości ludowej poprzez jej zbyt w mieście, ale żeby ten zbyt mógł zajść,
to trzeba było często pójść na kompromisy, a więc dostosować tkaniny ludowe
do tkanin używanych w mieście, do portier, do kotar, do tkanin obiciowych,
Japonia, Austria, Niemcy czy Wielka Brytania – to tylko niektóre z miejsc, z których po latach starań powróciły do Polski utracone dzieła sztuki. O żmudnych procesach restytucji, niezwykłych historiach zaginionych obiektów oraz jubileuszowej, dziesiątej odsłonie cyklu „Utracone / Odzyskane” w nowym odcinku Audycji Kulturalnych opowiada Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz z Galerii Kordegarda. Czytaj dalej o „Utracone/ Odzyskane” – przedstawienia kobiet
Ekspozycja przygotowana z okazji Roku Jerzego Giedroycia, po raz pierwszy z perspektywy muzykologicznej naświetla relacje łączące twórcę Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte z wybitnymi kompozytorami, pianistami oraz krytykami muzycznymi XX wieku. Wystawa udowadnia, że sprawy muzyczne stanowiły istotny element geopolitycznej i estetycznej diagnozy stawianej przez środowisko „Kultury”. Przekonuje, że twórczość… Czytaj dalej o „Muzycy w kręgu paryskiej »Kultury«”
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst