Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Wystawy Obywatelka Cepelia

Obywatelka Cepelia

Aleksandra Galant 27 października 2026
Obywatelka Cepelia

Wystawa, którą można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Krakowie, opowiada o dorobku instytucji, która do tej pory była traktowana jako fragment trudnej pamięci o czasach PRL. Ekspozycja podkreśla wartość dziedzictwa Cepelii jako ważnego ośrodka polskiego designu, kształtującego tak różne jego dziedziny jak meblarstwo, tkanina, moda czy architektura wnętrz.

Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (Cepelia) została założona w 1949 r. I przez cztery dekady wywierała ogromny wpływ na gust i wrażliwość estetyczną Polaków. Wyznaczała trendy w wystroju wnętrz, modzie oraz pamiątkarstwie, a także współtworzyła powszechne rozumienie rodzimego folkloru i tradycji, stając się jednym z najbardziej wyrazistych zjawisk epoki PRL-u.

„Obywatelka Cepelia” w Muzeum Narodowym w Krakowie odsłania pełen wachlarz funkcjonowania Cepelii – od projektowania i produkcji, przez badania i eksperyment, po system sprzedaży i wystawiennictwa.

Prezentowane eksponaty, w zdecydowanej większości nigdy dotąd niepublikowane i niewystawiane, pochodzą z kolekcji muzealnych i prywatnych. To mówi wiele o współczesnym statusie przedmiotów z Cepelii: rozproszonych, często niedocenianych. Zestawienie unikatowych prac oraz krótkich serii autorskich z produkcją masową i przykładami tzw. cepeliowskiego kiczu daje pełny obraz ówczesnej rzeczywistości.

Wystawę można oglądać w Muzeum Narodowym w Krakowie do 21 lutego 2027 r.

W Audycjach Kulturalnych o ekspozycji „Obywatelka Cepelia” opowiedzieli jej twórcy, prof. UAM dr. hab. Piotr Korduba i dr Anna Wiszniewska.

Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Krakowie/ fot. Natalia Gąsowska, Anna Olchawska

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Chciałabym powiedzieć, że zapraszam Was dzisiaj na wyprawę do Krakowa.
Wydaje mi się, że to zawsze jest dobry pomysł, ale nie do końca miałabym słuszność mówić, że konkretnie w tym mieście się zatrzymamy.
Dlatego, że ekspozycja, o której będziemy mówić, owszem, jest prezentowana w Muzeum Narodowym w Krakowie właśnie,
ale temat jest dużo szerszy. Można powiedzieć, że objął swoim oddziaływaniem całą Polskę, poza nasze granice zresztą wykroczył.
Dlatego, że do Cepeli należało około 100 spółdzielni wytwórczych, które miały 300 punktów sprzedaży, a także lokale w Brukseli i Nowym Jorku obejmowały także 7 biur terenowych.
Także nie jest to krakowska historia, ale w krakowskim oddziale Muzeum Narodowego pochylono się nad historią Cepeli bardzo wnikliwie.
Dlatego, że obywatelka Cepelia, ekspozycja, którą można tam oglądać do 21 lutego przyszłego roku, opowiada o Cepeli, a tak naprawdę o szeroko zakrojonych badaniach,
które Cepelie pozwalają nam lepiej poznać, wykroczyć trochę, poza bardzo proste skojarzenie, które mamy, czasem z dzieciństwa, czasem z dorosłości,
czasem z tego, co widzieliśmy na ulicach, a czasem z tego, co oglądaliśmy w domach.
Bo wydaje mi się, że nie ma osoby, która tego zielonego kugutka z bardzo charakterystycznym podpisem nie mogłaby kojarzyć.
Pojawia się tu także refleksja na temat dosyć smutnego końca Cepeli, która zgodnie z datami swoją działalność zakończyła w latach 90-tych.
No ale historie np. warszawskiej Cepeli, która niszczała na naszych oczach, też pokazują w jaki sposób te losy przebiegały.
Ale myślę, że to jest najwyższy czas, żeby oddać głos naszym dzisiejszym gościom.
To są osoby, które tworzą zespół kuratorski wystawy Obywatelka Cepelia, czyli pani dr Anna Wyszniewska i pan profesor Piotr Korduba.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Pozwoliłam sobie na ten trochę przedługi wstęp, niejako wcielając się w rolę ekspertki od Cepeli, którą absolutnie nie jestem.
Dlatego z radością przekażę Państwu głos i zacznę zadawać pytania.
Opowiadanie historii ma to do siebie, że zawsze gdzieś ma swój początek.
Także pozwolę sobie od pytania o początek zacząć. Pytania trochę podwójnego, to znaczy o początki Cepeli, ale też o początki wystawy.
Bo to, że my ją dzisiaj oglądamy, to jest efekt dużo, dużo szerzej zakrojonej pracy.
Początki Cepeli są oczywiście bardzo odległe, bo musielibyśmy się przenieść do 1949 roku, kiedy została ona przez ówczesne państwo polskie powołana do życia.
No i funkcjonowała, co tu dużo mówić, przez 40 lat, zmieniając nieco swoją kondycję.
Na początku była pewnym fenomenem. W latach 60. uzyskała chyba najlepsze wyniki, jeśli chodzi o jakość wytwarzanych przedmiotów artystycznych.
W 70. latach z kolei niezwykle się rozwinęła terytorialnie i produkcyjnie,
by pod koniec lat 80. nieco zmęczyć społeczeństwo polskie, nie tracąc akurat nic z impetu inwestycyjnego, eksportowego.
No a transformacja ustrojowa, rozstrzelnienie granic i potrzeba innych wzorów estetycznych Zachodu
spowodowały, że ten kod estetyczny Cepeli przestał być atrakcyjny.
Natomiast nasze zainteresowanie Cepelią nie jest oczywiście takie odległe.
Trzeba było iluś lat od jej kresu, żeby można było z pewnym dystansem, także naukowym, spojrzeć na dorobek Cepeli.
Ja może to wiele lat temu zacząłem, zastanawiając się jedynie nad tym aspektem ludowości na sprzedaż,
a więc wytwarzanej, kreowanej ludowości, co zaowocowało książką,
która myślę, że rzeczywiście dość dużo w tym namieszała, to znaczy rzeczywiście pokazała,
że ta Cepelia była wielkim mechanizmem, a nie tylko systemem i siecią sklepów,
wielkim przedsięwzięciem i strukturą badawczo-projektową,
ale od tego czasu opublikowano także wiele innych tekstów, w tym właśnie mojej partnerki
w wystawie Anny Wiszniewskiej dotyczących i biżuterii produkowanej w Cepeli,
i plakatu Cepeliowskiego, i zabawek Cepeliowskich, więc nas ten projekt dojrzewa
i on też się na pewno nie kończy, ponieważ prace do tej wystawy wymagały kolejnych jeszcze badań archiwalnych,
ale także penetracji zbiorów prywatnych, bo bardzo wiele z obiektów,
które żeśmy pozyskali na tę wystawę, pochodzi po prostu z prywatnych domów,
a uzupełnialiśmy swoją wiedzę o Cepeli, także rozmowami z żyjącymi jeszcze pracownikami Cepeli,
czy też z ich potomkami, więc to jest wielopoziomowy proces studyjny,
który też myślę przed nowymi pokoleniami badaczy otwiera ogromne możliwości.
Pan profesor użył przed momentem, wprowadzając nas w świat Cepeli,
takiego określenia jak kod artystyczny Cepeli.
Czy Państwo zgodziliby się to pojęcie rozwinąć?
Pytam o to również dlatego, że czytając materiały poświęcone wystawie,
wiem, że z tym także się Państwo zderzyli,
że dzisiaj mówiąc Cepelia, porównując coś do Cepeli, myślimy o kiczu,
myślimy o czymś, co ramom sztuki ludowej już dawno się wymknęło,
zaczęło żyć własnym życiem, który nie do końca z tą linią artystyczną ma już coś wspólnego.
Tego kodu artystycznego nie ma jednego.
Cepelia była dzieckiem swojej epoki i tutaj to, z czym ona się utożsamiała,
też się zmieniało z dekady na dekadę.
W latach późnych 50-tych i 60-tych na przykład bardzo istotne,
widoczne są wpływy tej estetyki new look.
To dla wielu zwiedzających, w ogóle dla wielu badaczy było pewnym zaskoczeniem.
Tak jak na przykład moda retro.
To wszystko się wiąże z różnymi modami, czy wpływami literatury
na postrzeganie tego wnętrza, które jest, nie wiem, atrakcyjne,
które jest zgodne z rytmem epoki.
A co do tego określenia cepeli, która się rymuje z kiczem,
cepeliada, to jest określenie czegoś nieautentycznego.
To oczywiście próbowaliśmy się zmierzyć z tym przekonaniem,
tworząc nawet coś, co nazwaliśmy cepeliowskim kiczem.
Natomiast paradoksalnie właśnie pozyskanie na wystawy tych obiektów,
które w momencie, kiedy były wprowadzone na rynek,
były postrzegane jako właśnie kiczowe,
jako symbol tego upadku cepeli, takiej degrengolady,
która polegała m.in. na używaniu materiałów zastępczych
albo takich, które są nieautentyczne.
Na przykład bieżnik wełniany był już włókna syntetycznego utkany.
To są takie rzace materiałowe, które właśnie sprawiły,
że postrzegano tę cepelię jako taką wielką ściemę.
Natomiast ciężko je było zdobyć.
Okazało się, że one jako źle urodzone,
jako też obiekty stosunkowo niedrogie,
ze względu właśnie na te materiały zastępcze użyte,
one po prostu bardzo łatwą, taką lekką ręką były wyrzucane.
I stąd naprawdę poważne problemy,
żeby ten kicz cepeliowski skompletować.
Ale ciekawe było to, że kiedy skompletowaliśmy ten kicz,
pochylając się nad każdym obiektem i myśląc o tym,
tak, to jest właśnie ten dobry przykład,
bo jest na przykład tam taki szkór korali,
które są wykonane z tworzywa sztucznego.
To są takie korale do stroju judowego.
Ewidentnie to jest coś, czego cepeli nie powinno być.
Natomiast kompletując ten zestaw,
okazało się, że jest w tym dużo takiego jakiegoś uroku.
Ten kicz dzisiaj, kiedy mamy zupełnie inną sytuację,
jeśli chodzi o pamiątkę,
czy o taką modową biżuterię chociażby,
czy jakąś galanterię,
to one jednak nabrały pewnej szlachetności.
No i tak bardzo często bywa niestety
z tymi przedmiotami takimi kiedyśniejszymi,
które przechodzą do sfery takiej nostalgicznej.
To ten cepeliowski kicz jest właśnie dzisiaj
takim kiczem nostalgicznym,
zdecydowanie lepiej urodzonym.
Natomiast jest to też takie zjawisko,
które zauważyliśmy,
że postrzeganie cepeli jako właśnie tego takiego ludowego kiczu,
ono się zaczęło w latach 70.
To cepelia z lat 50, z lat 60
to jest jeszcze instytucja,
która ma bardzo poważne osiągnięcia,
jeśli chodzi o kształtowanie kultury wnętrza,
kultury ubioru.
Natomiast w latach 70 się pojawiło takie zjawisko,
które sama cepelia określała jako małą mechanizację.
I pojawiły się w związku z tym właśnie te rzace materiałowe,
czy obiekty, które powstawały w miarę szybko,
czyli na przykład serwetka, która miała być haftowana ręcznie.
Ona cały czas ręcznie była haftowana,
natomiast ten haft ręcznie jest bardzo prosty.
Widać, że tutaj chodziło o czas
i nie jest taki rozbudowany,
może czasem jest niechlujnie zrobiony.
Nie zawsze, ale to właśnie widać.
To są koszty tego bogacenia się społeczeństwa.
To chciało kupować cepeli,
no właściwie niewiele tutaj było możliwości.
Rynek był dosyć płytki.
Trzeba było im dostarczyć tą masę towarową.
Ta masa towarowa cepeli, ona jednak musiała być dostępna
i musiała po prostu być produkowana w jakichś takich większych nakładach.
I to były właśnie te koszty.
Stąd, myślimy, wziął się właśnie ten cepeliewski kicz.
O nie, masa towarowa jest takim bolesnym określeniem.
Ja oczywiście absolutnie rozumiem jego użycie,
natomiast bardzo sprowadza na ziemię wszystkich,
łącznie ze mną, którzy myśleli o sztuce,
rzemiośle, rękodziele,
ale taka jest też chyba historia cepeli.
Ale czy właśnie jednym z powodów, dla których ona została powołana,
bo oczywiście ich było całkiem sporo,
nie było właśnie kształtowanie gustów, wyznaczanie trendów.
Może moglibyśmy też powiedzieć,
że to był jeden ze sposobów, w jaki władza wpływała na swoich obywateli,
pokazując im, co mają mieć w swoich mieszkaniach,
w jaki sposób mogą siebie ozdabiać biżuterią.
No i z tego powodu to też jest taki trudny fragment pamięci o czasach PRL-u.
Ja przyznam szczerze, że nie miałam takiej perspektywy naukowej, badawczej,
bo wydawało mi się, że największy problem cepeli w takim szerokim spojrzeniu jest taki,
że dzisiaj przede wszystkim się o tym chyba myśli z jakąś pobłażliwością.
Ma Pani całkowitą rację, że cepelia musiała zagospodarować wiele różnych problemów
i wiele różnych zadań nowego państwa, państwa komunistycznego,
totalitarnego na swój sposób.
Została powołana właściwie przez resort kultury i stała się jego instrumentem wykonawczym.
Ale błędem jest uważanie, że ten pomysł, a także sama struktura jest wyłącznie dzieckiem PRL-u.
Zofia Szydłowska oraz jej prawa ręka do spraw opieki nad sztuką ludową Janina Orężyna,
one doskonale wiedziały, jak to zagadnienie było ustawione w okresie międzywojennym.
A to ustawienie właściwie realizowało Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego
z bardzo podobną strukturą do tej, która przypadkowo można by powiedzieć
pojawiła się w cebeli PRL-owskiej, a więc systemem spółdzielni, skupu wytworów ludowych,
ze sklepami, które dawniej nazywano bazarami sztuki ludowej oraz z zestawem ekspertów,
czyli przede wszystkim dyplomowanych, profesjonalnie wykształconych etnografów,
którzy decydowali o tym, co się do tej sprzedaży nadaje, co jest poprawne etnograficznie, a co nie.
Ten pomysł wywodził się też na koncepcji międzywojennej, a więc zamiaru wspierania
wytwórczości ludowej poprzez jej zbyt w mieście, ale żeby ten zbyt mógł zajść,
to trzeba było często pójść na kompromisy, a więc dostosować tkaniny ludowe
do tkanin używanych w mieście, do portier, do kotar, do tkanin obiciowych,
tkanin metrażowych, ceramikę poszerzyć asortymentowo, zacząć produkować meble,
które są potrzebne społeczeństwu miejskiego.
Prawdą jest, że Cepelia miała zadanie dydaktyczne i miała przede wszystkim
awansującym warstwom społeczeństwa, czyli tym, którzy się tak na dobrą sprawę
z chłopskiego środowiska wywodzili, pokazywać jak mieszkać nowocześnie,
jak mieszkać estetycznie, jak nie ulegać drobnomieszczańskim wyobrażeniom
o luksusie czy inscenizacji wielkomiejskiego życia.
Średnio to, powiedzmy sobie szczerze, wyglądało w praktyce, ponieważ jeżeli ktoś się wywodził
ze środowiska, gdzie używano pasiaków i używano garnków glinianych,
no to nie chciał swojego miejskiego życia wyposażać w takie same przedmioty.
Za to bardzo się w tym kochała polska inteligencja i tej nie trzeba było nawet
specjalnie do tego przekonywać.
Ale oprócz tego odcinka Cepelia także po prostu zagospodarowywała braki produkcyjne
w zakresie rękodzieła i wytwórczości współdzielczej w takim nowoczesnym guście
właściwie modernistycznych tendencji, a także realizowała zlecenia najpierw państwowe,
a później już na sprzedaż dla klienta indywidualnego w zakresie przedmiotów stylizowanych
na dawne, bo i ten drugi nurt źródłowy polskiej kultury, dopuszczający jednak
kulturę szlachecką, kulturę sarmacką jako istotny komponent polskiej ikonosfery,
także estetycznej, był przez Cepelię wykorzystywany, no i tym samym robiła
pasy kontuszowe, robiła tkaniny metrażowe w typie pałacowych tkanin osiemnastowiecznych,
meble stylizowane na Biedermajer, na Ludwika Filipa, także całe mnóstwo przedmiotów,
które mogą się kojarzyć właśnie z kulturą elitarną, paradoksalnie przecież
posponowaną przez PRL-owskie państwo, ale jednak dopuszczaną właśnie
dzięki wytwórczości Cepeli, przypomnijmy, państwowego przedsiębiorstwa
do produkcji i do sprzedaży.
Te początki Cepeli były rzeczywiście dosyć w takim trudnym momencie.
Cepelia powstała w 1949 roku, to był ciężki moment w ogóle dla polskiej kultury,
ciężki w sensie takiej ogromnej zmiany.
Te początki, czyli rok 1950-1951-2002, to był taki moment, kiedy Cepelia spróbowała
pozyskać do swojej struktury bardzo wiele spółdzielni, czy takich jakichś zakładów produkcyjnych
i tutaj rzeczywiście ma na sumieniu wiele takich przejmowanych zakładów
na zasadzie przymusowego nadzoru.
Takim narzędziem był domiar, czyli ten podatek taki niesłusznie nagliczony,
często po prostu bardzo wysoki taki, który sprawiał, że jedynym wyjściem było po prostu
bankructwo czy zamknięcie przedsiębiorstwa.
I w takiej sytuacji znalazł się na przykład ład.
Spółdzielnia artystów, taka legendowa, ta, która powstała jeszcze przed wojną,
ona weszła w strukturę Cepeli dość niechętnie.
Oni dyskutowali nad tym bardzo długo, ale ponieważ mieli 3 miliony
zaległego podatku do zapłacenia, oprócz tego nie byli w stanie płacić
też swoim projektantom wynagrodzenia, w związku z tym tutaj Cepeli weszli.
Tutaj były wykorzystywane, na samym początku były wykorzystywane
narzędzia fiskalne, żeby Cepelia mogła się rozwijać,
żeby weszły do niej te spółdzielnie, które rzeczywiście mają bardzo dobre
zaplecze i dobrych projektantów i też jakąś tam legendę.
Ale tutaj trzeba podkreślić, że to jest sam początek, potem ta Cepelia
naprawdę bardzo dużo dawała. To w tej gospodarce planowanej centralnie
dostęp do surowców, dostęp do materiałów, to był priorytetowy.
Dodatkowo jeszcze właśnie możliwość brania udziału w targach krajowych,
zagranicznych, czy wyposażenie wnętrz użyteczności publicznej.
To był taki pas startowy często do jakichś naprawdę niezwykle
prestiżowych realizacji.
Na tą Cepelię można patrzeć pod wieloma kontami.
My to oczywiście robimy, ale tuż po transformacji ustrojowej właśnie
Cepelia była postrzegana jako taka instytucja, która po prostu
i zniszczyła kulturę ludową i też dorobek naszego rzemiosła artystycznego.
Ja jeszcze miałam okazję się spotkać z takimi słowami właśnie też
dawnych Cepeliosów rozczarowanych tym też wpadkiem, czy tym co się tam
działo pod koniec istnienia.
To trzeba brać w bardzo duży cudzysłów i trzeba pamiętać, że tutaj każdy
miał swoje jakieś doświadczenia i miał, że były nie właśnie w czasach
tych transformacyjnych, miał prawo, choć się nie wiem, niepewnie,
czuć się być może oszukany, bo Cepelia rzeczywiście była bardzo dobrym
pracodawcą. A transformacja ustrojowa sprawiła, że właśnie bardzo
wiele osób zostało pozbawionych tego dla nich mecenasa, takiej instytucji
opiekuńczej, którą u nas zdecydowanie była.
Nie warto trzymać się prostych skojarzeń i prostych ocen.
Historia Cepeli chociażby, chociaż nie tylko niej, ona tutaj służy za przykład,
jest dużo bardziej zniuansowana i skomplikowana.
Cofnę się o kilka minut, kiedy pan profesor wspomniał o dwóch bardzo ważnych
kobietach, które z Cepelią były związane i to były związane przez długie lata.
Zastanawiam się, czy to właśnie one, ich rola i wpływ na Cepelię
przełożyły się trochę na tytuł wystawy, bo przecież nie opowiadają
państwo o Cepeli, a o obywatelce Cepeli.
Tytuł wystawy wziął się z odkrycia, zresztą właśnie Ani Wiszniewskiej,
która opiekuje się archiwum Cepeli, tą częścią przechowywaną w Instytucie
Sztuki Polskiej Akademii Nauk i pewnego dnia znalazła kopertę skierowaną
do Janiny Orężyny, ale zaadresowaną obywatelka Cepelia ulica Rutkowskiego,
czyli z adresem ówczesnej centrali.
I myśmy poszukiwali tytuł i uznaliśmy, że to odkrycie jest jakąś opatrznością,
ponieważ ono oddaje problem.
Z jednej strony w jakiejś mierze opowiada o świecie sfeminizowanym,
a z drugiej o pewnym fenomenie obywatelskości, czyli pewnym prawu do bycia,
do szacunku jakim Cepelia przez długi czas, zanim właśnie dorobiła się
też tej etykiety negatywnej, się cieszyła.
Ale tak jak to zresztą było w wielu różnych instytucjach i zakładach pracy PR-owskich,
ta feminizacja była pozorna.
To znaczy statystycznie rzeczywiście pracowało tam zapewne najwięcej kobiet,
ale pośród tych momentami nawet 40 tysięcy pracowników stanowiska kierownicze,
liderskie zajmowali głównie mężczyźni, a więc to nie było równouprawnienie
w takim rozumieniu, do jakiego dzisiaj dążymy.
To znaczy, aby także funkcjonowało w zakresie wyrównanych stanowisk,
honorariów i tak dalej.
Nie da się jednak ukryć, że Cepelię założyła kobieta, Zofia Szydłowska,
bardzo wpływowa swego czasu historyczka sztuki z wykształcenia,
ale w zasadzie urzędniczka przede wszystkim.
Karierę zaczęła jeszcze przed wojną w Ministerstwie Handlu Wewnętrznego.
Osoba, która zarządzała tym przedsiębiorstwem, wykorzystając różne swoje talenty,
towarzyskie kontakty i zarówno z dawnymi elitami przedwojnymi,
jak i z nowymi elitami rządowymi, m.in. z wycyministrem Szyrem.
Ona się wpisuje ciekawie w taki parna z kilku bardzo władczych pań,
które PRL utrzymywał na eksponowanych stanowiskach,
jak Jadwiga Grabowska w modzie polskiej,
czy Wanda Telakowska w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego.
Wydaje się jednak, że ten pewien elegancki sznyt Cepeli,
zatrudnianie osób właśnie wywodzących się z dawnych elit,
dbanie o profesjonalną obsługę klientów w sklepach,
co oczywiście momentami szwankowało, jak zawsze w PRL-u,
ale to prawdopodobnie była właśnie zasługa Szydłowskiej
i także to społeczne zróżnicowanie zatrudnianych osób w Cepeli,
wynikające z jednej strony z tego, że Szydłowska chciała trochę osobom,
które miały problemy po 45. roku ze znalezieniem pracy,
dać mimo wszystko możliwość przeżycia i godnego zarobkowania,
ale z drugiej strony po prostu korzystanie z kompetencji tych osób,
które jeszcze nabrały w innym ustroju, w innym systemie społecznym
i były Cepeli potrzebne.
To, żeśmy wielokrotnie słyszeli od dawnych pracowników,
no wystarczy też pośledzić biogramy osób, które dla Cepeli pracowały.
Kiedyś ziemianka, później specjalistka od tkaniny albo etnografka,
więc to są bardzo ciekawe biografie i myślę, że też to zagadnienie
społecznego życia Cepeli zasługiwać będzie na jeszcze bardziej pogłębione studia
i też interdyscyplinarne i to jest taki punkt, gdzie jesteśmy pełni świadomi,
że raczej nie zamykamy tematu, ale otwieramy go na nowych badaczy.
Ta opowieść o Cepeli jest właśnie taką opowieścią szkatułkową.
Myślę, że miała Pani też okazję się zapoznać z książką,
która towarzyszy w tej wystawie.
Tam jest wiele takich badań zainicjowanych całkiem niedawno
w związku z tym, że miała powstać ta publikacja
i myślę, że one będą dalej się rozwijały.
To już wiemy od badaczy, którzy napisali tam teksty
i dalej będą te tematy zgłębiać.
Także to jest coś, co myślę, że zobaczymy za parę lat najpewniej,
ale te badania właśnie w bardzo różnych dziedzinach,
bo od kolonizacji ziemi odzyskanych poprzez właśnie zespoły ludowe Cepeli,
poprzez różne case study poszczególnych spółdzielni,
te badania się rozwijają i od takich przyczynkowych
myślę, że w kierunku takich bardzo rzetelnych monografii będą wyszły.
Na koniec wrócę trochę do początku
i tej wirtualnej możliwości przeniesienia się do Krakowa,
konkretnie do Muzeum Narodowego,
gdzie można oglądać wystawę Obywatelka Cepelia.
Czy zgodzilibyście Państwo pokrótce powiedzieć,
czego my na tej wystawie możemy się spodziewać,
jeżeli chodzi o zebrane przedmioty, o obiekty?
Dlatego, że wybór jest przecież przeogromny,
z tym nam się kojarzy Cepelia, z jakimś morzem przedmiotów.
Pani nawet powiedziała o masie.
Jak w takim razie wybrali Państwo obiekty,
które te historie opowiadają najtrafniej
albo z takich perspektyw, które dla osób,
które wystawę odwiedzą najciekawiej?
Myśmy pracowali kilka lat nad tą wystawą
i temu towarzyszył namysł.
Od takiego, żeby może wybrać stosunkowo niewiele obiektów,
ale przedstawić je w sposób bardzo pogłębiony, krytyczny.
Ale postanowiliśmy jednak także w rozmowach z organizatorem,
czyli Muzeum Narodowym w Krakowie, od tego odejść,
bo na coś takiego będzie jeszcze czas
i niech robi to może ktoś inny za chwilę.
Ale ta pierwsza krytyczna wystawa
powinna pokazać skalę Cepeli,
powinna pokazać totalność tego przedsiębiorstwa.
Więc byśmy wybrali 600 obiektów,
co brzmi imponująco,
ale jest oczywiście promilem jedynie,
które by reprezentowały
kilka zasadniczych gałęzi wytwórczych,
a więc Cepelię tą tak zwaną ludową,
czyli ludowość na sprzedaż,
Cepelię nowoczesną,
Cepelię retro,
modę i biżuterię,
druki i plakat,
zagadnienie eksperymentu i doświadczeń,
a także badań naukowych,
które w Cepeli funkcjonowały
i jej towarzyszyły.
Nasi goście znajdą przedmioty tak różne,
jak unikatowe tkaniny Jolanty Owickiej
czy Wojciecha Sadleja,
więc gwiazd polskiej tkaniny artystycznej,
w rangi takiej samej właściwie,
jak Magdalena Abakanowicz,
ale zobaczą też guziki z bursztynu
za 4,50 zł,
które można było kupić
i dać krawcowej,
aby wykończyła nimi zamawianą garsonkę.
Zobaczą maty słomiane,
jeden z najbardziej popularnych,
najtańszych wyrobów Cepeli,
ale zobaczą też kosztowniejszą biżuterię,
unikatową ceramikę.
Wszystko to też jest pomyślane
trochę jako wspomnienie
o sklepach i wystawach Cepeli,
bo instytucja ta przykładała ogromną wagę
do tego, jak pokazuje te przedmioty,
nie tylko, żeby wyeksponować ich walory,
ale także, żeby uświadomić społeczeństwu,
jak one mogą być zestawiane,
jak mogą być używane.
Używała takich chwytów,
jakie dzisiaj my kojarzymy
z magazynów Ikei,
czyli mamy mebel, tkaninę,
coś ceramicznego,
jakąś zabawkę do tego wszystkiego,
jeżeli jest to związane ze światem dziecka.
Więc nasza wystawa jest totalna,
pokazuje totalność Cepeli,
a tę totalność uzupełnia jeszcze książka,
gdzie można właśnie znaleźć teksty
o zespołach folklorystycznych,
o misji polonizacji ziem zachodnich,
przez Cepelię,
co też miało miejsce,
o roli kobiet i wybranych postaciach
związanych z Cepelią,
więc to jest projekt rzeczywiście
totalny, który na różne sposoby
się uzupełnia.
Pierwszy pomysł na tytuł to było
Cepelię widzę ogromną
i tak właśnie chcieliśmy też ją przedstawić.
Perspektywy ikon designu,
które często są kojarzone
właśnie nie z Cepelią,
ale z konkretnymi projektantami
lub z konkretną spółdzielnią,
na przykład Ład,
czy są tam też projekty,
które Ład wykonał dla Wawelu.
One bardzo często jakby funkcjonowały
właśnie obok tego głównego nurtu,
czyli tej masy towarowej Cepeli.
Myśmy chcieli zwrócić na to uwagę,
na tą taką wszechstronność
i na zaopiekowanie się
równymi tematami.
W Cepeli mówiono o kulturze,
kulturze mieszkania,
kulturze ubioru,
kulturze pamiątki,
więc też samo to określenie
bardzo chyba jest symptomatyczne
dla misyjności,
ale też myślenia o zagospodarowaniu
w ogóle tego powojennego świata
w związku właśnie z takim
sprawiedliwym dostępem
do różnych przedmiotów,
które są dobrze zaprojektowane
i które są zanurzone w tej kulturze.
To nie tylko Telakowska
w tym pięknu na co dzień
i dla wszystkich
propagowała to podejście,
ale również Cepelia.
Zresztą to bardzo często byli
ci sami projektanci
i to też pokazujemy,
że to środowisko jest bardzo płytkie
i że projektanci,
którzy pracowali dla
instytucji w górnictwa przemysłowego,
pracowali też dla Cepeli,
czy pracowali dla tego
wielkiego przemysłu.
I są tam konkretne przykłady właśnie,
nie wiem,
Zenona Bączyka na przykład,
czy Krystyny Policzkowskiej-Gałeckiej.
Bardzo dużo tam jest wątków,
bardzo dużo jest wymiarów,
działalności
i bardzo dużo też
takich kompozycji
stworzonych przez nas
i przez projektantów wystawy,
które są nie tylko estetyczne,
bo są właśnie takim
połączeniem różnych obiektów,
w sposób, który jest
atrakcyjny wizualnie,
ale to też są takie mikrohistorie
i z takich mikrohistori
właśnie ta wystawa
też jest zbudowana.
Wielka to radość
móc mówić o wystawie,
która jest wielowymiarowa,
a także jak przed chwilą padło,
totalna.
Tak właśnie twórcy mówią
o ekspozycji
Obywatelka Cepelia.
Można ją oglądać
do 21 lutego
w Muzeum Narodowym
w Krakowie,
a dzisiaj opowiadali
o niej pani
dr Anna Wiszniewska
i pan profesor Piotr Korduba.
Bardzo dziękuję
za to spotkanie
i za wszystko,
co Państwo powiedzieli.
Bardzo dziękujemy.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

„Utracone/ Odzyskane” – przedstawienia kobiet

„Utracone/ Odzyskane” – przedstawienia kobiet

Japonia, Austria, Niemcy czy Wielka Brytania – to tylko niektóre z miejsc, z których po latach starań powróciły do Polski utracone dzieła sztuki. O żmudnych procesach restytucji, niezwykłych historiach zaginionych obiektów oraz jubileuszowej, dziesiątej odsłonie cyklu „Utracone / Odzyskane” w nowym odcinku Audycji Kulturalnych opowiada Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz z Galerii Kordegarda. Czytaj dalej o „Utracone/ Odzyskane” – przedstawienia kobiet

„Muzycy w kręgu paryskiej »Kultury«”

„Muzycy w kręgu paryskiej »Kultury«”

Ekspozycja przygotowana z okazji Roku Jerzego Giedroycia, po raz pierwszy z perspektywy muzykologicznej naświetla relacje łączące twórcę Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte z wybitnymi kompozytorami, pianistami oraz krytykami muzycznymi XX wieku. Wystawa udowadnia, że sprawy muzyczne stanowiły istotny element geopolitycznej i estetycznej diagnozy stawianej przez środowisko „Kultury”. Przekonuje, że twórczość… Czytaj dalej o „Muzycy w kręgu paryskiej »Kultury«”

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst