Wybrany utwór: Kobieta wyzwolona. Polskie art déco w ceramice
Od 8 marca w warszawskiej Kordegardzie można oglądać wystawę kilkunastu figur fajansowych stworzonych w latach 20. i 30. ubiegłego stulecia. Są to wizerunki kobiet wykonane w działającej między 1912 a 1939 rokiem Polskiej Wytwórni Fajansów w Pacykowie.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
O ceramicznych obiektach najwyższej próby opowiadają w podcaście kuratorzy wystawy – prof. Małgorzata Korpała oraz prof. Jakub Lewicki. Co wyróżnia figury z Pacykowa? Jak przekonują nasi goście, obiekty te wpisują się w nurt europejskiej ceramiki art déco, ale łączy je dążenie do ujęcia ruchu, ukazanie powabnych gestów, rozwianych włosów czy rozchylonych ust bohaterek.
Najmniejsza z prezentowanych figur mierzy 20,5 cm. Największa ma ponad metr wysokości. Cztery spośród obiektów eksponowanych na wystawie to jedyne znane egzemplarze. Zapraszamy do wysłuchania podcastu na temat pacykowskiej wytwórni i tworzonej tam ceramice.
Wystawa pt. „Kobieta wyzwolona. Polskie art déco w ceramice” jest prezentowana w Kordegardzie. Galerii Narodowego Centrum Kultury do 7 kwietnia 2024 roku. Wstęp do galerii jest bezpłatny.
Martyna Matwiejuk, słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.
Dziś w audycjach kulturalnych ze mną prof. Małgorzata Korpała
oraz prof. Jakub Lewicki. Dzień dobry Państwu.
Dzień dobry.
Witam Państwa. Dzień dobry.
Spotykamy się, by porozmawiać o wystawie, której są Państwo kuratorami.
Ekspozycja zatytułowana Kobieta Wyzwolona.
Polskie art deco w ceramice prezentowana jest w Kordegardzie od 8 marca.
To data nieprzypadkowa.
Na ekspozycji znalazło się kilkanaście figur fajansowych
stworzonych w Polskiej Wytwórni Fajansów w Pacykowie w latach 20-tych i 30-tych.
Jedna figura jest wyjątkiem, ale o tym za chwilę.
Figury te przedstawiają kobiety, artystki rewiowe, tancerki, ubrane w piękne stroje.
Częściowo też tych strojów pozbawione.
No, dwudziestolecie międzywojenne to jest czas wielkich zmian obyczajowych.
To jest czas, w którym kobiety wchodzą też w nowe role i na te zmiany reaguje kultura, sztuka i moda.
I o tym także jest ta wystawa, Pani Profesor.
Tak.
Te zmiany obyczajowe to również zmiany związane z wyglądem kobiet.
I myślę, że teraz już mamy taki czas, kiedy w sposób swobodny kobiety ubierają się tak, jak chcą.
Mają takie fryzury, jakie dyktuje moda.
Natomiast okres przełomu XIX i XX wieku to czas, kiedy kobiety dopiero szukały tego sposobu wyrażania siebie w sposób wyzwolony.
Chciałabym zwrócić uwagę na to, że jedna z figur to taka, gdzie kobieta jest wciąż jeszcze ściśnięta gorsetem i ma spódnicę zaledwie odsłaniającą kostkę i może pół łydki.
I nam się może wydawać, że to jest taki ubiór jeszcze wciąż tradycyjny, taki XIX wieczny, a tymczasem to już jest sygnał wyzwolenia.
Pokazanie fragmentu nogi już było czymś nowatorskim i czymś wyjątkowym.
Czy figury, które zobaczymy na wystawie w Kortegardzie prezentują jakieś konkretne postaci?
Czy odnajdziemy w nich rysy konkretnych kobiet z tamtego czasu?
Trudno dokładnie powiedzieć. Wiemy, że wiele kobiet, które były w tym czasie, można by tak powiedzieć współczesnym językiem, celebrytkami, czyli aktorki filmowe, teatralne, tancerki, śpiewaczki operowe,
rzeczywiście cieszyły się olbrzymią popularnością, często występowały również w reklamach różnych produktów.
Szukałam takiej możliwości, żeby porównać te wizerunki.
Nie jest to jednak możliwe tak jednoznacznie, dlatego że musimy zdawać sobie sprawę z tego, że to nie miały być jakieś gadżety związane z popularnością konkretnych osób,
tylko miały to być figury dekoracyjne, które miały w zamierzeniu być dekoracją nowoczesnych wnętrz.
Więc nie udało się jak na razie stwierdzić jakiegokolwiek rozpoznania osób, które by były jednoznacznie pierwowzorami.
Zastanawiam się, kto mógł sobie pozwolić na ten luksus, na zakup figur w czasach, w których one powstawały, w czyje gusta miały one trafiać
i w jakich też miejscach mogły być państwa zdaniem eksponowane? W końcu niektóre z tych kobiet są całkiem nagie.
To też jest dobre pytanie, dlatego że właściwie te figury były przeznaczone głównie do wnętrz mieszkalnych.
W takim razie zapewne miały trafić w ręce osób, które właśnie dorobiły się dużych pieniędzy.
My może bardziej ten okres dwudziestolecia międzywojennego postrzegamy przez pryzmat wielkiego kryzysu końca lat dwudziestych,
ale przecież przed tym kryzysem była wielka hossa i powstawały olbrzymie fortuny.
Nie tylko gdzieś za oceanem, ale również w Europie czy w Polsce.
O znanych postaciach wiadomo, że rzeczywiście potrafiły się dorobić olbrzymich pieniędzy
i tutaj świetną ilustracją może być Pola Negri, która za pieniądze, które uzyskała w ramach swoich filmów,
mogła pozwolić sobie na kupienie klejnotów Habsburgów.
Więc myślę, że to pokazuje, że rzeczywiście były osoby niezwykle bogate.
Natomiast nie ma żadnych przekazów z epoki, kto konkretnie miał pewne rzeczy.
Wiemy tylko, że niektórzy już w latach dwudziestych podarowali swoje kolekcje,
na przykład do Muzeum Narodowego w Krakowie i wiele takich eksponatów, które tam są, to właśnie dary z tamtych czasów.
Wiemy też, że niektóre z tych figur stały na biurkach bardzo znacznych postaci.
Zachowały się takie zdjęcia.
Mamy na przykład zdjęcie gabinetu ambasadora polskiego w Londynie,
gdzie właśnie na jego biurku stoi jedna z wielkich figur trzech tańczących kobiet,
co też pokazuje, jakie to były gusta czy oczekiwania.
A więc te rozebrane, tańczące kobiety cieszyły oczy adwokatów, wysokich urzędników czy przemysłowców.
Zawsze miło popatrzeć na piękno.
Większość figur, które zobaczył państwo na wystawie zaprojektował Wilhelm Tomasz,
jeden z najlepszych projektantów i rzeźbiarzy, którzy pracowali w Pacykowie.
Dyrektor Techniczny Wytwórni, wykształcony zresztą w Wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych.
Na ekspozycji zobaczymy też jedną figurę jego projektu wykonaną w austriackiej wytwórni Goldscheidera.
Czy z łatwością możemy dostrzec różnicę pomiędzy tym właśnie obiektem nazwanym Fascynacja, a figurkami z Pacykowa?
Wiele z tych figur jest bardzo podobnych, a więc to jest ten sam nurt stylowy.
To jest część wielkiej europejskiej rodziny Art Deco, wielkiej europejskiej rodziny nowoczesności.
Ci sami przodujący twórcy, właśnie wspomniany Wilhelm Tomasz, zwany czy podpisujący się w Pacykowie z Polska Tomasz,
był jednym z najważniejszych projektantów ceramiki pracujących dla wytwórni austriackich, niemieckich czy francuskich
i także pracujący dla Pacykowa, gdzie przebywał blisko 10 lat, gdzie dorobił się znacznej fortuny
i był on go stać wkrótce na założenie własnej fabryki pod Wiedniem.
I to jest myślę dobry moment, byśmy przybliżyli naszym słuchaczom miejsce, jakim była Polska Wytwórnia Fajensów w Pacykowie,
działająca od około 1912 do 1939 roku.
W 1922 roku Tygodnik Ilustrowany pisał o niej jako o jednej z największych i najsłynniejszych fabryk w Polsce i za granicą.
Czy była w tym przesada?
Trudno powiedzieć. Myślę, że podobnie jak dzisiaj starano się reklamować swoje produkty
i wiadomo, że zapraszano dziennikarzy pokazując jak wygląda ta produkcja
i przy tej okazji fotografowano niektóre modele i je reklamowano podobnie jak fabrykę.
Wiadomo, że fabryka wystawiała swoje produkty na różnych targach europejskich,
w bardzo wielu krajach, nie tylko w Polsce, ale głównym miejscem wystawiania tych produktów były targi lwowskie.
Więc myślę, że to pozwalało znaleźć nabywców i popularyzować swoje produkty.
Wiadomo też, że fabryka miała bardzo wiele sklepów i wysyłała produkty zarówno do wielu sklepów w Polsce,
jak i w Europie, a nawet do Nowego Jorku.
Czy te figury kobiet z lat 20. i 30. określiliby Państwo jako takie najbardziej reprezentacyjne,
takie będące rzeczywiście próbką najwyższego kunsztu artystów i rzemieślników, którzy pracowali w Pacykowie?
Ten wybór obiektów czy figur z Pacykowa jest najwyższej klasy.
Kobieta siedząca na postumencie, zwana potocznie wówczas piżamą,
była symbolem wielkiej wystawy dziesięciolecia wejścia Polski do Unii Europejskiej
i znalazła się na wszystkich materiałach wiążących się z tą wystawą.
Trzy tańczące kobiety są jedną z najlepszych produkcji polskich pierwszej połowy XX wieku,
natomiast są to dzieła absolutnie unikalne.
Nigdy dotychczas w Polsce w tym zestawie nie były prezentowane,
przy czym wybraliśmy dzieła absolutnie najwyższej klasy.
Wielu nawet znawców ceramiki będzie bardzo zaskoczonych,
że Pacyków produkował tak dobre rzeczy.
Większość tych obiektów było wyprodukowanych zaledwie w ilości kilkunastu egzemplarzy
na specjalne zamówienia i stąd praktycznie funkcjonują one zaledwie sporadycznie.
Cztery prezentowane obiekty są to pojedyncze w ogóle znane egzemplarze
i sami byliśmy zaskoczeni.
Ja akurat patrzę z perspektywy historyka sztuki,
że te obiekty były tak wysokiej klasy, tak efektowne,
a jednocześnie technologicznie tak dobrze wykonane.
Postument, na którym siedzi ta kobieta w piżamie,
to chyba najlepsza egzemplifikacja stylu art de co na tej wystawie.
Nie ma żadnych wątpliwości, że właśnie z tego czasu ta figura pochodzi.
Po czym rozpoznać Pacykowską ceramikę?
To nie jest takie łatwe pytanie,
bo wiele modeli rzeczywiście do tego stopnia wpisuje się w ceramikę europejską,
czy środkowoeuropejską, że często figury Pacykowskie są mylone z austriackimi
czy też niemieckimi z tego okresu.
Być może, że tą specyfiką jest pewne dążenie do ujęcia ruchu
w taki specyficzny sposób, tak jakby to było zatrzymanie kadru.
I te kobiety, które będzie można zobaczyć na wystawie,
właśnie są takie jak gdyby zamrożone, zatrzymane w czasie.
Delikatnie odchylone głowy, bardzo powabne gesty,
specyficzne odchylenie ciała albo rozwiane włosy,
uchylone usta, przymknięte lub specyficznie otwarte oczy.
To wszystko jest takim uchwyceniem momentu, uchwyceniem chwili.
Wydaje mi się, że dla wielu specjalistów
te figury są bardzo wpisujące się w ten nurt europejskiej ceramiki
i może tylko czasami właśnie ta sygnatura pokazać,
czy to jest Pacyków, czy to jest inna wytwórnia europejska.
Wiek niektórych z figur, o których dziś rozmawiamy, to ponad 100 lat.
Zastanawiam się, jak wygląda konserwacja tego typu obiektów.
Wszyscy intuicyjnie czujemy, że ceramika może się kruszyć,
pękać, odpryskiwać.
Co jeszcze może się dziać z takimi figurami?
Część problemów może być związana z produkcją,
z niewłaściwymi warunkami,
czyli na szkliwie mogą pojawiać się różnego rodzaju spękania.
I te zniszczenia pojawiają się stosunkowo szybko.
Oczywiście one też świadczą o złej jakości produktu
i nawet jeśli były sprzedawane, to w znaczniejszych cenach.
Wiele z tych obiektów, które będzie można zobaczyć,
są mimo upływu czasu w doskonałym stanie.
Ceramika tego typu, czyli fajans,
a tak dokładnie fajans delikatny, trochę imitujący porcelany,
właściwie jest takim materiałem bardzo trwałym.
I poza tym, że jest krucha, to właściwie odporna na wiele czynników niszczących.
To jest bardzo ważne, bo dzięki temu to piękno kobiet przetrwało.
Ono jest świeże, ono jest wciąż młode i ono wciąż zachwyca.
Jaki jest zatem Państwa pomysł na eksponowanie tej wyjątkowej ceramiki?
Jak ją dobrze pokazać?
Poszczególne obiekty ze względów bezpieczeństwa
musiały znaleźć się w specjalnych kloszach.
Są to obiekty różnej wielkości.
Największe mają blisko 120 cm, a najmniejsze około 20.
Stąd konieczne było zabezpieczenie tych poszczególnych figur.
Jednocześnie, żeby pokazać tło epoki,
wybrałem geometryczny kilim ręcznie tkany
z podlwowskiej wytwórni w Glinianach
o bardzo charakterystycznym ardeckowskim motywie,
jeśli chodzi o ornament,
co pokazuje, że właśnie te figury były częścią
wielkiej rodziny stylistyki ardeco.
Ponad metr wysokości.
Nie spodziewajmy się, drodzy Państwo,
zatem dyskretnych, niewielkich ozdóbek,
z czym mogą nam się kojarzyć figurki.
To będą naprawdę sporej wielkości figury.
Na które obiekty warto zwrócić szczególną uwagę,
odwiedzając Kordegardę?
Proszę Państwa, jest tam wiele absolutnie unikalnych obiektów.
Wspomniana już kobieta siedząca na postumencie,
zwana w epoce piżamą,
jest też jednym zaledwie z kilku obiektów w Polsce.
Podobny, analogiczny jest ozdobą zbiorów
Muzeum Narodowego w Krakowie
i bardzo chętnie pokazywany na różnych wystawach
czy ekspozycjach.
Trzy tańczące kobiety.
Niezwykle efektowna, duża figura.
Znana jest w Polsce zarówno z zdjęć,
ale przede wszystkim znana jest
zaledwie z trzech zachowanych egzemplarzy.
Kobieta z szarfami.
To też jest bardzo ciekawy przykład.
Znany w dużo gorszym artystycznie egzemplarzu
z Muzeum Secesji w Płocku.
Ta pokazywana na wystawie
ma bardzo efektowne, błękitne szarfy.
Wielkie popiersie to jest jedyny znany egzemplarz w Polsce.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
