Wybrany utwór: Marzena Mróz-Bajon: „Kiedy wyruszam w podróż, mam walizkę wypełnioną książkami”
Paryż Simone de Beauvoir, argentyńskie mieszkanie Witolda Gombrowicza, dom Lwa Tołstoja na Chamownikach w Moskwie – to tylko niektóre miejsca, jakie odwiedziła Marzena Mróz-Bajon, podróżując śladami pisarzy. Właśnie ukazała się druga odsłona jej książki na ten temat.
„Dom pisarza może być bramą, przez którą wchodzimy do jego świata” – mówi w podcaście autorka. Z rozmowy dowiedzą się Państwo, jak powstała lista pisarzy i pisarek, których „miejsca” podróżniczka odwiedza od lat. W książce „Domy pisarzy. Odsłona druga” zaglądamy m.in. do ukochanej wiedeńskiej kawiarni Thomasa Bernharda i do jego domu w Ohlsdorfie czy do mrocznej posiadłości Gabriele D’Annunzia w Gardone Riviera. Zapraszamy do wysłuchania całej rozmowy.
Książka „Domy pisarzy. Odsłona druga” ukazała się 28 sierpnia 2024 nakładem Wydawnictwa Marginesy.
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Dzień dobry Państwu.
Dziś w audycjach kulturalnych łączymy się z Marzeną Mróz Bajon, autorką książki zatytułowanej Domy Pisarzy, której druga odsłona ukazuje się pod koniec sierpnia.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
Kiedy trzy lata temu, również latem miałyśmy okazję rozmawiać o pierwszej części książki, wspomniała Pani wtedy, że prace nad kolejną odsłoną już trwają i pamiętam, że rozmawiałyśmy wtedy o podróżach śladami Gombrowicza, na które wówczas się bardzo ucieszyłam.
No i wspaniale, kiedy te plany, kiedy te marzenia się spełniają, bo opowieść o Argentynie i Francji śladami Witolda Gombrowicza otwiera zbiór trzynastu takich małych pamiętników z podróży, które odbyła Pani odkrywając domy i miejsca, w których tworzyli znakomici autorzy i autorki.
A pochodzili oni z różnych kręgów kulturowych, pisali w różnych czasach i na różnych kontynentach.
To, co ich łączy, to na pewno niegasnące zainteresowanie, jakie wzniecają dzisiaj ich myśli, ich dzieła, ich literacka albo filozoficzna tylko spuścizna, bo i taki mamy przypadek.
Ten wybór autorów, a zarazem wybór kierunków podróży podyktowany był po prostu Pani zachwytem nad ich twórczością?
Czy może to był jakiś rodzaj zadania polegającego na zbieraniu, kolekcjonowaniu wspomnień z kolejnych podróży szlakami literatury?
Lista pisarzy, do których domów wyruszyłam, jest moja własna. Przed laty konsultowałam ją z Henrykiem Berezą, z wybitnym krytykiem literackim, poetą, moim przyjacielem przy stoliku w kawiarni czytelnika.
Henryk mnie do tego zachęcił, mówi, słuchaj, lista jest dobra, jedź. Oczywiście ja ją później i ja i życie troszkę zmodyfikowaliśmy.
Na pewno Gombrowicz był na tej liście, jego Argentyna, jego miejsce na południu Francji, jego Vans.
Również na tej liście był Thomas Bernhardt, niezwykły pisarz austriacki, zdaniem Henryka Berez najwybitniejszy pisarz XX wieku, piszący po niemiecku.
Ale oczywiście na tej liście jest o wiele więcej nazwisk i pojawiły się również kobiety.
Pojawiła się Karen Blixen, byłam w jej domu w Kopenhadze, w Rungstedt i też w Kenii, w Nairobi.
Pojawiła się też Simone de Beauvoir, a to oznacza, że odwiedziłam jej Paryż, jej miejsca w Paryżu.
O to, czego być może nie udało się z różnych względów zrealizować, też pewnie zapytam w dalszej części naszej rozmowy.
Te wspomnienia, zapisy chwil, opisy też zapamiętanych przez Panią obrazów, czyta się z łatwością, ponieważ wciąż ważne są w nich Pani uczucia,
Pani decyzje, które pojawiały się w Pani głowie podczas tych podróży.
Zastanawiam się, czy te wizyty w jakimś stopniu zmieniły Pani stosunek do samych książek.
Czy po takich wyprawach odczytuje je Pani inaczej?
Ja muszę przyznać, że kiedy wyruszam w podróż, mam walizkę wypełnioną po brzegi książkami właśnie.
Nie tyle ubraniami, co książkami.
Ja książki pisarza, do którego jadę, do którego domu jadę, na którego teren jadę, mam ze sobą.
I lubię czytać właśnie tam.
To oznacza, że czytałam Annę Kareninę w Moskwie, to oznacza, że czytałam Blaszany Benek w Gdańsku,
czy też wiersze Federico Garci i Lorki w Fuente Vacheros, w miejscu, gdzie się urodził, w Andaluzji, w Hiszpanii.
Czy zmienia się mój stosunek do tych książek?
Są mi jeszcze bliższe oczywiście.
Poza tym patrzę niejako na twórczość danego autora przez pryzmat jego miejsca.
Bo uważam, że dom pisarza może być bramą, przez którą wchodzimy do jego świata.
Do świata wyobraźni, do świata jego pomysłów, bohaterów literackich.
No i cóż, wierzę w literaturę i uwielbiam słowo.
W każdym razie doceniam jego moc.
Tak też pomyślałam, że to nie zawsze jest łatwe, by do tych opisywanych przez Panią miejsc się dostać.
Czasami, by gdzieś dotrzeć, musi Pani kogoś do siebie przekonać.
Czasem może użyć jakiegoś małego podstępu.
Czasami po prostu skorzystać z okazji, która nadarza się w konkretnym czasie.
No ta dziennikarska ciekawość, ale też pewna konsekwencja i odwaga tutaj na pewno pomagają przy zbieraniu tego materiału, prawda?
To prawda. Ta moja literacka podróż, ta moja odyseja literacka prowadzi mnie właściwie dokąd chcę.
Czasami jadę w jedno miejsce, a ono tak otwiera się przede mną, że już nie wracam do domu, tylko jadę dalej,
żeby szukać autora czy też śladów po nim w kolejnym miejscu.
Oczywiście nie zawsze jestem grzeczna podczas tych podróży i to w tej książce chyba mojej widać.
Siadam na muzealnych eksponatach, dotykam je, wącham, przeskakuję płoty.
Jeżeli stoję przed drzwiami, to zakładam, że te drzwi zostaną otwarte i o tym również piszę w książce,
że potrafię dzwonić tak długo i pukać tak długo, aż wejdę tam, gdzie chcę.
To są podróże, które przenoszą w czasie, chociaż współczesność nigdy nie daje o sobie zapomnieć,
o czym też pisze pani w swojej książce, tak jak choćby rzeczywistość pandemiczna,
kiedy odwiedzała pani dom Jose Saramago, który zresztą pisał o zarazie,
czy odwołany wyjazd do Jasnej Polany w Rosji, która dwa i pół roku temu zaatakowała zbrojnie niepodległą Ukrainę.
Czy wiele jest takich miejsc, do których z różnych względów nie udało się pani dotrzeć?
Wymieniła pani te dwa miejsca, które rzeczywiście były dla mnie bardzo ważne.
Bardzo chciałam pojechać na Lanzarote, na Wyspach Kanaryjskich, do Jose Saramago
i zrobiłam to w ostatniej chwili w szczytowym stanie pandemii.
Udało mi się to. Bardzo trudno było wejść do jego domu, wydawało się to wręcz niemożliwe,
ale pomógł mi przypadek.
Odtworzyła mi drzwi kobieta w czarnej sukni, którą nazwałam Blimundą albo Albą,
ale nie będę spoilerowała. Teraz nie będę mówiła, kto to zrobił, kto mi pomógł w tym.
Jeżeli chodzi o Lwato Ustoja i jego miejsca, to byłam w Moskwie w jego domu,
ale niestety nie mogłam już pojechać do Jasnej Polany.
Miałam bilet, podarłam go i do Rosji po raz drugi nie pojechałam i na razie się nie wybieram.
Dość trudna była dla mnie też podróż do Hawany, do domu Alejo Carpentiera,
ponieważ myślę, że Kuba jest wciąż takim miejscem dość opresyjnym
i dla mnie bardzo trudnym, przypominającym czasy komunizmu,
ale jednak zdecydowałam się na to.
Pojechałam i nie żałuję, nieprawdopodobne doświadczenia.
Cały czas jestem w procesie podróży.
Wciąż myślę tylko o tą podróżą.
Także za dwa dni wybieram się do Budapesztu, do domu Szandora Maraja,
a niedawno wróciłam ze Stambułu, gdzie weszłam do domu Orana Pamuka.
O trudnościach właściwie trudno mówić, bo jeżeli jest się tak zdeterminowanym
i chcącym zobaczyć te miejsca, to właściwie tylko wojna i pandemia
mogły mi to utrudnić, ale też nie przeszkodziły mi dostać się do tych miejsc.
Kiedy właściwie zaczęły się Pani podróże śladami literatek i literatów?
Myślę, że około 20 lat temu.
Pierwszym domem, do którego pojechałam, był dom Tomasza Mana w Lubece.
Bardzo cenię twórczość Mana, dlatego też pojechałam właśnie tam.
Zaczęłam od Lubeki.
Czytając Pani książki zwracam uwagę na to, z jaką dokładnością opisuje Pani szczegóły,
bo tych miejsc jest przecież naprawdę bardzo, bardzo wiele.
Jak dokładne są opisy obiektów, mebli, przedmiotów codziennego użytku.
To też oczywiście pomaga czytelnikowi w przeniesieniu się do tego miejsca,
które Pani odwiedza.
Czy ta spostrzegawczość, ta wrażliwość na detal,
to zawieszanie oka na szczegółach może się brać z pasji fotograficznej?
Jak Pani myśli?
Myślę, że na pewno. Na pewno bierze się to z mojej tej pasji fotograficznej
i ciągłej chęci ustawiania oka przy obiektywie aparatu.
To na pewno.
Poza tym uważam, że w tej podróży, w tej literackiej podróży
bardzo ważny jest nastrój i detale właśnie.
To, co można zobaczyć pomiędzy przedmiotami.
Bardzo dużo o człowieku, o pisarzu, którego już nie ma,
mogą powiedzieć te rzeczy, które po nim pozostały.
Tak jak na przykład w domu Thomasa Bernharda w Austrii,
kiedy zobaczyłam jego cztery tyrolskie kapelusiki,
pelerynę, którą się okrywał, kiedy wychodził w pole,
czy też wysokie buty, kilkadziesiąt krawatów.
W jakiś sposób zbliżyło mnie to do niego.
Właśnie poprzez ten detal, poprzez ten mały szczegół,
który pozwala wejść głębiej.
Pamiętam w domu Williama Faulknera,
kiedy z takim sentymentem i wręcz rozrzewnieniem
zobaczyłam jego buty do konnej jazdy
i numer startowy jego konia 63.
I zawsze teraz, kiedy czytam jego książki,
myślę sobie o tym, jakie miał małe stopy.
Więc z jednej strony te detale i przedmioty,
ale z drugiej strony ciągłe spotkania z ludźmi,
którzy się pojawiają na drodze podróżnika,
często w bardzo nieoczekiwany sposób.
Nie będziemy zdradzać, tak jak pani powiedziała,
kim jest kobieta w czarnej sukni,
która otworzyła pani dom Hosesa Ramago.
Ale zapytam o to, które z tych spotkań
opisanych w książce było dla pani takim niezwykłym,
właśnie może niespodziewanym, zaskakującym.
Szczególnie jestem wdzięczna Kevinowi,
który otworzył mi drzwi mieszkania Gombrowicza w Buenos Aires,
w Argentynie.
Bo był to zupełnie przypadek.
Ja nacisnęłam wszystkie dzwonki w kamienicy domu Gombrowicza
i nikt oczywiście na te dzwonki nie reagował.
Była sobota, był ówczesny poranek.
Nagle zbiegł chłopak w koszuli poplamionej kawą, pamiętam,
który uśmiechnął się pięknie i mówi,
wiem w jakim celu tu przyszłeś.
Chcesz zobaczyć mieszkanie Gombrow.
Akurat masz szczęście, bo tu jestem,
a pracuję w biurze, który mieści się w tym mieszkaniu.
I to po prostu było tak na granicy takiego dla mnie wręcz cudu,
bo szczerze mówiąc zastanawiałam się,
jak się wdrapać na to pierwsze piętro do Gombrowicza,
może nawet po rynnie.
Tak, to też jest w pewnym sensie książka
o różnych szczęśliwych zbiegach okoliczności i spotykaniu
różnych osób, których nie spodziewaliśmy się spotkać.
Czy po tych wyprawach, które już za panią,
czuje pani, że do któregoś z tych pisarzy, pisarek
zbliżyła się pani szczególnie silnie dzięki właśnie tym podróżom?
Myślę, że ostatnio do Karen Blixen, za którą kiedyś nie przepadałam,
wydawała mi się snopką, taką bardzo wyniosłą osobą,
piszącą dla zarobku.
Tymczasem, kiedy pobyłam trochę w jej dwóch domach,
tym afrykańskim i tym, szczególnie tym w Kopenhadze,
zrozumiałam ją bardziej i stałam się bliska.
Poza tym położyłam się do jej łóżka, do łóżka, w którym ona zmarła,
a nawet do takiej pościeli lekko zbutwiałej,
która podobno właśnie wtedy też na tym łóżku była,
pewnie potem już wyprana.
Przymierzyłam jej buty, które okazały się za duże,
choć była niezwykle drobną osobą.
Założyłam jej rękawiczki i popatrzyłam przez okno facjatki,
jej sypialni na zatokę Sund, która była jej domem, można powiedzieć.
O tych doświadczeniach przeczytają Państwo więcej w książce
Domy pisarzy od słona druga.
Rozumiem, że ta lista wymarzonych literatów, literatek,
których miejsca planuje Pani odwiedzić, ciągle jest żywa i się rozrasta.
Planów mam bardzo dużo.
Chcę jeszcze w tym roku pojechać do Kalifornii,
żeby jeszcze dołożyć do swojego rozdziału o Czesławie Miłoszu
i jego dom w Berkeley.
Ale pracuję też nad kolejną książką.
Właśnie będą to domy pisarzy polskich.
Nie mogę nie zapytać zatem,
czyje książki czyta Pani, kiedy wraca Pani do swojego domu?
To jest dobre pytanie.
Wie Pani, czytam książki przeróżne.
Przeróżne, przede wszystkim pamiętniki.
Książki oczywiście związane z autorami,
którzy mnie interesują.
Ale lubię też zagłębić się w książki filozoficzne.
I wciąż czekam na takiego współczesnego pisarza,
który mnie zachwyci i tak uniesie, jak chociażby Tomasz Mann.
A zapiski, przeżycia, odczucia i myśli,
które pojawiły się w Pani głowie podczas podróży śladami pisarzy,
znajdziemy w Pani najnowszej książce.
To zaproszenie do wnętrz domów literatów,
w których jak nigdzie indziej można poczuć ich obecność,
obejrzeć ich biurka i stoły,
na których powstawały najznakomitsze dzieła literatury.
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
