Wybrany utwór: Has – terytoria czasu i przestrzeni
W Senacie Rzeczypospolitej Polskiej otworzono wystawę, symbolicznie rozpoczynającą obchody Roku Wojciecha Jerzego Hasa. 1 kwietnia obchodzimy setną rocznicę jego urodzin. Gościem Audycji Kulturalnych jest prof. Rafał Syska, z którym rozmawiamy o koncepcji kina tego wybitnego reżysera.
Co wyróżnia twórczość Wojciecha Jerzego Hasa na tle innych reżyserów polskiej szkoły filmowej? Co łączy jego wielkie produkcje, jak „Lalka” czy „Rękopis znaleziony w Saragossie”, z filmami bardziej kameralnymi? I gdzie Has ukrywa się w swoich dziełach? O tym rozmawiamy z naszym gościem.
Wystawa „Has – terytoria czasu i przestrzeni” została zorganizowana przez Narodowe Centrum Kultury we współpracy z Narodowym Centrum Kultury Filmowej w Łodzi.
Zdjęcia: widoki wystawy, fot. Tomasz Paczos, Kancelaria Senatu
Dziś w audycjach kulturalnych zapraszamy Państwa na rozmowę o Patronie 2025 roku,
którym Senat ogłosił reżysera Wojciecha Jerzego Hasa.
1 kwietnia minie 100 lat od jego narodzin.
Ja nazywam się Martyna Matwiejuka, Państwa i moim gościem w tym podcaście jest Rafał Syska,
historyk filmu, wykładowca akademicki, dyrektor Narodowego Centrum Kultury Filmowej w Łodzi.
Dzień dobry.
Dzień dobry Pani.
Takim wydarzeniem, które symbolicznie rozpoczyna rok Hasa jest wystawa prezentowana w Senacie.
Wystawa zatytułowana Has, terytoria czasu i przestrzeni.
I na tych terytoriach spróbujemy się dziś skupić, bo oczywiście nie sposób opowiedzieć o wszystkich filmach,
jakie zostawił nam Wojciech Has w jednym podcaście.
Takim motywem, który odnajdziemy w wielu jego dziełach jest droga.
Jest migracja, podróż, tułaczka.
I podobnie jego bohaterowie to bardzo często są właśnie przesiedleńcy, uciekinierzy, podróżnicy, ludzie będący w drodze, a w każdym razie nie będący u siebie.
I to może nasuwać pewne skojarzenia z życiorysem reżysera, które rozpięte było pomiędzy trzema miastami.
To Kraków, Łódź oraz Wrocław.
Wszystkie z nich były istotne z różnych powodów, ale trudno pewnie byłoby wskazać to jego miasto, to najważniejsze, to stałe.
Czy możemy zatem uznać, że ten motyw wędrówki, poszukiwania, przemieszczania się to jest coś, co na różnych poziomach przenikałoby jego twórczość?
Tak, bez wątpienia. Też to doświadczenie całego narodu polskiego się przez twórczość Wojciecha Jerzego Hasa w nim się odbija,
bo Has do kina dociera już jako wprawdzie bardzo młody człowiek, bo zaledwie 20-letni, kiedy uczestniczył w pierwszych kursach filmowych w Krakowie,
bo w latach 45-46 działał w takiej, jak to nazywano, prafilmówce, czyli w szkole filmowej, którą założono na kilka miesięcy w Krakowie.
Więc on wszedł do kina jako bardzo młody człowiek, ale wszedł także w bardzo trudnym momencie dla historii polskiej,
bo to właśnie był moment, kiedy zakończyła się wojna i kiedy te migracje przez całą Polskę przechodziły wzdłuż i wszerz,
kiedy bardzo wiele osób musiało zmienić swoje miejsce zamieszkania, kiedy w domach pozbawionych żydowskich wcześniejszych właścicieli
zaczęli mieszkać inni ludzie, kiedy wielu Polaków musiało wyemigrować za granicę.
I to doświadczenie wędrówki, bezdomności, ciągłej migracji i ciągłego bycia w takim nie do końca własnym domu
i zarazem wspominania tego własnego domu, wyobrażania go sobie, to był motyw, który był stały dla twórczości Wojciecha Jerzego Hasa
i widzimy go przez całą jego twórczość od początku, aż po jego ostatnie filmy, które są takimi pięknymi, potężnymi,
uniwersalnymi alegoriami podróży, bo one są wątkiem wiodącym w jego także tych finalnych filmach.
Także podróż tak, podróż bohaterów, podróż Polaków i podróż samego Hasa, który po tym okresie pobytu w Krakowie
wyjeżdża najpierw na chwilkę do Łodzi, potem przemieszkuje w różnych innych miastach, wreszcie osiada na dłuższy okres czasu we Wrocławiu,
gdzie w tamtejszej wytwórni filmów fabularnych kręci swoje filmy, aż wreszcie w latach 70. przeprowadza się do Łodzi,
zostaje rektorem szkoły filmowej i tam także umiera, ale cały czas mając mieszkanie w Krakowie,
więc do tego Krakowa też co chwilę wracając. To była twórczość człowieka, który był cały czas w podróży.
To spójrzmy jeszcze szerzej na to pokolenie polskich reżyserów, do którego należy Has.
Trochę już pan o tym powiedział. Pokolenie ludzi, którzy doświadczyli po pierwsze całej tragedii II wojny światowej,
no ale później też w tej powojennej, o cenzurowanej nieraz rzeczywistości przyszło im tworzyć filmy.
Często wspomina się o tym, że Has był nieugięty wobec swoich pomysłów.
Wiemy, że po filmie Sanatorium pod Klepsydrą na prawie 10 lat musi zamilknąć.
Jak lubi pan myśleć o Hasie na tle właśnie tego pokolenia reżyserów?
To po pierwsze był twórca, który był jednak dość osobnym reżyserem.
On wpisywał się jakoś w tak zwaną Polską Szkołę Filmową, bo debiutuje pełnometrażownym filmem w tym czasie,
kiedy debiutuje i Andrzej Mung i Jerzy Kawalerowicz, Kawalerowicz troszeczkę wcześniej,
ale Andrzej Wajda także czy Kazimierz Kuc.
A ze względu jest to fantastyczne, cudowne pokolenie, które ma dwadzieścia kilka, trzydzieści,
maksymalnie kilka lat, kiedy wchodzi w kinematografię.
Nie tylko polską, ale naprawdę światową, bo Polska Szkoła Filmowa to chyba jeden z najbardziej rozpoznawalnych
nurtów polskiego kina na całym świecie.
Bardzo różnorodny też, trzeba na to zwrócić uwagę.
I has tej różnorodności jest szczególnie osobny,
bo jego kino jest niby wpisane w te wszystkie tematy, które są typowe dla polskiej kinematografii,
czyli kwestia wojny na przykład, kwestia poszukiwania dla siebie także miejsca i tożsamości
w tej powojennej rzeczywistości.
Ale has jest reżyserem, który nawet kiedy sięga po największe osiągnięcia literatury polskiej,
jak na przykład Lalka Bolesława Prusa,
to zawsze w tych filmach wprowadza jakieś elementy,
które są odrębne od takiego jednak dość realistycznego modelu kinna,
na którym najczęściej zasadzaliśmy swoją specyfikę filmową,
przynajmniej w okresie Szkoły Polskiej.
My byliśmy jako filmowcy silnie związani z realizmem włoskim,
bo z niego ogromnym stopniu wydobyliśmy się w latach 50.
Potem fantastycznie weszliśmy w nowofalowe kino,
a has zawsze to były takie wizjonerskie, baśniowe, alegoryczne,
niezwykle wysmakowane wizualnie filmy,
które układały się w rodzaj takiej uniwersalnej,
ale jednak paraboli, pełnej metafor, symboli,
tak jakby has miał świadomość,
że trzeba się trochę od tego świata, w którym tkwi, odseparować.
I to też spowodowało ten jego konflikt z cenzurą
wspomniany przez Panią, czyli sanatorium pod klepsydrą.
Has potrzebował wielkich budżetów,
bo to też trzeba zwrócić uwagę,
to nie był łatwy reżyser dla kinematografii.
On potrzebował rozmachu inscenizacyjnego,
scenografii, kostiumu, rekwizytu.
To były bardzo kosztowne filmy.
Scenografia do lalki była w swoim czasie
największą w historii polskiego kina.
We Wrocławiu has zbudował dużą część Warszawy XIX-wiecznej.
Sanatorium pod klepsydrą było bardzo podobnie.
Też trzeba było zbudować, zrekonstruować miasteczko żydowskie,
galicyjskie z początku XX wieku.
I to też kosztowało ogromne pieniądze,
ale pokazało też jedną fundamentalną rzecz u hasa,
że has był rekonstruktorem światów utraconych,
niebyłych, zniszczonych w czasie,
zwłaszcza II wojny światowej, nadwątlonych przez czas.
I to dla władz PRL-u nie było szczególnie atrakcyjne wtedy,
kiedy ta rekonstrukcja dotyczyła historii narodu żydowskiego.
Mamy 1972, trzeci rok, kiedy has kręci
sanatorium pod klepsydrą.
Jeszcze te rany 68 roku marca,
zmuszenia żydowskich mieszkańców polskich do emigracji
jeszcze nie zabliźniły się.
I to spowodowało, że has nakręcił film,
który był jednak dość krytycznie oceniony
przez dużą część, bo przecież nie wszystkich,
to też była różnorodna grupa ludzi,
ale dużą część władz partyjnych i cenzorskich.
I has po prostu miał z tego tytułu dość spore problemy.
Znamy go przede wszystkim jako twórcę
tych wielkich dzieł realizowanych
z niespotykanym dotąd rozmachem,
o których pan mówił,
z bardzo rozbudowaną scenografią,
z ogromną liczbą detali.
Tutaj oczywiście rękopis znaleziony w Saragosie,
czy lalka byłyby tymi przykładami.
Ale jest też twórcą kina
trochę bardziej intymnego, kameralnego,
również oszczędniejszego w środkach.
I zastanawiam się,
co łączy te dwie grupy jego filmów.
Co zbudowało ich ponadczasowość?
Tak, to prawda.
Bo rzeczywiście, gdy ogląda się filmy hasa,
to z jednej strony pamięta się te potężne,
epickie freski, jak rękopis wspomniany,
jak lalka, jak Santorum pod klepsydrą,
jak te finalne jego filmy,
które też były takimi potężnymi freskami,
zrobionymi często w międzynarodowej koprodukcji.
Ale jednak też has to jest ogromna wrażliwość,
intymność, psychologiczna introspekcja,
która wiąże się zwłaszcza wtedy,
kiedy mamy do czynienia z filmami opowiadającymi często
o jakimś jednym bohaterze,
który jest udręczony przez historię,
przez swoje emocje,
przez często swoje problemy życiowe,
jak na przykład alkoholizm w pętli,
czy nieszczęśliwe zakochanie,
jak w filmie, jak być kochaną.
I to są filmy, które wymagają od hasa
wówczas o wiele takiej intymniejszej,
bardziej bliskiej bohaterowi perspektywy.
Mniej tam jest tych otoczeń audiowizualnych,
które są tak wysmakowane w jego epickich filmach.
Ale wtedy has wybrzmiewa najpełniej takim tragizmem,
który jest też bardzo dla niego charakterystyczny.
Bo has to jest opowieść o bohaterach,
którzy są zderzeni z jakąś sytuacją,
która nie pozwala im na normalne funkcjonowanie w rzeczywistości,
w której się znajdują.
Zmusza ich bardzo często do jakiejś ucieczki.
Stąd też często bohaterowie hasa są w jakiejś wspomnianej
już przez nas wcześniej podróży.
Są zmuszeni do jakiegoś eskapizmu.
Nawet w takich filmach bardziej rozrywkowych,
jak na przykład Złoto hasa,
to jest też opowieść o człowieku,
który ucieka przed policją, milicją jeszcze,
nie wiadomo dlaczego.
Ucieka na ziemię odzyskane,
ucieka do budowanej wtedy gdzieś na rogu polskim,
bogatyni kopalni i elektrowni.
Jak bohater westernowych filmów,
bo jest cały czas w takiej właśnie ucieczce przed czymś,
co jest dla niego jakimś zagrożeniem.
I tak jest w wielu filmach hasa,
pokazujących bohaterów zatrzaśniętych
w jakimś niespełnieniu, samotności, bezradności,
nierzadko pchających ich do nawet kroków samobójczych,
tak jak to jest w pętli czy z bohaterem
granym przez Cyburskiego w Jak być kochaną.
Także tak, to jest piękne kino,
które balansuje między tą epiką i kameralistyką.
A gdzie w tych wszystkich opowieściach ukrywa się sam has?
Zastanawiam się, czy wiedząc,
jak potoczył się jego życiorys,
ale też jak jest wspominany dzisiaj jako wykładowca,
jako rektor szkoły filmowej,
czy odnajduje pan gdzieś hasa między klatkami jego filmów?
Wydaje mi się, że zawsze trudno abstrahować od biografii,
od doświadczeń życiowych.
W wypadku hasa jest podobnie jak z innymi reżyserami filmowymi.
Oczywiście oni nie tworzą tak jednoznacznie biograficznych filmów,
czy też autobiograficznych,
które byłyby łatwe do analizowania, interpretowania,
ale myślę, że jest kilka takich wątków,
które się stale u hasa powtarzają.
To jest po pierwsze ta wspomniana podróż i bezdomność,
bardzo charakterystyczny motyw w jego kinie.
To jest skłonność do ucieczki od światów nas otaczających
do jakichś światów baśniowych, czyli wyimaginowanych.
Proszę pamiętać, że pierwszym kontaktem hasa ze sztuką
to nie był film, tylko to była ilustracja do książek,
baśni dla dzieci, bajek dla dzieci,
wydawanych jeszcze w okresie okupacji niemieckiej.
I has tam jako jeszcze nastolatek,
bo on jeszcze nie miał nawet 20 lat,
rysował napis w czernie i bienie,
a potem w kolorze różnego rodzaju rysuneczki,
które potem trafiły jako ilustracje do tych książek.
Więc to były najczęściej właśnie takie bajki,
które na przykład opowiadały w jakichś światach niedostępnych.
I has do tych światów niedostępnych uciekał
w swoim tym wspaniałym imaginarium,
tej wyobraźni, tych swoich różnego rodzaju eskapizmach.
Więc tam na pewno też has pięknie wybrzmiewa.
Has to jest też czas,
dlatego że zawsze ten wątek czasu jest u niego fundamentalnie istotny.
Czas, który nie jest linearny, tylko jest zapętlony.
Czasami jest szkatułkowy,
tak jak to jest w filmie Rękopis znaleziony w Saragosie.
Czasami jeszcze bardziej utrudniona jest jego jakaś struktura,
jak w sanatorium pod klepsydrom.
To są jakieś te dziwne takie elipsy czasowe,
kiedy nagle pojawia się jakaś luka w wydarzeniach.
Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK
Nie jest rankingiem ani przeglądem: to katalog tytułów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. Projekt Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualny w pionierski sposób analizuje polską kinematografię, zapraszając do tego nie tylko ekspertów, ale także miłośników kina. Na liście znajdziemy „Akademię Pana Kleksa” czy „Wielką podróż Bolka i… Czytaj dalej o Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego
Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą. Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres… Czytaj dalej o „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For
Wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego „Has na nowo” to spojrzenie na 25 filmów Wojciecha Jerzego Hasa od strony plastycznej. Andrzej Pągowski w rozmowie z Katarzyną Sanocką opowiada o szukaniu inspiracji do tych prac i o tym, jak z okazji stulecia urodzin reżysera ponownie zanurzył się w jego twórczość. Plakaty Andrzeja Pągowskiego… Czytaj dalej o „Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego
Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów. „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu… Czytaj dalej o „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?
1 kwietnia mija sto lat od narodzin jednego z największych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Wojciech Jerzy Has został jednogłośnie wybrany patronem tego roku przez Senat RP. Obchody symbolicznie zainaugurowało otwarcie wystawy „Has – terytoria czasu i przestrzeni”. „Żyjemy w takich czasach, że czasami tej prawdy objawianej przez sztukę, filmy,… Czytaj dalej o „Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has
