Wybrany utwór: „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?
Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów.
„Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL” to książka, która powstała dzięki niezwykłemu odkryciu autora, dra Piotra Śmiałowskiego. Skanując fotosy filmowe zauważył, że stanowią one jedyny wizualny ślad po wyciętych scenach, ponieważ taśmy filmowe były niszczone.
Analizując sceny, które nigdy nie trafiły do filmu, autor próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakimi obrazami byłyby „Pokolenie”, „Niewinni czarodzieje”, „Nikt nie woła” czy „Zezowate szczęście”, gdyby nie zmiany wymuszone przez cenzurę. W niektórych przypadkach można zastanawiać się jak potoczyłyby się całe aktorskie kariery, gdyby nie odgórne decyzje.
O tym, co mogło pojawić się na ekranie, a co nie, decydowali nie tylko cenzorzy, ale także dygnitarze, którzy potrafili przekreślić pracę całej ekipy filmowej. Ryzyko „wycięcia” dotyczyło wątków historycznych i politycznych oraz obyczajowych, czego przykładem może być film „Gra” Jerzego Kawalerowicza. Autor książki zwraca też uwagę, że twórcy nauczeni doświadczeniem dokonywali autocenzury. Rezygnowali z pewnych pomysłów, mając świadomość, jak trudne może być ich włączenie do filmu.
O książce „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL” opowiedział w Audycjach Kulturalnych jej autor, dr Piotr Śmiałowski.
Tu są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Bardzo się cieszę, że mogę przywitać się z Wami z Filmoteki Narodowej.
Pouwierzcie mi, że przejście się korytarzami, gdzie od pokojów wypełnionych historii polskiego filmu dzielą nas tylko drzwi, jest naprawdę wspaniałe.
Dlatego cieszę się też, że dzisiaj o tej historii polskiego filmu będziemy mogli trochę więcej porozmawiać.
A będzie tak ze sprawą książki, książki pod tytułem Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL-u.
No bo rzeczywiście każdy z nas słyszał chyba o zjawisku cenzury, wie, że taki organ funkcjonował i że wiele filmów okaleczył, to trzeba nazwać wprost.
Ale jak on wpłynął na polskie kino, na polskich twórców, co na nich wymusił i w jaki sposób zmienił dzieła, które tworzyli, nad tym chyba zastanawiamy się niesłusznie trochę rzadziej.
I o tym wszystkim będę rozmawiała dzisiaj z doktorem Piotrem Śmiałowskim, historykiem polskiego kina, filmoznawcą, dziennikarzem filmowym, no i autorem książki, o której wspomniałam przed momentem.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Zacznę od zdjęć, które widzę obok siebie, które znajdują się w pokoju, w którym Pan pracuje, bo to chyba też zdjęcia, dokładniej śledzenie tego, co się na nich znajduje, było pewnym przyczynkiem do tego, żeby napisać książkę, ale też, żeby tak głębiej nad zjawiskiem cenzury w polskim filmie się pochylić.
To wszystko się zaczęło od zdjęć. Szczęśliwie dla mnie się złożyło, że Filmoteka już od lat 70. gromadziła oryginalne negatywy fotograficzne do fotosów, które były robione na planie polskich filmów.
No i fotosista, który robił takie fotosy i wykonywał tę swoją pracę, dokumentował wszystko, co się tam zdarzało na planie, więc życie ekipy, prace dokumentacyjne, no i oczywiście dokumentował wszystkie sceny.
I dzięki temu, że dokumentował te sceny, przetrwały także sceny wycięte, dlatego, że wtedy jeszcze nie było wiadomo, że one wypadną i one przetrwały w formie negatywów fotosowych.
Wprawdzie nigdy nie robiono z nich odbitek, prawie nigdy, ale dzisiaj skanowane ujawniają tę stronę jakiegoś filmu, której zupełnie nie znamy.
I kiedy zacząłem w 2009 roku pracować dla fototeki, na przykład moja koleżanka skanowała film pokolenia Andrzeja Wajdy, ja już znałem historię tego filmu i pamiętam jak ona mówi, że są sceny ze Zbigniewem Cybulskim, których nie ma w filmie.
No i okazało się, że to jest jedyny wizualny ślad po tych scenach, które musiały z polecenia biura politycznego z filmu, z debiuty Andrzeja Wajdy wypaść.
O film pokolenie będę pytała pewnie bliżej końca naszej rozmowy, bo to wydaje mi się, że jest taki najbardziej dobitny przykład tego, jak inaczej polskie kino mogło wyglądać, gdyby nie ingerencje cenzury.
Ale wrócę jeszcze na moment do tych poszukiwań wśród fotosów.
Musiało to być bardzo niezwykłe i unikatowe uczucie.
Odnajdować te jedyne zachowane wizualne ślady po scenach, których nie ma, które przepadły.
Jeżeli chodzi o działalność cenzury czy cenzorów, to w ogóle jest chyba czarna dziura.
Tych dokumentów, raportów, scenogramów ze spotkań ostało się chyba jak na lekarstwo.
Z tego co wiem, to ta detektywistyczna praca, której się pan podjął, to było też chociażby analizowanie korespondencji.
I tam odnajdowanie śladów tych scen, chociaż oczywiście to już nie było w tak namacalnej formie jak fotosy.
To zależy od dekady oczywiście, jeżeli chodzi o bogactwo samej dokumentacji.
Lata 40. i początek 50. są najbardziej puste, dlatego że niewiele scenogramów się zachowały stricte cenzorskich,
takich, w których można znaleźć informacje o nakazie wycięcia.
Rzeczywiście ta korespondencja między twórcą a ministerstwem, a ministerstwem a zespołem filmowym,
którym film powstaje, jest takim śladem, który pozwala odtworzyć coś w rodzaju historię kontrowersji jakiejś sceny.
Ale fotos jest czymś, co pozwala ją sobie bliżej wyobrazić, bo pozwala zobaczyć jak ta scena była oświetlona,
jak byli ustawieni aktorzy, czy to była dynamiczna scena, jak wyglądała scenografia,
czy to było kręcone w plenerze.
I to wszystko odniesione i porównane ze scenariuszem i scenopisem pozwala zbliżyć się do jakiegoś potencjału tej sceny.
Ta mrówcza praca z negatywami, którą wykonuję od lat, wiąże się z tym, że żeby dotrzeć do takich scen wyciętych,
trzeba po prostu pogodzić się z tym, że wiele negatywów trzeba zeskanować,
bo te sceny wycięte nie są w żaden sposób zaznaczone, tylko trzeba na nie trafić przy takim sukcesywnym skanowaniu.
Ale rzeczywiście to się wciąż zdarza.
I w pewnym momencie to mnie zaintrygowało, że chociaż sam materiał filmowy kiedyś był niszczony z takich wyciętych scen,
dlatego że odzyskiwano z niego srebro i celuloid, to przetrwały te negatywy.
I pomyślałem sobie, że to byłby bardzo ciekawy motyw na książkę, gdyby spróbować opowiedzieć o polskich filmach
z perspektywy tej wyciętej, jakiejś wyciętej sceny, żeby pokazać, jakie te filmy mogły być,
gdyby ta scena mogła w nich zaistnieć, żeby pokazać pełen potencjał jakiegoś filmu
i dzięki temu, żeby też spróbować pokazać, co było powodem wycięcia,
bo często były to jakieś motywy polityczne, obyczajowe, ale często też zmienne, bardzo trudno zrozumiałe.
I dopiero jakaś rozmowa z reżyserem czy list pozwalał zobaczyć, że to była jakaś bardzo drobna sprawa
dotycząca na przykład jakiegoś chciejstwa jednego z dygnitarzy partyjnych.
I tak to się wszystko kręciło.
Natomiast to morze dokumentów i źródeł, o których pani wspomniała,
wzięło się stąd, że ja po prostu stwierdziłem, że ja bym chciał dotrzeć,
a przynajmniej spróbować dotrzeć, do wszystkiego, co na temat takiej wyciętej sceny wiemy.
I stąd tak gruntowne poszukiwania wszelkiej dokumentacji,
po to, żeby jak najbardziej szczegółowo opowiedzieć o tej scenie,
tak żeby po prostu było jak najwięcej o niej wiadomo.
Czasami ingerowali pojedynczy politycy, dygnitarzy, przedstawiciele władzy,
jakkolwiek by ich nazwać.
Ale wydaje mi się, że wątek, który warto poruszyć,
bo ja o nim nigdy wcześniej nie myślałam,
to jest wątek ogromnej świadomości twórców, reżyserów,
którzy zdawali sobie sprawę, gdzie żyją, w jakich okolicznościach,
w jakiej rzeczywistości politycznej funkcjonują.
Oni w pewien sposób autocenzurowali się sami,
jakkolwiek źle to zabrzmi,
bo zdaje się, że niektóre sceny, będąc niemalże pewnymi,
że one i tak wypadną, sami wyrzucali.
Czasami chyba chodziło też o pewną bezradność w tej walce z cenzorami,
czy z urzędem cenzorskim,
o to wyszarpywanie niemalże każdego kadru.
No i tutaj jako przykład chciałam podać niewinnych czarodziejów Andrzeja Wajdy,
bo zdaje się, że on już był tak wymęczony pod koniec,
że nie miał siły dalej walczyć.
Rzeczywiście niewinni czarodzieje bardzo długo przeleżeli na półce.
Andrzej Wajda pisał do Jerzego Andrzejewskiego, współscenarzysty,
że właściwie już nie wiadomo, o co chodzi.
Prawdopodobnie chodzi o to, żeby dać przykład,
jak można ukarać twórcę, który nie chce się podporządkować,
coś w tym rodzaju.
Natomiast ta autocenzura, o której pani wspomniała,
jest czymś, co dzisiaj bardzo trudno uchwycić.
Ale możemy sobie wyobrazić, że reżyser ze scenarzystą
pracują nad scenariuszem, już na poziomie scenariusza.
Stwierdzają, że to nie przejdzie, nawet tego nie piszmy.
I stąd na przykład taki wybitny krytyk i pisarz Andrzej Kijowski
pytał kiedyś, ile pamiętników, ile esejów jakichś literackich przepadło,
dlatego że ich autorzy stwierdzali, że w ogóle nie warto zaczynać pisać,
skoro to i tak wyląduje w szufladzie.
Z filmem oczywiście jest trochę inaczej, bo musi ruszyć cała machina produkcyjna,
żeby zaczęły się zdjęcia i scenariusz musi przejść przez sito komisji scenariuszowej wówczas.
Ale mimo wszystko reżyser musiał się bardzo pilnować,
ale też zdarzały się sytuacje, że tak jak Janusz Morgenstern w życiu raz jeszcze,
kręcił bardzo mocną scenę, totalnie niepoprawną politycznie,
o której wiedział, że ona wyleci, to była scena brutalnego przesłuchania,
po to, żeby ratować inne sceny, również niepoprawne,
ale licząc na to, że ta scena przesłuchania głównego bohatera
będzie tak rzucająca się w oczy, że oceniający nie zwrócą uwagi na inne rzeczy.
Natomiast reżyserzy funkcjonowali wówczas na bardzo niepewnym gruncie.
Nie można było zupełnie przewidzieć, z której strony przyjdzie polecenie wycięcia sceny
i nie można było przewidzieć do końca powodu, z jakiego to się może stać.
ale później, kiedy film był gotowy, oceniała go Rada Zespołu Filmowego,
w którym powstawał.
Później był pokaz dla komisji koladacyjnej, dla szefa kinematografii, dla cenzury.
I na każdym z tych etapów mogło się wydarzyć coś, co okaleczało ten film.
A po tym jeszcze, jeżeli był on szczególnie kontrowersyjny,
jak w przypadku Słońca wschodzi raz na dzień, Henryka Kluby,
czy ósmego dnia tygodnia Aleksandra Forda, czy roku pierwszego Witolda Lesiewicza,
dochodziło jeszcze do pokazu dla różnych, takiego nieformalnego pokazu,
dla różnych dygnitarzy, którzy jeszcze swoje mieli do powiedzenia.
Więc to był wieloetapowy proces i autentycznie podziwiam reżyserów,
którzy przeżywali to wszystko i później mogli być na premierze filmu,
myśląc jednak wciąż o tym, że to jest ich film, że to jakoś się udało.
Kiedy mówił Pan o pomyśle i o działaniach Janusza Morgensterna,
ja rzeczywiście kiwnęłam głową z dużym uznaniem.
To chyba też oznacza, że twórcy filmowi musieli wyrobić sobie pewne sposoby
na to, żeby tę cenzurę okiełznać, żeby walkę z systemem wyrażającym się
akurat w ten sposób wygrać.
Tutaj przechodzimy do wątku trudnego moim zdaniem,
mianowicie tego w jakiś sposób paradoksalnie można powiedzieć,
cenzura w jakimś niewielkim procencie to kino wzbogaciła.
I oczywiście jestem bardzo daleka od stwierdzenia,
że to dobrze, że cenzura była, absolutnie nie.
Natomiast również w książce pojawiają się takie sygnały czy informacje,
że ona nie zawsze w sposób jednoznacznie zły wpływała na filmy.
Tu chyba warto wspomnieć o rejsie Marka Piwowskiego,
ale też o znanych i lubianych przez wszystkich samych swoich,
bo chyba Sylwester Chęciński mówił, że to ingerencja cenzura sprawiła,
że wyciął scenę, która tłumaczyła źródła konfliktu między Kargulami i Pawlakami.
I on po latach doszedł do wniosku, że to był bardzo dobry wniosek.
Jeżeli chodzi o samych swoich, to akurat szef kinematografii kazał wyciąć tę scenę.
I to była scena palenia stodu, gdy Kargule i Pawlaki w tej warstwie narracyjnej przed wojna
są już ze sobą tak skonfliktowani, że po prostu palą sobie stodoły.
Szef kinematografii kazał wyciąć tę scenę, dlatego że to był motyw pożaru totalnego.
Tam nie paliły się tylko stodoły, tylko całe gospodarstwo.
I on stwierdził, że po czymś takim człowiek jest zrujnowany.
A ponieważ to jest komedia, to nie można aż tak głębokich, dramatycznych scen pokazywać.
Rzeczywiście Sylwester Chęciński najpierw o tę scenę bardzo walczył,
ale po latach stwierdził, że była ona dosyć źle zrealizowana i że dobrze, że wypadła.
No nie mamy jak tego zweryfikować, ale fotosy z tej sceny są bardzo interesujące.
Widać młodego Jaśka Pawlaka, który podpala siano, widać Kacpra Pawlaka, którego grał Wacław Kowalski,
który modli się przy takiej figurze świętego Floriana o to, żeby pochłonęła stodołę Karguli, a nie ich.
Jeszcze widać właśnie taki w ogólnym planie pożar totalny tych gospodarstw.
Ja też jestem daleki, bardzo chyba nawet, od tego, żeby mówić, że cenzura dobrze wpływała niekiedy na filmy.
Wolałbym, żeby rzeczywiście reżyserzy sami mogli decydować, co się w ich filmie znajdzie, co nie.
Ale były też przypadki takich filmów, które były złe i zgłaszano do nich uwagi artystyczne.
Na którymś z tych etapów, o którym mówiłem, przychodzi mi do głowy taki film Marii Kaniewskiej, Bicz Boży.
Zapomniany film, bardzo zły, o takim śledztwie w małym miasteczku.
I podczas dwóch kolaudacji szef filmatografii mówił, że ten film jest zły, że trzeba coś w nim poprawić.
Nie zgłaszał żadnych uwag natury politycznej, tylko po prostu uznawał, że jest zły i żądał jakichś poprawek, które mogłyby coś artystycznie w tym filmie poprawić.
I w takich przypadkach ta narracja się rozdzielała, bo reżyser albo reżyserka często mówili, że to jest cenzura.
A czy to rzeczywiście była cenzura? Po prostu ktoś, kto decydował o kinie, chciał wypuścić spod swojej ręki i spod swoich skrzydeł jak najlepszy efekt.
I czasem zgłaszał jakieś uwagi. Więc bardzo trudna do ustalenia jest granica między uwagą a ingerencją, między radą a cenzurą, a gdzieś na tym gruncie się poruszamy.
Reżys jest przykładem szczególnie trudnym do zbadania, dlatego że ta pierwotna wersja trwała trzy godziny.
Ostatecznie film trwa 65 minut. Wiele rzeczy wyciął sam Marek Piwowski, bo tak się dzieje w montażu.
Wiele rzeczy po prostu nie pasowało do konwencji. Na przykład cała rola Jolanty Lotte, która zagrała Panią Krysię.
No i Janusz Majewski, który artystycznie opiekował się w czasie montażu filmem Marka Piwowskiego, mówił, że w tej ostatecznej wersji jest wszystko co najlepsze.
Że tam nie zostało wyrzucone nic, co byłoby równie zabawne albo równie ciekawe jak to, co widzimy na ekranie.
Ale jednak Reżys jest filmem szczególnym, dlatego że w momencie, kiedy odbył się pokaz dla cenzury, to cenzur właściwie nic już nie miał do roboty.
Te wycięcia jednak polityczne odbyły się wcześniej. Minister do spraw kinematografii Czesław Wiśniewski na przykład kazał wyciąć zupełnie sekwencję balu maskowego.
A jak ważna była to sekwencja, świadczy na przykład partytura Wojciecha Kilara, który do tej sekwencji napisał osobną muzykę.
I ta sekwencja trwa ostatecznie na ekranie kilkadziesiąt sekund, a ze scen opisu wynika, że miała trwać kilkanaście minut.
Bohaterowie, czyli ci ludzie ze statku mieli schodzić na ląd, tam miały się rozgrywać jakieś sceny z milicją, jakieś kolejne gagi, które uzmysławiałyby widzowi, jak głęboki jest ten chaos.
Oczywiście to się odnosiło wszystko do chaosu, który był w ówczesnej Polsce. I tych scen naprawdę szkoda, ale co warto podkreślić, to nie sama cenzura zadziałała w sprawie filmu Marka Piwowskiego,
tylko wcześniejsze instancje, także cenzurujące filmy, ale jednak będące innymi ciałami niż cenzura.
Tak jak wspomniałam kilkanaście minut temu, chciałabym wrócić do pokolenia, do pokolenia filmu Andrzeja Wajdy.
Wydaje mi się to bardzo dobitny i jaskrawy przykład tego, jak cenzura realnie wpłynęła na losy filmu jednego, kinematografii jako takiej,
ale też na losy i przyszłość aktorów.
Dlatego, że ta wycięta scena, w której miał pojawić się Zbigniew Cybulski, niosący ze sobą tobołek czy worek wypełniony żydowskimi czaszkami,
z których miał wyrywać złote zęby, gdyby ona w tym filmie została, to chyba można by się zastanawiać, czy Zbigniew Cybulski stałby się tak wielką gwiazdą ówczesnego kina,
czy powierzano by mu dalej te role, z których on został najbardziej zapamiętany, no i czy on mógłby być w dalszym ciągu taką ikoną kina po prostu?
To jest bardzo interesująca kwestia, zwłaszcza, że Andrzej Wajda był reżyserem bardzo wsłuchującym się w gusta widowni
i znane są przykłady innych aktorów, których on sam cenił, ale na przykład uznawał, że po ostatnim filmie jakiś aktor ma niezbyt dobrą prasę
i nie weźmie go dlatego, że właśnie boi się reakcji widowni.
I rzeczywiście, jeżeli Zbigniew Cybulski zostałby zapamiętany po pokoleniu jako szmalcownik,
to nie wiem, czy zagrałby Maćka Chomińskiego w Popiele i Diamencie,
ale jednak szkoda tych scen bardzo, dlatego że one pokazywały całe skomplikowanie stosunków polsko-żydowskich w czasie wojny.
Ten film stawał się dzięki temu pełniejszy, bo pokazywał z jednej strony tych,
którzy pomagają walczącym w getcie warszawskim, a z drugiej strony pokazywał takie szuje jak kostek właśnie,
który wzbogaca się nawet na zmarłych Żydach wyrywając zęby z ciał.
Zresztą te sceny śmierci Jasia Kronę, który ginie po akcji pomocy gettu warszawskiemu
i ta scena ze Zbigniewem Cybulskim miały sąsiadować ze sobą,
więc trudno byłoby o dobietniejszy kontrast tego, że ktoś pomaga,
a tutaj ktoś tak skrajnie, niegodziwie się zachowuje.
To bardzo mocne zostawienie, którego szkoda.
Badacz Grzegorz Niziołek ukłł takie sformułowanie.
Oczywiście nie pamiętam, jak ono dokładnie brzmiało,
ale że istnieje coś takiego jak zbiór obrazów zakazanych i niezaistniałych,
które buduje coś w rodzaju alternatywnej historii polskiego kina,
bo te obrazy ktoś kiedyś widział, ktoś je zapamiętał,
ktoś nad nimi pracował, a one mimo to nie zaistniały.
Słyszałem od kilku dawnych studentów łódzkiej szkoły filmowej,
że kiedy pokolenie było zmontowane, to odbyło się kilka pokazów w szkole takich roboczych
i te sceny jeszcze wówczas tam były bardzo mocne i myślę,
że gdyby te sceny tam zostały, to bylibyśmy może nie w skali ogólnopolskiej,
ale na pewno na gruncie kina zupełnie gdzie indziej, gdzieś dalej,
jeżeli chodzi o dyskusję o winach czy zaniechaniach
w stosunkach polsko-żydowskich w czasie wojny.
Zastanawiając się nad historią polskiego kina raczej nie ma co liczyć na łatwe pytania
i łatwe odpowiedzi, no ale to chyba łączy wszystkie dziedziny sztuki
i w ogóle rozważania o sztuce jako takiej.
Co nie zmienia faktu, że pewne pytania warto sobie zadawać
i pewne historie warto poznawać, nawet jeżeli są one trudne.
Dlatego zachęcam Was do lektury książki Proszę to wyciąć,
czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu PRL-u.
I o tej książce rozmawiałam dzisiaj z doktorem Piotrem Śmiałowskim,
historykiem polskiego kina, filmoznawcą i dziennikarzem filmowym.
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
