Wybrany utwór: „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For
Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą.
Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres jej działalności przypadł na lata 70. kiedy Semafor przygotowywał 50 premier rocznie. Jak twierdzą badacze i autorzy monografii, studio jako jedyne w Polsce podejmowało się tak wielu zróżnicowanych technik. Powstające tu animacje to nie tylko legendarne dobranocki („Miś Uszatek”, „Zaczarowany ołówek” czy „Pingwin Pik-Pok) ale także produkcje dla dorosłych, w tym uhonorowane w 1983 r. Oscarem „Tango” Zbigniewa Rybczyńskiego oraz „Piotruś i Wilk”.
Badacze wzięli pod lupę nie tylko powstające tu filmy, ale także strukturę organizacyjną, warunki pracy, dostęp do potrzebnego wyposażenia czy architekturę. Osią ich pracy, są jednak biografie i rozmowy z pracownikami Se-Ma-Fora, którzy pracy w studiu poświęcili swoje życie – odpowiadali na pytania m.in. o motywacje, relacje oraz panującą w wytwórni atmosferę.
Publikacja „Społeczne światy Studia Małych Form Filmowych Se-ma-for w Łodzi” powstała dzięki pracy grupy badaczy: dr Ewy Ciszewskiej, Agaty Hofelmajer-Roś, dr. Michała Pabisia-Orzeszyny i Szymona Szula.
W Audycjach Kulturalnych o pracy nad monografią opowiedzieli Agata Hofelmajer-Roś oraz dr Michał Pabiś-Orzeszyna.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Wyobraźcie sobie wytwórnię filmową, czy też studio filmowe, jak za moment to na pewno doprecyzujemy, które rocznie przygotowuje 50 filmów.
To oznacza, że mamy mniej więcej jedną premierę w tygodniu. Wydaje się to ogromna praca, ogromne zaangażowanie.
Co więcej, gwarantuję Wam, że takie studio naprawdę istniało, a nawet wiele z przygotowanych tam form na pewno kojarzycie, znacie.
Pewnie były też takie, które oglądaliście co wieczór jako dobranocka.
Inne możecie kojarzyć jako takie, w których udzielaliście, czy brali udział naprawdę uznani twórcy związani z polską kinematografią, ale także chociażby światem muzyki.
Miejsce, o którym mówię, to studio małych form filmowych Semafor w Łodzi.
Jej studio już nie istnieje. Z końcem jego działalności również związana jest, no niestety, dosyć długa i zagmatwana historia.
Ale po co zaczynać od końca? Ja mam nadzieję, że zastanowimy się dzisiaj nad swoistym fenomenem, jakim to studio było.
A przede wszystkim, że porozmawiamy o ludziach, którzy przez kilkadziesiąt lat, siedemdziesiąt właściwie, to studio tworzyli, byli jego sercem, duszą.
I którzy nawet po wielu, wielu latach mówili o nim jako o swoim domu, jako o miejscu naprawdę unikatowym i wyjątkowym.
A pretekstem do tej rozmowy jest monografia. Monografia pod tytułem Społeczne Światy Studia Małych Form Filmowych Semafor w Łodzi.
I dzisiaj zaproszenie do audycji kulturalnych przyjęli przedstawiciele grupy autorów tejże monografii, czyli pani Agata Hoffelmeier-Roś z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach,
a także pan Michał Pabiś-Orzyszyna z Uniwersytetu Łódzkiego, którzy są także badaczami grupy Polska Animacja.
Witam Państwa w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Powiedziałam przed momentem o tym, że to studio było czymś takim wyjątkowym i unikatowym na filmowej mapie Polski.
Czytając monografię znalazłam informację, że takich instytucji filmowych, państwowych działało w kraju kilkanaście w pewnym momencie.
Jednak to semafor po pierwsze przykuł Państwa uwagę, poza tym okazało się, że miał w sobie zakodowaną niezwykłą historię.
Co decydowało właśnie o tej unikatowości? Co semafor wyróżniało?
Przede wszystkim takie ośrodki zajmujące się produkcją filmu animowanego to było Bielsko-Biała, studio filmów rysunkowych,
studio filmów animowanych w Krakowie, studio miniatur filmowych w Warszawie, no i właśnie to łódzkie film o studio semafor.
To co wyróżniało semafor to taki szeroki wachlarz rodzajów utworów, który był w Łodzi w Tuszynie, a także w Łodzi tworzony.
To znaczy studio do 1959 roku zajmowało się produkcją filmów lalkowych, natomiast od 1959 roku rozszerzyło ten wachlarz rodzajów twórczości
także o filmy aktorskie, o filmy rysunkowe, o filmy kombinowane i o filmy wycinankowe.
Także taką pierwszą rzeczą, która wyróżniała Łódź na tym tle był taki bardzo szeroki wachlarz rodzajów twórczości
i być może także kolejna rzecz, która wyróżniała semafor to to, że studio było zlokalizowane w kilku miejscach.
Filmy lalkowe powstawały w oddziale w Tuszyńskim, Podłudzkim Lesie, w takiej miejscowości Tuszyn Las.
Filmy rysunkowe, aktorskie, no oczywiście w różnych miejscach ze względu na lokalizację planów zdjęciowych.
Natomiast co do zasady to też było interesujące dla nas, żeby zobaczyć jak wyglądały relacje pomiędzy tymi różnymi lokalizacjami,
ponieważ w ramach jednej tej wytwórni funkcjonował no właśnie ten ośrodek leśny, tak można powiedzieć oddalony od Łodzi nieco
i ten ośrodek wewnątrz miejski, także ja bym tak to mniej więcej ujął.
Chciałabym dodać tą specyfikę, czy też animację, którą zadają się semafor od samego początku,
mianowicie chodzi o film wykonywany techniką lalkową.
To jest w ogóle bardzo ciekawe, że akurat animacja lalkowa była tym zaczynem semafora,
który potem w Tuszynie zaczął się już rozwijać jako takie studio, które rzeczywiście produkowało dużo tych filmów.
Myślę, że tutaj są też ważne role pionierów, o których Ewa Ciszewska wspomina na początku jakby książki.
Z jednej strony oni musieli włożyć bardzo dużo wysiłku, żeby ruszyć z produkcją akurat animowanego filmu lalkowego,
bo tak naprawdę zaraz po wojnie nikt nie myślał o animacji, tym bardziej o animacji lalkowej.
Wszyscy myśleli o kręceniu filmów fabularnych, o powrocie do świetności kinematografii sprzed wojny.
No i tutaj okazało się, że jednak upór i takie osobiste zaangażowanie stworzyły przestrzeń do tego,
żeby rzeczywiście ta animacja, animacja lalkowa mogła zaistnieć później na polskiej scenie.
Także ja myślę, że z jednej strony to, że nikt się nie chciał zajmować animacją,
a z drugiej strony to, że właśnie lalka, właśnie semafor, trochę takie niechcane dziecko,
stało się jednak dzieckiem, które przez seriale, produkcje seryjne była w stanie produkować tak dużo tych filmów.
Tak, bo powiedziałem o tym, że później ten wachlarz był dość szeroki,
natomiast Agata oczywiście ma rację, że przez pierwsze 15 lat w zasadzie,
czy przez 13 lat od 1946 roku to był film lalkowy.
I zresztą ten wizerunek semafora także w Polsce cały czas jest związany z tą techniką filmu lalkowego.
Z naszej łódzkiej perspektywy, ponieważ książka jest rezultatem projektu badawczego,
który był tak jakby zlokalizowany na Uniwersytecie Łódzkim.
Mieliśmy partnerów także na Uniwersytecie Brnie.
Natomiast z tej łódzkiej perspektywy jest to niezwykle interesujące,
także żeby zobaczyć, że ten pakiet kompetencji związanych z twórczością filmu lalkowego
de facto funkcjonuje w tym miejscu do dziś.
To znaczy studia, które zajmują się produkcją filmów animowanych w chwili obecnej,
takie jak WJOT Team, jak Ikaon, jak Marmolada, Air Films.
To są studia, które zajmują się filmem lalkowym i specjalizują się w lalkach.
Mamy w Łodzi cały czas silną tradycję i kompetencję i know-how związane z filmem lalkowym
i nieprzypadkowo, ponieważ to jest kontynuacja tej tradycji,
która właśnie już 80 lat funkcjonuje.
Pojawiło się w trakcie naszej rozmowy hasło seriale czy produkcje seryjne
i ja zganiłam się w myślach, bo nie podałam tytułów produkcji,
które chyba są tak najszerzej znane jako te flagowe semafora,
przynajmniej dla tych młodszych widzów.
Chociaż semafor udowadniał, że animacja nie jest tylko dla dzieci.
Udowadniał, czy raczej przypominał o tym.
Natomiast to właśnie najmłodsi widzowie mogli dzięki semaforowi
cieszyć się z oglądania przygód czy historii misia uszatka, pingwina, pikpok,
czy przygód kota Filemona.
To jest oczywiście pewien wycinek tego, co się tam działo,
bo tak jak mówiłam, przez 70 lat 1400 filmów,
z czego ponad chyba połowa to były właśnie produkcje lalkowe.
No i wydaje mi się, że warto tutaj wspomnieć,
rozmawiając również o znaczeniu semafora na filmowej mapie Polski,
że to właśnie w Łodzi w semaforze został wyprodukowany film oscarowy,
film Zbigniewa Rybczyńskiego pod tytułem Tango,
który został przez Akademię nagrodzony w 1983 roku.
No i przeskoczyłam do tych lat 80.,
ale może to jest dobry moment, żebym zapytała o to,
na jakie lata, bo też mówimy o kilku dobrych dekadach działalności studia,
przypadł czas największej świetności,
największego sukcesu studia.
Chociaż pewnie można to rozumieć wielotorowo,
czy pod kątem takim bardziej osobowym,
czy liczby produkcji, czy też sukcesów,
jakie te produkcje odnosiły.
No ale to już interpretacje tego sukcesu pozostawiam Państwu.
Taka najbardziej produktywna dekada w badanym przez nas studio
to są lata 60., 70.,
gdzie przeciętnie, tak jak Pani na samym początku powiedziała,
powstawało około 50 utworów rocznie
i tutaj poprzez utwory rozumiemy pojedyncze filmy,
a także odcinki, ponieważ to były takie jednostki produkcyjne,
tak można było powiedzieć,
które funkcjonowały także w systemie rozliczeniowym
i nie mam tutaj na myśli jakichś takich demonicznych,
biurokratycznych sformułowań,
tylko po prostu taką sytuację, w której ludzie muszą się zebrać,
przeanalizować scenariusz,
potem rozpisać plan i zrealizować jakiś odcinek
albo właśnie film pojedynczy.
Także lata 70. to jest ten moment,
no właśnie, największego rozkręcenia tej maszyny.
Natomiast lata 60. były niezwykle interesujące
ze względu na to, że wtedy ta liczba
tworzonych utworów wyskoczyła do góry niesamowicie
i było bardzo to ciekawe dla nas przyglądać się,
jak taki mechanizm się stabilizował.
Taki mechanizm, w którym w latach 50.
jednak trochę nadal przypominał trochę taką produkcję małoskalową,
tak można by było powiedzieć.
I w latach 60. nastąpiło takie radykalne skalowanie,
rozrost konwencji twórczych,
różnorodność tych konwencji,
zassanie bardzo dużej liczby osób
z różnych ośrodków kształcenia artystycznego,
jak na przykład szkoła filmowa,
ale nie tylko, bo także liceum plastyczne w Łodzi,
które dostarczało rysowników.
Więc to były bardzo ciekawe procesy,
jak semafor radził sobie ze stabilizacją konwencji
w latach 60.
Lata 70. to jest ten moment tego piku produkcyjnego.
Lata 80. to już powolny spadek.
Także tak to mniej więcej wyglądało.
No tak jak pani powiedziała, seriale,
czyli na przykład 104 odcinki
przygód misia uszatka to jest niesamowite osiągnięcie
na skalę krajową i także na skalę światową,
ponieważ to było gigantyczne przedsięwzięcie.
Także z punktu widzenia ilościowego to tak było,
ale to było związane także z problemami,
o których Agata pisała,
jak trzeba produkować dużo,
a nie zawsze jest czym.
Prawda, Agato?
Tak, ale też mówiąc o tym,
no to misi uszatek to jest znowu tuszyn,
czyli to też nie jest samochód.
Oskar, no to mamy znowu powrót do Łodzi,
ale to nie jest technika lalkowa,
ale jeszcze jest Piotru Ziewilk,
który został też pod sam koniec,
że tak powiem, żywotności studia.
Właściwie tylko kilku pracowników
został zrealizowany i również został nagrodzony Oskarem.
Natomiast myślę sobie,
że pomimo tej dużej ilości produkcji,
to jest jednak taki mit,
z którym my też trochę próbowaliśmy walczyć,
ale chyba się nie da go zwalczyć,
że jednak semafor to głównie animacje lalkowe.
To właśnie miś uszatek, trzy misie,
miś kolargol, pikpok,
że to są jednak te rzeczy,
które paradoksalnie powstawały w lesie,
w studio, w Tuszynie,
gdzie była ekipa ludzi,
która nazywała siebie trochę rodziną.
Ten Tuszyn nazywali trochę domem.
Tam wydaje mi się,
też jakby z wywiadów i z tego, co badaliśmy,
że tam tworzyły się takie najmocniejsze relacje społeczne,
oparte o przyjaźń,
o takie poleganie na sobie.
Ten tytuł,
te społeczne światy form filmowych,
semafor studia filmowego w Łodzi,
myślę, że to chyba Tuszyn tak naprawdę
i nasze poznawanie tego studia produkcyjnego w Tuszynie
spowodowało,
że właśnie tak zatytuowaliśmy też naszą książkę.
Ci pracownicy, którzy tam byli,
no tworzyli te społeczne światy,
że to jakoś tam zadziałało.
To jest wątek, który nie ukrywam,
zaciekawił mnie najbardziej,
czy też najbardziej poruszył,
bo oczywiście historia sukcesów filmowych,
takich realizacyjnych,
to jest jeden wątek.
Natomiast to, co stworzyło się między ludźmi
przez te, no mogłabym powiedzieć,
kilkadziesiąt lat istnienia,
ale przecież nie wszyscy pracowali tam tak długo,
to jest coś niezwykłego.
Myślę, że ja wyciągam taki wniosek,
że bazą do tworzenia się tych relacji
mogło być takie wewnętrzne zaangażowanie i pasja,
bo ja zwróciłam uwagę na słowa,
które padły w wywiadzie z panem Jerzym Podgórskim,
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
