Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Sztuka Obrazy do przeżywania – twórczość Sławomira Ratajskiego

Obrazy do przeżywania – twórczość Sławomira Ratajskiego

Aleksandra Galant 5 marca 2026
Obrazy do przeżywania – twórczość Sławomira Ratajskiego

Wystawa „Fragmenty rzeczywistości” prezentuje prace jednego z najważniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa ekspresyjnego. Ekspozycja ukazuje różnorodne sposoby postrzegania świata, w których odbijają się osobiste doświadczenia Ratajskiego.

Sławomir Ratajski należy do tego pokolenia artystów, które bezwarunkowo zaufało malarskiemu medium., czyniąc je jedynym i wyłącznym narzędziem swojej wypowiedzi w polu sztuki. Przełom lat osiemdziesiątych z rewolucją „Solidarności” i w konsekwencji restrykcjami stanu wojennego był zarazem najbardziej owocnym okresem w twórczości młodego artysty.

Na wystawie można zobaczyć prace powstałe głównie w ostatniej dekadzie, a także jedno z kluczowych dzieł wczesnego okresu twórczości artysty – „Pochylony obywatel” , obraz namalowany w czasie stanu wojennego. Centralnym punktem ekspozycji jest monumentalne „Fragmenty rzeczywistości”, czyli osiemnaście płócien malowanych przez siedem lat (2018–2025). Dominuje tu kolor – intensywny, wibrujący, spływający kaskadą różów, zieleni, żółcieni. Wyabstrahowane formy prezentowane na ciemnym tle działają jak świetlne impulsy – punkty orientacyjne w bezkresie przestrzeni.

W kameralnej, wyciszonej przestrzeni małej sali prezentujemy obraz w trzech częściach: „Przychodzą i odchodzą”  –  obraz dotyka spraw ostatecznych. Pamięć, zapomnienie, życie i śmierć splatają się w nim w jedną, nieoczywistą całość.

Wystawę Sławomira Ratajskiego „Fragmenty Rzeczywistości” można oglądać w Kordegardzie Galerii Narodowego Centrum Kultury do 29 marca 2026 r.

Kuratorką ekspozycji jest Dorota Monkiewicz.

W Audycjach Kulturalnych opowiedział o niej autor prac, artysta Sławomir Ratajski.

Fot. NCK / Wojciech Dobrogojski

 

 

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Zapewne słyszycie lekki pogłos. Nie jest to jednak żaden powód do wstydu z punktu widzenia mnie jako twórczyni tej audycji,
dlatego że znajdujemy się w przestrzeni wystawy. Co więcej, znajdujemy się w galerii Kordegarda,
która myślę, że jest dobrze znana wszystkim słuchaczom i słuchaczkom audycji kulturalnych.
Tym razem można tu zobaczyć wystawę prac, powiedziałabym, monumentalnych i przykuwających uwagę.
Wystawa nazywa się Fragmenty Rzeczywistości, a ja mam tę wielką przyjemność, że będę o niej rozmawiała z twórcą,
z artystą, malarzem, który jest autorem tych prac. Zaproszenie do audycji kulturalnych przyjął pan Sławomir Ratajski.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, witam serdecznie.
Pierwsze, o co chciałam pana zapytać, bardzo wprost, być może dostanę za to pytanie trochę po nosie,
ale myślę, że ono jest dobrym wstępem.
To nie śmiałbym, nie śmiałbym.
Będzie dobrym wstępem do rozmowy o pana pracach, ale także o malarstwie.
Pan jest nazywany jednym z najważniejszych przedstawicieli ekspresjonizmu w tej chwili w Polsce.
Jak pan rozumie ekspresjonizm w malarstwie?
Mówimy przede wszystkim o nowej fali ekspresjonizmu, neoekspresjonizmie,
przez niektórych nazywanych Noe Wilde, który był reakcją na pewien schyłek, że tak powiem,
zainteresowania malarstwem w końcu lat 70., w połowie lat 70. i w latach 80. eksplodował u nas.
Szczególnie to było istotne, że zbiegł się ten rozkwit malarstwa ekspresyjnego,
niestety z bardzo ciężką sytuacją społeczno-polityczną w Polsce,
czyli z okresem stanu wojennego, próbą stłumienia ruchu Solidarność,
który był nadzieją dla milionów Polaków.
Wtedy żyliśmy tym, widząc perspektywę zmian ustrojowych, zmian politycznych,
takiego oddechu wolności.
Po tym okresie wolności, po 80. roku nastąpił niestety schyłek brutalny,
stłumienie tego ruchu społecznego i to się zbiegło właśnie po pierwsze z debiutem,
koniec uczelni dla mnie, z debiutem wielu moich kolegów, którzy wchodzili w życie
w zasadzie zderzając ze ścianą niemożliwości.
No i w zasadzie to malarstwo jest taką reakcją na tą naszą sytuację psychiczną,
w której się wtedy znaleźliśmy, w tą sytuację społeczną,
taki krzyk niemożności, krzyk woli wolności, krzyk woli zmian,
bunt przeciwko zastanej sytuacji społecznej i chęć odreagowania.
A jednocześnie dawało to szansę tym wszystkim, którzy wtedy chodzili na wystawy,
zidentyfikowania się z tym, też odnalezienia pewnej wspólnoty w tym wysiłku
skierowanym przeciwko zastanej sytuacji.
Chciałam pytać od razu o pracę, obrazy, które możemy oglądać na wystawie,
ale zatrzymam się jeszcze przy malarstwie czy uprawianiu sztuki jako reakcji,
czy jako komentarza na to, co się dzieje wokół, na to, co się dzieje na świecie.
W tej chwili oczywiście mówimy o bardzo takim znamiennym dla Polski okresie
i wydaje mi się, że artystom trudno było wtedy nie reagować
i nie poświęcać swoich prac właśnie temu, co się działo na ulicach.
No więc właśnie dokładnie o tym opowiada obraz, który zamieściłem tutaj na tej wystawie,
żeby przywołać tamten czas, jednocześnie konfrontując go z tym,
co namalowałem ostatnio.
To jest obraz z 1985 roku pod tytułem Pochylony obywatel.
Już sam tytuł wskazuje na to, że mówimy o pewnej sytuacji indywidualnej, obywatelskiej.
Powiedzmy, człowiek zmuszony do pewnej uległości, do takiego niekomfortowej, mówiąc delikatnie, sytuacji.
I jednocześnie ja zwracam uwagę na to, że to jest osoba, która nie jest złamana,
nie jest ostatecznie w tej pozycji takiej podległości,
tylko to jest osoba, która chwilowo jest pochylona, a która się podniesie,
tak jak się podniesieśmy w 1989 roku, co dało początek zmianom demokratycznym w Polsce.
I to jest oczywiście obraz namalowany tak, jak pani słusznie okusiła,
w sposób ekspresyjny, czyli z gestu, ostrym kolorem, szybko,
tak przynajmniej robi to wrażenie, że to jest szybko namalowane.
W każdym razie z dużym ładunkiem emocjonalnym.
Ja pamiętam, podczas malowania to było też takie wyładowanie tych emocji,
które w człowieku się kumulowały, które narastały we mnie.
I to nie znaczy, że się szybko malowało, ale to miało być wrażenie,
że to jest szybko malowane w napięciu.
No i taki jest ten obraz, który odpowiada na tą sytuację właśnie społeczną, polityczną tamtego czasu.
Wspomniał pan też o kolorach, które są intensywne,
które przykuwają uwagę, które nie pozostawiają obojętnym.
Taki i jeszcze inny środek wyrazu, mam nadzieję, że używam dobrego określenia,
z którego pan korzysta, czy wokół którego pan tworzy, to jest struktura.
W jaki sposób struktura w pana pracach się pojawia?
Struktura obrazu, kompozycja, pewien układ kolorystyczny
i znaczenie tej kompozycji, napięcia, to są rzeczy,
które są przypisane do budowy obrazu generalnie, zawsze.
Ja trochę zestawiłem, wydawałoby się kontrastowo obrazy operujące figurą
z obrazami pozornie abstrakcyjnymi.
Tak jak tutaj w tej kompozycji złożonej z 18 dużych elementów
pod tytułem Fragmenty Rzeczywistości, już w samym tytule zwracam uwagę właśnie
na strukturę, czy na kompozycję wynikającą z pewnego podejścia strukturalnego
do zagadnienia przestrzeni. Przestrzeni nawet, można powiedzieć wprost,
kosmicznej, czyli tej nieogarnionej, czy trudno ogarnialnej.
Tutaj posłużyłem się takim zabiegiem, że pewne zbliżenia zjawisk
z tej przestrzeni, no tutaj malarskiej, które odnoszą się do przestrzeni
w ogóle, do rzeczywistości, a więc przestrzeni zarówno kosmicznej,
jak i tej, którą możemy obserwować na Ziemi, ponieważ te obrazy są w jakimś sensie
inspirowane również lotem, samolotem i tym, jak Ziemia wygląda z góry
i gdzie wszystkie te procesy zachodzące w kształtowaniu się Ziemi są widoczne.
To ja tutaj to też gdzieś tam odbijam, a jednocześnie odwołuję się
do tego wszystkiego, co się dzieje w kosmosie, pośród gwiazd,
pośród tych rozbysków wodoru i tego wszystkiego, całej ferii barwnej,
która jest na co dzień niezauważalna, ale teleskopy to potrafią wyłowić
i przesłać te zdjęcia tutaj do nas i możemy podziwiać to niewidzialne
dzięki specjalnym instrumentariom.
W każdym razie tutaj jest przedstawiona ta sytuacja jako wolny,
dynamiczny strumień energii, który jest chwilowo zatrzymany
w takim prostokącie płótna, który jest nieskończony.
Więc ja tak próbowałem zastawić te fragmenty rzeczywistości,
żeby pokazać to trwanie, paradoksalnie, trwanie tego wiecznego,
dynamicznego ruchu.
To, co prawda jest przez nas niedodczuwalne fizycznie,
a które się dzieje, to jest ta stała eksplozja kosmiczna,
w której tworzy się cały czas wszechświat i w której my żyjemy.
To jest paradoksalne zestawienie albo może celowe właśnie,
no ma to jakiś sens zestawienie z tą sytuacją człowieka,
o której mówiłem przed chwilą, tylko że to jest bezpośrednio
odnosząc się do pewnej sytuacji, a tutaj możemy powiedzieć
o permanentnej sytuacji człowieka w kosmosie, czy usytuowaniu.
I te 18 elementów jest przedzielonych takimi elementami,
które już odwołują się bezpośrednio niemalże do abstrakcji kosmosu,
czyli do czegoś nieokreślonego, trudnego do zauważenia,
trudnego do percepcji, ponieważ nasze zmysły są tak zbudowane inaczej
i możemy tylko widzieć to, do czego jesteśmy stworzeni
i co możemy zobaczyć.
W każdym razie to już jest czerń, to są przebłyski, jakieś światła,
ten świat nieogarnialny, zestawiony z tym światem,
który ma ten element.
Próby ukazania tej fizyczności materii, tej fizyczności materii kosmosu.
Kosmosu i oczywiście tej materii, w której żyjemy.
Przed momentem pytałam Pana o rolę artysty jako osoby,
która odnosi się i komentuje rzeczywistość,
a teraz, kiedy Pana słuchałam, pomyślałam też,
że Pan w swoim malarstwie przygląda się bardziej,
dostrzega więcej, bo rzeczywiście im dłużej patrzę na te prace,
na każdą z tych 18 prac, mam wrażenie, że one są jak takie bardzo intensywne
przyglądanie się, zaglądanie głębiej
i nie zatrzymywanie się na tym, co jest najbardziej dostępne.
Próbuję jakby przebić to pierwsze wrażenie i zobaczyć, co jest dalej,
żeby pokazać, to jest zadanie sztuki, pokazywać to, co jest niewidzialne,
to, co trudno zobaczyć na co dzień, żeby poddać refleksji właśnie być może
to, co widzimy na pierwszym planie, ale jest to możliwe poprzez właśnie
zobaczenie tego, co jest głębiej, tego dalej.
Mam nadzieję, że to jakoś się tutaj udało w tym wypadku,
stąd ta intensywność barwy, żeby pokazać, że tam głębiej jest intensywne
dzianie się, no można powiedzieć, życie tej materii
w sposób metaforyczny oczywiście.
Zastawiam tą kompozycję na połowę abstrakcyjnej.
Można powiedzieć, że to jest bardziej realistyczne niż te inne obrazy,
ponieważ tutaj naśladuję, czy powtarzam,
proces, który dzieje się w naturze, czyli proces tego dynamicznego
mieszania się różnych elementów i tworzenia ciągle
do nowych zjawisk, nowych planet i tak dalej w przestrzeni kosmicznej.
Ale jeżeli przyjrzymy się, tak jak mówiłem, budowie Ziemi,
to widzimy, że ta zastygła masa cały czas wydaje się zatrzymana w pół drogi.
Zobaczymy, co tam będzie dalej oczywiście za odpowiednio długi okres czasu.
To jest przede wszystkim chęć z mojej strony uzyskania wrażenia
tej dynamiczności przemian, w której żyjemy cały czas.
Przemian na różnym etapie właśnie tej fizyczności,
tej materialności świata, jak i tego dziania się tam,
gdzie znowu mamy do czynienia z niewidzialnym,
tym światem niematerialnym.
I tutaj ten obraz z 2022 roku, a więc całkiem niedawno,
który jest takim efektem pewnej refleksji
dotyczącej właśnie pamięci, przemijania,
trwania tej pamięci zbiorowej, jak i indywidualnej w każdym z nas.
I jak się okazało później, można to porównać,
czy powiedzieć o tym, że to jest pewien obraz
utrwalonej w nas, czy trwającej traumy,
wynikającej z przeżyć przyszłości,
w której to pojawiają się różne postacie z ich historiami
w sposób taki, no, nie zawsze chciany,
ale które w jakimś sensie dręczą naszą pamięć,
dręczą naszą świadomość tym, co koniecznie nie musiało się zdarzyć nam,
ale może temu komuś z naszej rodziny,
z naszych znajomych, dalszych lub bliższych,
spośród tych wszystkich, którzy gdzieś tam,
byty ludzkie, które ujawniają się w sposób chciany,
niechciany, ale gdzieś tam egzystują w nas.
Tak samo we mnie, bo ten obraz jest namalowany
pod wpływem własnego przeżycia.
Takiego przeżycia, powiedziałbym, nieokreślonego,
a jak się to namalowało, okazuję się,
że to można się odwołać do różnych sytuacji.
Może do tych właśnie, które zdarzyły się w latach 80.,
może do tych, które zdarzyły się w latach 40.,
może do tych, które zdarzyły się jeszcze dawniej.
Kto wie, no jest to taki portret pamięci,
i wspólnoty, w której się wychowujemy.
Portret pamięci, zarówno tej dalszej, jak i tej rodzinnej,
a która to pamięć, no nie zawsze jest świadoma.
To obraz jest zatytułowany
Przychodzą i odchodzą,
a więc ci, którzy pojawiają się, odchodzą,
być może już nigdy się nie pojawią,
ale gdzieś tam trwają.
No taki trochę zagadkowy obraz
stawiający takie zagadkowe pytania.
Trudno opowiadać, bo malarstwo ma to do siebie,
że wypowiada się w sposób niewerwalny
i raczej stwarza sytuacje,
które odbieramy emocjonalnie,
a później nasz umysł to próbuje przetworzyć,
wyjaśnić i tak dalej,
ale pierwsze wrażenie pozostaje zawsze emocjonalne.
Więc ja w tej chwili mam kłopot,
ponieważ muszę być tłumaczem swojego stanu emocjonalnego
i spełniać jakby rolę krytyka z drugiej strony zupełnie.
To ja mogę podzielić się swoim wrażeniem,
czy tym, co mnie bardzo zatrzymało.
Pan kilka minut temu użył takiego słowa,
że to jest pamięci, która dręczy.
I rzeczywiście to słowo dręczyć, udręka,
moim zdaniem bardzo mocno w twarzach,
które namalował Pan na tych płótnach,
się odbija.
Że to nie jest pamięć lekka,
to nie jest pamięć, która daje nam radości
czy satysfakcji, przeciwnie.
To jest pamięć, którą się dźwiga.
No bardzo ładnie, Pani, to właśnie pamięć,
którą się dźwiga.
Osób, które są nie do końca spełnione być może
w tej pamięci.
My dokładnie nie wiemy, z czym one przychodzą.
One coś chcą powiedzieć,
chcą się z czymś podzielić,
usprawiedliwić być może,
zapomnieć, ale to nie wiem,
czy to jest do końca możliwe.
To zapominanie jest w zasadzie trudne
i to jest właśnie ta udręka,
z którą mamy do czynienia.
Trudno jest zapomnieć,
trudno jest przejść obojętnie do tego,
co w nas jest
i rozpocząć, czy kontynuować,
czy działać powiedzmy w sposób otwarty,
pełen optymizm.
Oczywiście ten optymizm nas ratuje,
ale ta trauma pozostaje.
Nasza rozmowa powoli zbliża się do końca
i oczywiście zaprosimy wszystkich do tego,
żeby te obrazy zobaczyć.
Wyrobić sobie własne zdanie
i uzyskać własne wrażenie,
które na pewno będzie dopełnieniem tego,
o czym mówimy.
Natomiast tak na podsumowanie,
chciałam jeszcze zapytać o formaty,
o wielkość tych prac.
Obraz, od którego zaczęliśmy naszą rozmowę,
jest, że tak powiem, pojedynczy.
Natomiast pozostałe dzieła,
o których rozmawiamy,
one składają się z kilku płócien.
To nie są obrazy, które się ogląda,
to są obrazy, które chciałbym,
żeby były przeżywane,
żeby zagarniały widza,
żeby zmuszały go do tego,
żeby wejść w tą przestrzeń,
żeby w niej pobyć,
żeby kontemplować właśnie w otoczeniu,
czy w przestrzeni stworzonej przez te obrazy,
czy te obiekty malarskie,
jak można również powiedzieć.
Poza tym, to się wzięło też z tego,
to umiłowanie do tych przestrzeni,
z tego okresu początkowego mojej twórczości
z lat 80.,
kiedy wielkość obrazu
również była w jakimś sensie manifestacyjna.
Chodziło o takie przybicie tej rzeczywistości
czymś niezwykłym,
czymś ogromnym,
czymś, co pociąga widza,
co wciąga.
I tak cały czas gdzieś tam traktuje twórczość.
Obraz jest zjawiskiem w przestrzeni,
który tą przestrzeni znaczy,
anektuje i tą przestrzeń pochłania.
Są mniejsze obrazki,
ale one jakoś tak być może
swoją kolorystyką i swoją formą
i sposobem powieszenia
też współdziałają z tą przestrzennością
tych wszystkich obraz.
No ten polityk ma jednak te 8 metrów
na 3,5 metra prawie,
więc to robi wrażenie.
Nie chodziło o to właśnie,
żeby to nie był obraz na ścianie,
tylko to było zjawisko
malarskie w przestrzeni.
Bardzo piękne słowa powiedział Pan przed momentem,
że te obrazy nie są do oglądania,
są do przeżywania.
I wydaje mi się,
że to jest najlepszy sposób,
żeby zaprosić nasze słuchaczki i słuchaczy
do odwiedzenia wystawy
Fragmenty Rzeczywistości,
którą do końca marca
można oglądać się w galerii Kordegarda,
a dzisiaj opowiadał o niej autor obrazów,
które można tutaj oglądać,
Pan Sławomir Ratajski.
Bardzo Panu dziękuję za tę rozmowę.
Bardzo mi miło.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Wybitny malarz, pionier powojennej awangardy i charyzmatyczny profesor gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych. Życie i twórczość jednego z najważniejszych pomorskich artystów drugiej połowy XX w. przybliża najnowsza wystawa w Muzeum Miasta Gdyni. Ekspozycja wpisuje się w obchody stulecia miasta. Kazimierz „Kachu” Ostrowski był postacią nietuzinkową, niezwykle ciepło wspominaną przez kolejne pokolenia… Czytaj dalej o Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec