Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Mam nadzieję, że słyszycie skrzypienie podłogi, a skrzypienie podłogi, drewnianej podłogi najczęściej nasuwa nam, jak mam nadzieję, skojarzenie z muzeami, a na pewno z wystawami.

I dzisiaj właśnie na takiej się znajdujemy. Wystawa nazywa się Formy Obecności. Sztuka Łemków Rusinów Karpackich.

Ich wystawa do końca czerwca prezentowana jest w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.

Dzisiaj o tej ekspozycji będę miała przyjemność rozmawiać z jej twórcami, z panią Agnieszką Kleszcz oraz panem Michałem Szymko.

Witam w audycjach kulturalnych.

Dzień dobry.

Dobry den, dzień dobry.

Zastanawiałam się od jakiego pytania zacząć, bo miałam dwa w głowie, ale zacznę od tego, które przyszło mi do głowy teraz jako pierwsze.

Sztuka Łemków Rusinów Karpackich wydaje mi się, że budzi przede wszystkim skojarzenia ze sztuką ludową, z taką sztuką trochę zanikającą, być może z rzemiosłem artystycznym.

Natomiast wydaje mi się, że Państwa wystawa udowadnia, że nie tylko o tym rodzaju piękna mówimy i to nie jest tylko taka sztuka i nie warto jej do tego zawężać.

Połączyliśmy sztukę profesjonalną, tak zwaną nieprofesjonalną i także rzemiosło i w tej pierwszej sali, w której się znajdujemy, która przywołuje pamięć o Łemkowynie i też pamięć różnych wydarzeń historycznych dotyczących tej społeczności,

mamy zbiór obiektów z Państwowego Muzeum Etnograficznego, często bezimiennych, czyli nie mamy tutaj danych co do twórców, tych haftów, krywulki czy czepców,

ale niektóre nazwiska się pojawiają, takie jak Julia Chomka, Anna Pałyńska, Aleksandra Polańska-Chryńczuk, więc mamy informacje na temat twórczyń zazwyczaj tych obiektów muzealnych

i dla nas to także jest twórczość artystyczna, tak jak obrazy, rzeźby, które możemy zobaczyć w dalszych częściach wystawy.

Myślę, że taki element typowy dla sztuki Łemków, który kojarzymy powszechnie, to jest haft, charakterystyczny haft na koszulach.

Ja tutaj kątem oka też już go zobaczyłam, ale znów takich elementów charakterystycznych, typowych dla, nie wiem czy mogę powiedzieć, że dla tej grupy, jest chyba zdecydowanie więcej.

Oczywiście haft krzyżykowy w tych kolorach takich związanych z karpatami, czyli czerwony, zielony, niebieski, żółty z charakterystycznymi motywami,

ale także krywulka, czyli biżuteria koralikowa, to dosyć popularna teraz sztuka, która nie zanika, wręcz się rozwija.

Oraz pisanki możemy tutaj znaleźć. Pisanki tworzone metodą batikową, czyli nakładaniem warstw barwnika i wosku.

To jest taka charakterystyczna właśnie dla Łemków też metoda tworzenia pisanek.

Sztuka, o której rozmawiamy, nie tylko w kontekście Łemków, Rusinów, Karpackich, wydaje się sztuką z przeszłości,

taką sztuką trochę ginącą, której przedstawiciele czy twórcy są już w mniejszości, o której raczej pielęgnuje się pamięć.

Ale czy także tak jest w tym przypadku, czy wręcz przeciwnie?

To są jakieś takie tożsamościowe elementy, które wciąż można obserwować.

Wspomniała Pani na bardzo ważny kontekst, a mianowicie na połączenie przeszłości i teraźniejszości.

Dlatego, że ta wystawa pokazuje sztukę rusińską.

Ja też na potrzeby tego naszego dzisiejszego spotkania będę mówić rusińską,

żeby też mieli Państwo to poczucie, że Łemkowski równa się rusiński.

Stąd też taki tytuł wystawy.

I tutaj mamy pokazaną naszą sztukę, mówię to jako Łemko, od XVI wieku aż do 2025 roku.

Czyli mamy cały przekrój historii sztuki rusińskiej.

I z jednej strony nie mogliśmy nie pokazać na tej wystawie prac, obiektów z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego.

Dlatego, że oczywiście patrzymy na nie w kontekście rzemiosła.

Natomiast gdy wejdą Państwo jeszcze głębiej, to zobaczą Państwo z jak wielu detali te obiekty się składają.

Mamy na przykład okucie na dyszer, na którym ktoś chciał nanieść formy artystyczne.

Mamy tam takie, możemy podejść nawet bliżej.

Po skrzypimy, bardzo chętnie.

Po skrzypimy.

I na tym okucie na dyszel mamy, tak jak Państwo się przyjrzą, mamy takie delikatne elementy zdobienia.

Niby to jakieś słońce, niby to kwiatki, niby to jakieś listki.

Więc tutaj na większości tych obiektów są też formy artystyczne, co jest bardzo ważne.

A tym samym te obiekty wchodzą nam w dialog na przykład z obrazem z 1820 roku.

Praca Josefa Mikroszika, Mężczyzna z książką.

I by pokazać to nasze dziedzictwo.

I tutaj świadomie podjęliśmy taką decyzję, że nie chcemy pokazać w sposób chronologiczny od XVI wieku aż do współczesności.

Tylko zależało nam na tym, żeby te obiekty, prace, które są prezentowane podzielić tematycznie.

Stąd pierwsza stara to jest Pamięć, druga to jest Tożsamość, trzecia to jest Transpop i czwarta to jest Praca Przemoc i Pamięć, Troty Nieznalskiej.

By pokazać tę kategorię pogranicza, to niedopasowanie, ale też to, że tej naszej sztuki na wystawach praktycznie nie było.

A gdy ona była, to była w kontekstach właśnie sztuki ludowej.

I tutaj jestem szczególnie szczęśliwy, dlatego że widzę i młodych ludzi, i starszych, i widzę tak naprawdę wszystkich.

I nikt o tę wystawę nie pytał, a jak się okazuje wiele osób jej po prostu potrzebowało.

Wspomniał Pan o bardzo trudnym wątku, który też chciałabym, żebyśmy omówili w naszych rozmowach.

Mianowicie ten kompletny brak, nie wiem czy mógł powiedzieć, zainteresowania, czy raczej reprezentacji przez wiele lat.

Bo przecież sztuka rusińska, sztuka łemkowska przez wiele lat pozostawała poza tym głównym nurtem.

Zresztą mam nadzieję, że ta wystawa to zmieni.

Natomiast trudno mówić, że ta sytuacja już uległa jakiejś dużej metamorfozie.

Podejrzewam, że może tak dziać się również dlatego, że historia łemków tutaj, m.in. w Polsce, to jest bardzo trudna historia.

Asymilacje, przesiedlenia, wysiedlenia, akcja Wisła, obóz.

To jest po prostu kawałek trudnej historii.

I zastanawiam się, czy to jest główny, czy też jedyny, czy jeden z wielu powodów, dla którego tej sztuki po prostu nie znamy.

Na początku dodam, że myślę sobie, że w ogóle cała wystawa też powoduje, że odbiorcy niektórzy czują się dość niekomfortowo.

Dlatego, że jednak Pani ostatnio podchodzi i mówi, że brakowało mi mapy, brakowało mi właśnie wytłumaczenia, do czego właściwie służyło czułęko tkackie.

I zaczęliśmy rozmawiać i ja mówię, Pani co?

Idąc na wystawę sztuki łemkowskiej, od razu Pani się w te ramy wystawy etnograficznej, sama siebie wprowadza.

I oczekuję, że ta wystawa, którą pokazujemy, będzie to wystawa kolejna etnograficzna.

Widzą Państwo, to nie jest tak, że wystaw sztuki łemkowskiej, rusińskiej nie było.

Te wystawy były, ale one były dużo mniejsze.

Były najczęściej tworzone, robione naszym sumptem, często niedofinansowane.

Ale pamiętam teraz, gdy tworzyłem wystawę w Etnocentrum Ziemi Krośnijskiej, to praca nad tą wystawą nie wyglądała w taki sposób jak tutaj, w wielkiej państwowej instytucji.

I myślę, że ta reprezentacja jest szczególnie potrzebna.

Ale dlaczego taki wystaw nie było?

Myślę, że powinniśmy to pytanie skierować do instytucji kultury.

Dlaczego?

Mówię to też jako historyk sztuki, dlatego że ja sam z pomysłem tej wystawy, ja zwracałem się do moich znajomych, historyków, historyczek sztuki i bardzo często słyszałem iść do etnograficznego, iść do etnograficznego.

I jak się okazuje, to etnograficzne muzeum było miejscem w połowie spotkań, miejscem bardzo ważnym, które podjęło bardzo ryzykowną decyzję, by pokazać w swojej przestrzeni wystawę o sztuce.

I ja to bardzo wyraźnie podkreślam, że to jest wystawa o sztuce, po prostu.

To nie jest wystawa, która ma nam mówić o etnogenezie Łemku, to nie jest wystawa, która ma nam mówić o tym, do czego służyło członko tkackie.

To nie jest wystawa, która ma nas zaznajomić z kontekstem na przykład cerkiewnym.

Te prace musimy sobie odrobić w domu albo na oprowadzaniu.

To jest wystawa o sztuce, po prostu.

Jestem tak niesamowicie zaskoczony tym pięknym odbiorem przez publiczność, dlatego że ja nie ukrywam, że przygotowując się do tej wystawy, miałem z tyłu głowy, a może jednak nikt nie przyjdzie,

albo może przyjdzie mało osób.

I to wszystko mnie bardzo o nie śmiera, co się dzieje wokół właśnie tej wystawy.

Ja myślę, że wielką innowacją jest właśnie i dla nas to spojrzenie Michała, spojrzenie historyka sztuki, spojrzenie Łemka, czyli od wewnątrz tej grupy.

A wystawy etnograficzne oczywiście były.

Najważniejsza wystawa to wystawa z 1984 roku w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu, stworzona przez Antoniego Krocha w silnej takiej współpracy ze społecznością Łemkowską.

Tylko to właśnie wystawa historyczno-etnograficzna, a nasza jest wystawą sztuki.

Też wiemy, że w Słowacji na przykład była wystawa sztuka podkarpackiej Rusi, więc jest to jakaś część też tej historii sztuki rusińskiej.

Ta wystawa jest przekrojowa i właśnie prowadzi nas w takie nieoczywiste konteksty i połączenia.

I muszę dodać, że oprócz oczywiście sztuki rusinów karpackich, mamy na tej wystawie dwóch gości.

Mamy Polaka Antoniego Krocha, tak jak Agnieszka wspomniała, to są fotografie pana Antoniego, to jest ten dobry przykład etnografii.

Natomiast na tych fotografiach mogą Państwo zobaczyć to nasze Łemkowskie dziedzictwo.

Z jednej strony niszczone, bo widzimy sceny niszczenia naszych cerkwi, krzyży kamiennych, ale z drugiej strony mogą Państwo zobaczyć tę siłę naszej kultury.

Sceny rozpalenia Watry Łemkowskiej, czy wybory misł Łemkowyna.

I mamy jeszcze drugą gościnie, jest to paracka płytka Hory Cwit z Karpat Ukraińskich, bo huculi galicyjscy, oni nie wchodzą w ten kontekst rusinów karpackich,

ale nam zależało bardzo na tym, żeby pokazać jej głos właśnie w kontekście Karpat, dlatego że druga sala, ona jest taką afirmacją właśnie do Karpat, do bycia tam.

Też chcieliśmy to sąsiedztwo wzajemne pokazać.

Oczywiście mamy ten główny głos, niesiemy, ale ta dwójka gości też jest myślę tutaj szczególnie ważna.

Jeżeli Państwo się zgodzą, proponuję, żebyśmy przeszli dalej do kolejnej sali.

Przechodzimy za kotarem.

Niezwykłą kotarem.

Z zębem czasu.

Kotarem, które trochę wprowadza nas w taką rzeczywistość diaspory i społeczności rusińskich, funkcjonujących poza tą kolebką karpacką.

I mamy tutaj rusinów panońskich, czyli żyjących w dzisiejszej Serbii i Chorwacji.

Miejscowość ruski Krystur, która jest przedstawiona na wideo stworzonym przez Dariana Hardiego.

Ta grupa wzięła się z takiego przesiedlenia już XVIII-wiecznego, kiedy to Cesarstwo Habsburskie w wyniku Traktatu Karłowickiego zyskało ziemię od Imperium Osmańskiego i osiedliło tam m.in. rusinów.

A Darian w takiej perspektywie dwoistej pokazuje z jednej strony właśnie życie codzienne, miejscowości ruski Krystur, a także protesty dowodzone przez studentów, które w ostatnich latach w Serbii mają miejsce i w których rusini także biorą udział.

I to jest bardzo ważne, żeby też tutaj wspomnieć o tym, że Darian Hardi, artysta też podkreśla, że te protesty, one nie dotyczą tylko i wyłącznie studentów, ale on kameruje te sceny z codzienności rusinów mieszkających właśnie w Serbii.

Ale pokazuje też transparenty. To nie są transparenty, które są krzyczące, które mają hasła. Zobaczymy Państwo w trzeciej sali. Są to artystyczne transparenty, które też nawiązują do tych pokojowych protestów.

Natomiast sam Darian mówi, że nam los w Serbii nie jest obojętny. Serbia jest naszym domem i kręci, filmuje te sceny jakby z takiego strachu, że kiedyś historia może zapomnieć.

Będziemy oczywiście pamiętać te wielkie, ogromne rzesze ludzi, które wychodzą na ulicę, ale ten malusieńki głos tych kilkunastu rusinów w tej małej swojej wsi, oni też tam wychodzą i też biorą udział w tym, co tam się dzieje, w tej historii współczesnej.

Na ścianie przed nami znajdują się fotografie. Czy to są fotografie, o których już Państwo wspominali?

Z jednej strony tak, dlatego, że po prawej stronie zobaczą Państwo fotografie właśnie pana Antoniego Krocha, ale po lewej są szczególne fotografie.

Mówię szczególne dlatego, że autorką jest Katarzyna Szweda, nasza łemkowska poetka i fotografka.

Zobaczą Państwo na nich pustkę i ta pustka jest takim motywem, który nam się wielokrotnie pojawia.

Czy to na obrazach, czy w rzeźbie, czy właśnie tutaj w fotografiach i my od tej pustki nie uciekniemy, będąc na tej wystawie.

I tutaj też zależało mi na tym szczególnie, żeby ta pustka była w tej pierwszej części otwierającej, żeby była tym motywem, który będzie szedł z nami aż do końca, aż do tej czwartej sali,

bo tam też patrząc na twarze deportowanej ludności, zobaczą Państwo po prostu pustkę.

I możemy podejść kawałeczek dalej, bo tutaj też jest myślę szczególny głos, głos amerykański, praca Aleksandry Bodnarczu.

Praca szczególna dlatego, że składa się z trzech części.

Pierwszą są fotografie rodzinne, które pokazują sceny z życia Aleksandry.

Cały koncept scenograficzny polegał na tym, że chcieliśmy tu stworzyć taki zakątek, że czujemy się niby w domu.

I Aleksandra w tej drugiej części opowiada nam o swojej historii, o wychodzeniu do swojej tożsamości rusińskiej.

W trzeciej części widzimy taniec. Aleksandra jest choreografką, tancerką.

Sama w kontekście amerykańskim stworzyła Dom Aden Studio, uczy tańców, też m.in. tańców rusińskich.

I zaprasza do współpracy swoje dwie koleżanki tancerki i tworzy choreografię inspirowaną mocno tym, jak tańczyła jej prababka, jak tańczyła jej babka.

Ten taniec odbywa się w kontekście Karpat w Słowacji.

Widzimy naturę, słyszymy piosenkę Mamko Moja Luba.

Niby taki lezwie słyszalny, ale wciąż głos tli się nam.

Czy będziemy w drugiej sali, czy w trzeciej, czy w pierwszej, ta Mamko Moja Luba, ona przenika.

Nie jest bardzo wyraźna, ale tak jakby chciała przejść, chciała wejść na powierzchnię.

I to był też szczególny zabieg.

Muzyka też jest dla nas bardzo ważna.

Muzyka jest częścią naszej bytności.

I moja prababcia, gdy jej było smutno śpiewała, gdy była szczęśliwa, śpiewała.

I tak to też jest u mnie w rodzinie, ale też wiem, że u innych Rusinów, że cokolwiek by się nam nie działo w życiu, my po prostu śpiewamy.

Ta pieśń Mamko Moja Luba trochę odnosi nas do w ogóle matek łemkowskich, matek rusińskich,

które dbały o przekaz tradycji, o to, by po wysiedleniach w innych miejscach ich dzieci pamiętały, skąd pochodzą.

I mamy właśnie w okolicy tego wideo portret matki Mykołaja Fedaka.

Historia wysiedlenia, czyli wymiany ludności między ZSRR a Polską w 1944-1946.

I właśnie rodzina Mykołaja Fedaka wtedy wyjechała do miejscowości Tawria w Ukrainie.

I może Michał opowie, ponieważ sam słyszał od żony Mykołaja Fedaka tę historię rodzinną.

Jest to dość dotykająca historia, dlatego że kreśliła mi ją żona artysty Rita Fedak.

Ja właściwie do tej pory nie rozumiem i dlatego też nie wie, dlaczego rodzina wyjeżdża do Ukrainy Radzieckiej.

Ciężko mówić o dobrowolnym wyjeździe, bo pamiętałem, że to była propaganda radziecka,

a oni byli dość bogatą rodziną wolchowców, mieli sporo ziemi.

Natomiast podejmują decyzję, że wyjeżdżają.

I proszę Państwa, w Tawri sytuacja życiowa była tragiczna.

Panowała epidemia malarii i jak wspominała Rita, tutaj też Państwo zobaczą tuż obok portretu matki

całą rodzinę, która jest tuż po tej wywózce i panowała tam epidemia malarii.

I sytuacja była tak tragiczna, że ojciec Mykołaja widział ciała, które leżą przy rowie, przy drodze

i nosił ze sobą taką malutką łopatkę na wypadek, gdyby ktoś z rodziny zmarł.

Żeby to ciało nie leżało, rzucone, tylko żeby pochować.

I pamiętam, zapytałem Rity, czy Mykołaj kiedykolwiek mówił, czy w ogóle rozmawiał z tatą na ten temat.

Natomiast Rita powiedziała, że to była dla nich tak trudna historia, że oni nie chcieli o tym mówić.

Mama bardzo dużo opowiadała o życiu wolchowcu.

O tym świecie, który zostawiła.

Myślę sobie, że patrząc też na jej twarz, to mogą Państwo poczuć też ten ogromny ból tej utraty ojczyzny.

Bo mama Mykołaja do końca swojego życia wierzyła, że uda im się wrócić.

Oni w ogóle z tej Tawrii bardzo szybko chcieli wracać do Polski.

Nie wiem, kto wpadł na pomysł, żeby wziąć ze sobą pięć butelek samogony.

Natomiast te butelki im życie uratowały.

Dlatego, że dzięki nim udało im się zdobyć miejsce w pociągu do Lwowa.

No i myśleli, że z Lwowa dojadą do Polski z powrotem do domu, do Olchowca.

Natomiast niestety krańce były zamknięte.

Nie mogli dotrzeć do Polski.

I mama Mykołaja, tak też wspomina Rita, do końca wierzyła, że przed te ostatnie lata swojego życia spędzi już tam w Olchowcu.

Na Łemkowynie.

Natomiast nie udało jej się.

Zmarła pokolicy Mikołajowa.

Losy Mykołaja rzuciły go do Mołdawii, do Kiszyniowa.

Więc gdy patrzymy na kontekst naszego rozproszenia, to wymieniamy państwa.

I wymieniamy je długo.

No, Mołdawii nie było.

Natomiast ta Mołdawia się też pojawiła.

Dlatego, że podczas moich badań nad doktoratem udało mi się dotrzeć do informacji, że dwóch chłemkowskich artystów żyło i tworzyło w Mołdawii.

To był Mykołaj Freda, którego prace państwo oglądają malarskie, szkice.

Ale też to był Andrzej Kopcza.

W pierwszej sali wita nas jego tkany dywan ręcznie.

Więc wiemy, że mieliśmy dwójkę artystów.

Przeszliśmy do kolejnej sali.

Tutaj oprócz obrazów na ścianach możemy oglądać rzeźby, figury, przedstawienia postaci.

I makiety.

I proszę państwa, jest taka praca szczególna, dlatego że o Janie Michalaku też jeszcze do niedawna nie wiedzieliśmy.

Natomiast dzięki badaniom, też nad moją pracą doktorską, udało mi się dotrzeć do Wrocławskiego Muzeum Etnograficznego.

I tam dzięki Marcie Derejczyk, ówczesnej pracowniczce muzeum, obecnej kierowniczce Muzeum Etnograficznego, która do tego mojego maila,

widzą państwo, zwykły doktorant pisze maila, poświęciła mi czas i odpisała, że mamy w kolekcji makiety Jana Michalaka.

I dzięki temu, że odpisała, dzisiaj wiemy, myłemkowie, ale też wiem, że makiety Jana Michalaka mają być na stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu.

Wie bodajże, że pamięć o Michalaku będzie.

I tutaj mogą państwo zobaczyć scenę właśnie wypieczenia, tworzenia chleba.

Taka też bardzo dotykająca, tak jak większa część prac w tej drugiej sali, dlatego że tutaj podglądamy.

Z jednej strony to życie codzienne, bo podglądamy na przykład scenę kopania ziemniaków, czy sceny, gdy Rusinki piorą w rzece,

ale podglądamy też takie nie do końca szczęśliwe historie, dlatego że patrzę teraz na prace Michała Sirika,

jakie przyjechały do nas z Narodowej Galerii w Bratysławie i tam w pierwszej pracy widzimy w centrum młodą dziewczynę, Rusinkę, która płacze.

Widzimy, że nie chce wyjść za mąż i dwie kobiety, które siedzą przy stole też są smutne, nieobecne.

Tak jakby rozumiemy twój los.

Muszą państwo też w kontynuacji do tej pierwszej pracy spojrzeć na drugą.

Mamy scenę wesela i tutaj jedzie wóz zaprzeżony końmi i wszyscy się cieszą z wyjątkiem tej młodej dziewczyny.

To pokazuje, że ten nasz folklor, on nie zawsze też był kolorowy, nie zawsze był też miły i przyjemny.

Czy teraz patrzę na pracę Łemkowski-Pastuch, Iwana Rusenki i ostatnia praca, którą wykonał przed śmiercią, nieskończona.

Zobaczą państwo barany z jednej strony namalowane, skończone, ale z drugiej takie niby duchy, to są te, których już nie udało mu się dokończyć.

Więc ta część jest takim dotknięciem Karpat, takim przeniesieniem się w ten kontekst przyrody, gór, lasu.

I myślę, że tutaj będąc w tej przestrzeni na chwilkę się wyłączymy z całej rzeczywistości.

Tu odtwarzamy takiego ducha miejsca, chcemy przenieść trochę zwiedzających w Karpaty.

I na tej sali też znajduje się najstarszy zabytek na tej wystawie, czyli XVI-wieczna ikona Sądu Ostatecznego,

sprowadzona z Muzeum Kultury Ukraińskiej w Swidniku, a która pierwotnie znajdowała się w cerkwi w miejscowości Krasny Brot w Słowacji.

I też ona jest otoczona pracami współczesnych artystów, m.in. Jerzego Nowosielskiego, który tak silnie przeżył spotkanie pierwsze z ikonami łemkowskimi i ukraińskimi we Lwowie

jako nastolatek, że potem cała jego twórczość była naznaczona tym idiomem ikony.

Transpop to sala, która powiedziałabym kusi kolorami i kusi motywami, które są szeroko znane, które są podstawowym elementem popkultury.

No nazwisko, które ciśnie się na usta chyba jako pierwsze to jest Andy Warhol, człowiek ponoć znikąd.

Tymczasem pojawia się tutaj na wystawie poświęconej sztuce łemków i rusinów karpackich.

Tak, ta trzecia sala, tak jak pani powiedziała, motywy, które możemy kojarzyć, czy nurty w sztuce, które też możemy znać, czy kojarzyć.

I pokazujemy nie w kontekście tego, żeby pokazać, że zobaczcie, mieliśmy ekspresjonizm abstrakcyjny, zobaczcie, mieliśmy surrealizm, by dorównywać kanoną sztuki zachodniej.

Ale pokazujemy, żeby też mieli państwo świadomość, że ten nasz głos rusiński, on był czasami bardziej słyszalny, czasami mniej.

I też te wielkie nurty historii sztuki nas nie ominęły.

Oczywiście bardzo ważną postacią w tej części jest Andy Warhol.

Andy Warhol też czytany przez kontekst jego tożsamości etnicznej, jego rusinskości.

Natomiast ja teraz patrzę na dwie rzeźby abstrakcyjne, Bogdana Kareła.

Dlatego, że od pierwszej sali aż do tej trzeciej tutaj mają państwo doświadczenie chyży łemkowskiej, czyli domu.

W pierwszej sali mamy przedmioty, które pochodzą z domu, z chyży, częścią czyjegoś życia.

W drugiej sali widzimy namalowane chyże, a w trzeciej sali mogą państwo mieć namacalną chyżę.

Dlatego, że Bogdan Kareł w swojej łemkowskiej rzeźbie abstrakcyjnej pracuje właśnie na bali pochodzącej z rozebranej stuletniej chyży.

I on tę balę przerabia i jego syn Piotr Kareł mówi, tata stwórz na tej beli coś łemkowskiego.

I Bogdan tworzy nam abstrakcję jako taką jedyną informację, która mu o tym trudnym XX wieku, ona po prostu jest takim komunikatem.

I według Bogdana ciężko mówić w bardzo oczywisty sposób o doświadczeniach XX wieku dla rusinów karpackich.

I w tej abstrakcji ukrywa cały ten ból, całe to napięcie, całe to cierpienie, ale ukrywa też tę ogromną siłę naszej kultury.

Sam Bogdan Kareł mówił o sobie, że jest technologiem materiałów.

On też technologię materiałów skończył wszystkich z wyjątkiem drewna, a na drewnie pracował.

Miał mieć wielką wystawę swojej sztuki w Londynie, natomiast no niestety tuż przed tą wystawą zmarł,

a warunkiem koniecznym było pojawienie się osobiście na tej wystawie.

Więc ta wystawa do skutku nie doszła, więc cieszę się, że też ta reprezentacja Bogdana Kareła też tutaj jest.

Bo, wiedzą Państwo, Bogdan twierdził, patrząc też na swoją twórczość, że jest unikatowy,

że te jego rzeźby w drewnie wprowadzają jakąś nową jakość do historii sztuki.

Mówię do niego, Bogdan, ale ja znam też abstrakcje rzeźbione, więc ja nie wiem do końca, czy to jest takie innowacyjne.

A on mówi, ale znasz kogoś, kto pracuje z bejcą wodną?

No, z bejcą wodną nie do końca.

Tutaj rzeczywiście oddajemy też głos nie tylko Endiemu, ale też innym twórcom, którzy mówią o współczesności,

którzy też ten kontekst współczesności poruszają.

Natomiast jest jedna praca, która ze współczesnością, no mogłoby się wydawać, ma mało wspólnego.

To jest ikona św. Mikołaja z XVII wieku.

I to zestawienie ikony przeszłości św. Mikołaja z Marilyn Monroe, ikona kapitalizmu, ikona współczesności,

ona też w bardzo wyraźny sposób pokazuje ten nasz luściński głos, że on był.

Pokazuje to połączenie od tego XVI wieku aż do 2025.

Ale z drugiej strony patrzymy na te dwie prace i możemy też spojrzeć na twórczość Andiego Warhola z zupełnie innej perspektywy.

Gdy był mały, mama zabierała go do cerkwi, opowiadała mu o żywotach świętych, św. Mikołaju, św. Paraskewi.

I później to zainteresowanie Warhol przerzuca na kontekst amerykański.

Pamiętamy te święte obrazki rozdawane, które mają nas chronić, żeby włożyć do portfela, żeby mieć przy sobie.

I później widzimy też to w seriografiach Warhola.

To powielanie w sposób bardzo maszynowy, w sposób produkcyjny.

Natomiast też z boku, jak będą Państwo obok Marilyn, niektórzy nie zauważają, ale to jest taki zabieg specjalny.

Mogą Państwo poszukać, tam jest taki labirynt korytarzy właśnie srebrnych.

Mogą Państwo zobaczyć plakat z filmu Krew dla Draculi z 1974, gdzie Sao Schumberger, przyjaciółka Andiego, nazywała go małym karpackim wampirkiem.

I tutaj mamy też tego wampira z Karpat, który nie wie właściwie kim jest, nie wie do kogo należy.

Ta trzecia część nam zamyka tę tutaj część wystawy na parterze, a na górze mamy pracę Doroty Nieznalskiej, instalację Przemoc i Pamięć.

Bardzo mocną i dotykającą pracę.

Dorota Nieznalska powraca do historii swojej rodziny, która także została wysiedlona ze wsi Rudenka na Warmię.

Pracą taką bardzo w strukturze swojej sakralną, ponieważ jest to ikonostas, przypominający ikonostasy właśnie z rejonu Karpat.

Posługuje się zdjęciami z dokumentacji badawczej Instytut für Deutsche Osterbeidt, czyli takiej paranaukowej instytucji założonej przez nazistów w Krakowie w 1940 roku,

która posiadała sekcję ludoznawczą i rasową.

Austriaccy etnografowie badali wsie Łemkowskie, badali Romów, badali także Żydów w getcie w Tarnowie.

Tych fotografii użyła Dorota Nieznalska, żeby złożyć hołd tym społecznościom.

Poruszające historie, jest bardzo wielu perspektyw dotyczących bardzo wielu grup.

Możecie zobaczyć na wystawie Formy Obecności, sztuka Łemków Rusinów Karpackich,

która w Państwowym Muzeum Etnograficznym jest dostępna do końca czerwca,

a dzisiaj opowiadali o niej twórcy, czyli Agnieszka Kleszcz i Michał Szymko.

Bardzo dziękuję za rozmowę.

Dziękuję.

Dziękuję i zapraszam.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.