„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Rozpoczynamy kolejne spotkanie w audycjach kulturalnych.

Ja nazywam się Aleksandra Galant.

Często mówi się, że nie ma przypadków i ja też się tak życiowo z tym chyba zgadzam,

a na potrzeby dzisiejszej rozmowy mam na to niezbity dowód.

Dlatego, że Artur Rubinstein, który będzie bohaterem dzisiejszego spotkania,

urodził się dzień po otwarciu łódzkiego domu koncertowego w Łodzi.

Rubinstein urodził się 28 stycznia 1887 roku.

Łódzkiego domu koncertowego, o którym wspomniałam już nie ma,

natomiast na jego miejscu stoi filharmonia łódzka, której to Artur Rubinstein jest patronem.

Dzisiaj będziemy rozmawiać o wystawie, którą w tejże instytucji można oglądać.

Wystawa nazywa się Artur Rubinstein – Moja łódzka publiczność,

a zaproszenie do tej rozmowy przyjęła pani Bożena Pellowska-Hudobińska,

która jest kuratorem wystawy, a także badaczką i archiwistką

związaną z filharmonią łódzką.

Witam w audycjach kulturalnych.

Witam serdecznie, dzień dobry Państwu.

Czytając więcej o Arturze Rubinsteinie, szybko zorientowałam się,

że była to osoba, która nie tylko była wybitna w dziedzinie, którą się zajmowała,

ale także osoba, która niezwykle kochała życie,

która lubiła i ceniła ludzi, lubiła przebywać w towarzystwie,

lubiła z ludźmi rozmawiać, stąd sporo cytatów, które mogłam sobie wypisać.

Zacznę od tego, który wydaje mi się, że najbardziej koresponduje z tytułem wystawy

i który będzie ciekawym wstępem do dalszej rozmowy,

mianowicie Łódź jest miastem, które kosztuje mnie w sensie artystycznym

chyba najwięcej wysiłku.

I zastanawiam się, czy na początek naszego spotkania zgodziłaby się pani

te słowa zinterpretować lub wyjaśnić ich znaczenie w kontekście

tej łódzkiej historii występów Artura Rubinstein'a.

Artur Rubinstein wielokrotnie udzielając wywiadów na całym świecie

wspominał o swoich emocjonalnych związkach z Łodzią.

Nawet w ostatnim wywiadzie, którego udzielił w Łodzi,

to było dzień po ostatnim koncercie, który nie tylko był ostatnim koncertem w Łodzi,

ale również w Polsce. Ten wywiad był nagrywany 31 maja 1975 roku.

Powiedział między innymi, że Łódź to miasto, gdzie się urodziłem.

Tutaj pierwsze kroki, pierwsze myśli, pierwsze uczucia.

Wszystko się tu stało i zawsze z ogromnym sentymentem

nie tylko wspominał Łódź, ale przyjeżdżał również do Łodzi.

Bardzo zawsze chciał, zwłaszcza po odniesionych na świecie sukcesach,

bardzo chciał, aby łódzka publiczność o tych sukcesach się dowiedziała

i bardzo przeżywał to, że mógł tutaj za każdym razem wystąpić,

a wystąpił w Łodzi aż 34 razy.

Wielokrotnie też mówił o łódzkiej publiczności, że to jest jego publiczność,

że może zawsze na nią liczyć. Wprawdzie, kiedy przez dłuższy czas

to w Łodzi nie było, przez wiele lat, obawiał się, że będzie grał

dla publiczności, która w ogóle go nie znała i zawsze potem z radością mówił tak,

że znowu poczuł, że w Łodzi ma swoją publiczność, ale jednocześnie wiedział,

czuł to, że jest z tej publiczności coś w linie.

Mówił, że to ma największą tremę. Bardzo ważnym miejscem dla artysty

była sala koncertowa, która znajdowała się na pierwszym piętrze

Łódzkiego Domu Koncertowego, o którym już pani wcześniej wspomniała.

Ten dom był nie tylko jednym z najpiękniejszych w Łodzi,

ale również był miejscem najbardziej prestiżowym, jeżeli chodzi o wydarzenia,

które się w nim obywały. Na estradzie tego domu koncertowego

występowały takie sławy jak m.in. Sensans, trzykrotni Ignacy Jan Paderewski,

Józef Hoffman, Karol Szmanowski, wielcy skrzypkowie tutaj występowali,

Stanisław Barcewicz, Bronisław Kuberman, Fritz Kreisler,

Pablo Sarasate i wielu innych. Występowały też takie sławy wokalne jak

Aleksander Pandrowski, Władysław Mierliński, czy najsłynniejsza polska śpiewaczka

Przełomu Wieków, Gwiazda Mediolański, Roskali, Rondyńskiego,

Komen Garten oraz Nowojorski i Metropolitan, Opera House,

Marcelina, Semrich, Kochańska. Występowały też tutaj wielkie gwiazdy

baletu, m.in. Tamara Karsawina, wielkie kwartety znane w całej Europie

z Drezna, Lipska, Biednia. A również swoje odczyty mieli tu m.in. Roald,

Amunsen, Janusz Korczak, Leopold Stawstań,

Zagrzybyszewski, Tadeusz Bojszeleński, Włastysław,

Wieniowa, Długoszowski i Julian Tugin. Bo była to sala, w której nie tylko

odbywały się koncerty, ale była również salą wykorzystywaną do odczytów.

Służyła wielokrotnie też za salę kinową, teatralną, ale najważniejszą funkcją

dziej była organizacja koncertów i z tą salą Równisztań był szczególnie

związany, bo w tej sali odbyły się wszystkie jego publiczne koncerty w Łodzi,

począwszy od debiutu, który miał miejsce 14 grudnia 1894 roku,

poza ostatnim koncertem. Bo ostatni koncert z racji ogromnego

zainteresowania został przeniesiony do Teatru Wielkiego w Łodzi,

który dysponował większą widownią, ale i tak pierwsza próba do tego koncertu

odbyła się w starej sali Hogla, jak ją z sentymentem artysta wspominał.

Czy to poczucie, że łódzka publiczność jest najbardziej wymagająca wynikała z tego,

że miał wrażenie, że gra u siebie, że gra dla swoich?

Artur Rubinstein wiódł niezwykle światowe życie, był związany z wieloma metropoliami,

na licznych kontynentach, ale tak naprawdę mieszkał we Francji,

w Stanach Zjednoczonych, posiadał też obywatelstwo amerykańskie.

Przy wielu okazjach wspominał, że jest Polakiem, że jego serce jest tutaj,

zwłaszcza w Łodzi, o której dzisiaj rozmawiamy.

Rozmawiałem z wieloma solistami, którzy pochodzili z Łodzi.

Wiem, że oni również czuli, że kiedy występuje się przed własną publicznością,

ma się większą terenę. Może chciał bardziej zachwycić tą publiczność,

chciał się pokazać, bo bardzo zależało mu na tym, żeby zanim przyjedzie do Łodzi

po tych światowych sukcesach, żeby łódzka publiczność już o tym wiedziała.

I wtedy w Glorii Chwały przyjeżdżał i był bardziej oklaskiwany z koncertu na koncert.

Ta sala była coraz bardziej się zapełniała.

Początkowo na pierwszych jego koncertach to, jak wspominał, była przede wszystkim jego rodzina.

Potem wśród widzów było coraz więcej ludzi, którzy już chodzili na jego zapełniali coraz pełniej tą salę koncertową.

I myślę, że to nie to, że publiczność łódzka była specjalnie wymagająca,

tylko że on czuł tą odpowiedzialność, że on stąd pochodzi.

Przecież ta sala koncertowa, kiedy było jego otwarcie, to podobno była na europejskim poziomie.

Później blask tej sali niestety przygasł.

Urządzenie sali też było inne, ale mimo wszystko to była jego sala.

I kiedy przyjechał tutaj w 1975 roku, on z ogromnym wzruszeniem szedł do tej sali właśnie,

żeby mieć w niej próbę, jak patrzy się na film, to takie ja miałam wrażenie,

że jakby cała historia ta koncertowa się przed oczami przewijała.

Proponuję, żebyśmy w takim razie przeszły do samej wystawy,

dlatego że wydaje mi się, że to, co jest bardzo dużą gratką dla wielu osób,

które być może ją odwiedzą, to są pamiątki z tych koncertów, o których już rozmawiałyśmy.

A wydaje mi się, że takie namacalne dowody, że ta wielka historia rzeczywiście miała miejsce,

są wielką atrakcją dla wszystkich, którzy kochają Rubinsteina i po prostu muzykę.

Wystawa Artur Rubinstein, moja łódzka publiczność, tworząc całość, składa się z kilku części,

a że jest nią zainteresowanie, to powiem, że z ogromną satysfakcją patrzę i słucham na to,

że aż tyle osób i to z różnych stron Polski i nie tylko z Polski jest nią zainteresowanych.

Jest to opowieść muzyczna o związkach artysty z Łodzią.

Zaprezentowana została na 16 planszach, a każda z nich mówi o innym rozdziale łódzkiego życia muzycznego, pianisty.

Autor koncepcji plastycznej, opracowania graficznego, artysta plastyk Łukasz Michalak,

mówiąc o koncepcji tworzenia tej części wystawy, określił ją trzema słowami.

Chronologia, harmonia i rytm.

I zaproponował też, aby podejść do tych plansz, z których każda prezentuje inną część muzycznego życia wielkiego artysty,

w osobny, indywidualny sposób, następnie w ciszy ją przemyśleć i dopiero przejść do kolejnej planszy.

Ta opowieść rozpoczyna się w czasach wczesnego dzieciństwa artysty,

prowadząc przez jego wczesne koncerty, debiut, młodzieńcze recitale,

począwszy od pierwszego zorganizowanego 8 kwietnia 1902 roku,

a było to już po berlińskim debiucie Artura i wielkim sukcesie odniesionym w harmonii warszawskiej.

Z koncertu na koncert Rubinstein prezentował coraz bogatszy program.

Jego sława rosła, publiczność coraz szczelniej wypełniała salę koncertową.

I chciałam powiedzieć o programie ostatniego koncertu, który Artur Rubinstein-Wódzkiej publiczności zaproponował.

To był ostatni koncert przed wybuchem pierwszej wojny światowej, odbył się w listopadzie 1913 roku.

I wówczas Rubinstein cały program wypełnił dziełami Chopina.

Odtąd nierozerwalnie już na całym świecie kojarzył się z dziełami wielkiego kompozytora,

których stał się mistrzowskim wykonawcą.

Ale to nie była jego po raz pierwszy pokazana publiczności propozycja repertuarowa,

bo wcześniej już z tym samym programem wystąpił w Warszawie.

I w Łodzi, z tego co znalazłam, to był drugi koncert zapełniony tylko dziełami Chopina.

Opowieść o tych łódzkich muzycznych dziejach Artura Rubinstein-Wódzkiej mówi także o koncertach,

który wystąpił w duecie.

Raz ze swoim przyjacielem, skrzypkiem, Pawłem Kochańskim, wystąpili wspólnie w Łodzi tylko trzy razy.

Ostatni raz w 1930 roku.

Artysta też do wybuchu II wojny światowej tylko raz wystąpił z łódzką orkiestrą.

W przyszłym roku będzie 100 lat od tego koncertu.

Był to Wielki Wieczór Beethovenowski.

Zorganizowała go orkiestra dyrygentem Emil Młynarski.

I to był szczególnie zapamiętany przez artystę koncert z kilku powodów.

Bo wydarzenia poprzedniego dnia były dla obu artystów bardzo wyczerpujące.

Emil Młynarski dyrygował wówczas pierwszym w Polsce scenicznym wystawieniem

w Warszawie Ryszarda Wagnera w Teatrze Wielkim w Warszawie,

zakończonym tuż przed północą i późniejszą kolację z artystami.

A Rubinstein natomiast spędził ten wieczór w towarzystwie Juliana Tuwima,

Jana Lechonia i Mariana Hemara w Turze Ziemiańskiej

na przyjęciu zorganizowanym na jego część po ogromnym sukcesie

premierowego wystawienia Szokki Cyrulika,

w którym niebawem artyści też przybyli do Łodzi.

I ten wieczór był jeszcze z tego powodu tak specjalnie zapamiętany przez Rubinsteina.

Koncert oczywiście, jak Rubinstein wspominał, wyszedł znakomicie,

bardzo się w publiczności spodobał, ale jeszcze jeden fakt był ważny dla Rubinsteina,

bo przyjechała na niego dopiero to poznana w Warszawie córka Emilia Młynarskiego,

Nela, która Rubinstein to czuł, że przyjechała z Warszawy specjalnie dla niego.

Bardzo się cieszę, że dwątek życia towarzyskiego i tego, jakim człowiekiem był Artur Rubinstein,

też się w naszej rozmowie pojawił, dlatego że on chyba sam w jednym z wywiadów powiedział,

że fortepian był narzędziem wyrażania miłości do życia.

Mówiła Pani o tym przyjęciu, o tych spotkaniach, co zdaje się też był w życiu Rubinsteina

bardzo ważny element. Jego żona przez lata właśnie odpowiadała za organizację przyjęć,

na których pojawiali się najbardziej znamięci goście, jakich można sobie wyobrazić.

No i ten wątek został również w czasie wernisażu wykorzystany.

Zostały podane ciasta, upieczone według przepisu Neli Rubinstein.

Wracając jeszcze do jego wspomnień muzycznych, dlaczego był taki bardzo związany

również z tym łódzkim domem koncertowym, bo w tej sali koncertowej,

w której potem występował, w której miał wszystkie swoje łódzkie koncerty,

oczywiście poza ostatnim, jak wspominałam, miał z tą salą wspomnienia

związane ze swoich pierwszych odbiorów artystów, których oklaskiwał.

Był na koncercie wielkiego pianisty Józefa Śliwińskiego.

Słuchał koncertu Bronisia Hubermana, później Bronisława Hubermana,

wielkiego skrzypka, który wtedy jeździ po Europie.

Zdawał koncerty, aby zebrać pieniądze na dalsze kształcenie

i przede wszystkim usłyszał tutaj brzmienie orkiestry symfonicznej.

To była mała orkiestra symfoniczna właśnie w tej sali.

Hollender Julius Kvast był dyrygentem i wówczas,

co wywarło na przyszłej artyście ogromne wrażenie,

Artur Rubinstein usłyszał Suite Per Gint Edwarda Griga.

Po tym koncercie wspominał, że dyrygent gościł u nich w domu.

Rubinstein wówczas jako mały chłopiec zagrał tą prawie całą z pamięci

i niedługo potem zjawił się u nich w domu,

jak to określał Rubinstein, boski instrument, czyli fortepian.

Chciałam jeszcze o tych koncertach Rubinsteina powiedzieć,

bo to był ważny wątek, który zamknął mnie w jakiś sposób historię,

bo to nie było tak, że znalazłam gdzieś w jakichś opracowaniach,

gdzie wystąpił, kiedy rozmawiałam z Jerzym Gromanem.

To był 2010 rok.

Rozmawiałam z prawie skrzypiec Streti Wariusa,

który Henry Groman kupił kiedyś dla Warcewicza skrzypce,

na których on wystąpił w Warszawie i w Łodzi.

Jerzy Groman mi powiedział, że kiedy gościłem u Artura Rubinsteina w Paryżu,

no ja się dowiedziałam, że po wojnie Rubinstein przyjechał do Łodzi,

bo chciał podziękować Gromanowi za to,

że Groman go sponsorował w jakiś sposób.

I jego, i Henryka Sztąpka zapraszał na takie koncerty,

występy zamknięte, tak że zanim Rubinstein zadebutował publicznie

w sali koncertowej, występował wielokrotnie na takich zamkniętych przyjęciach,

które odbywały się w salonie muzycznym Henryka Grumana,

a w tym salonie muzycznym miał Rubinstein do dyspozycji

dwa koncertowe fortepiane firmy Steinway.

Tam również stała koncertowa fiskarmonia,

a w zamkniętej szafie oszklonej był przechowywany unikatowy na skalę świata

kwartet instrumentów smyczkowych wielkich mistrzów ludniczych,

woje skrzypiec, altówka i wiorączera.

O wystawie Artur Rubinstein, moja łódzka publiczność

opowiadała dzisiaj Bożena Pellowska-Hudobińska,

która jest kuratorem tej ekspozycji, a także badaczką i archiwistką

związaną z Filharmonią Łódzką.

Bardzo dziękuję za to spotkanie.

Audycje kulturalne w dobrym tonie

„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

„Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle