Wybrany utwór: „Księżyc ma zapach Warszawy” – literackie spojrzenie w przeszłość i wyprawa w przyszłość.
Powieść Wojciecha Chmielewskiego pozwala na odkrycie stolicy sprzed 30 lat a także na rozważania dotyczące jej kształtu i rzeczywistości za… niemal 300 lat. Jedno pozostaje niezmienne – wielka miłość do miasta.
Wojciech Chmielewski, znany przede wszystkim z krótkich form, zaprasza Czytelniczki i Czytelników do lektury powieści „Księżyc ma zapach Warszawy”. To misterna konstrukcja: opowieść o Jacku, niepełnosprawnym studencie historii, osadzona w latach 1988–1993, została uzupełniona futurystyczną wizją badań historyczki Nadii Chabrowej, żyjącej w XXIII wieku.
W Audycjach Kulturalnych rozmawialiśmy też o zbiorze opowiadań Chmielewskiego „Sylwia z Gibalaka”. Rozmowy można wysłuchać tutaj: https://audycjekulturalne.pl/wojciech-chmielewski-o-nowym-zbiorze-opowiadan/
Powieść łączy dwa wątki, dwa czasy, dwie płaszczyzny fabularne, dla których łącznikiem jest Warszawa – miłość Wojciecha Chmielewskiego. Wyprawa w przeszłość to pocztówka z Warszawy czasów przełomu, która nie jest sprowadzona wyłącznie do „szczęk”, szarzyzny i Jarmarku Europa. Autor oddaje atmosferę czasu przemiany, młodzieńczych nadziei, fantazji i uczuć- niestety także rozczarowania.
Wyobrażenie na temat przyszłości to niezbyt optymistyczna wizja świata podzielonego między dwa mocarstwa: Rosję i Chiny. Groteska miesza się z rozpaczą, humor przesłania beznadzieję.
O książce „Księżyc ma zapach Warszawy” opublikowanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy opowiedział w Audycjach Kulturalnych Autor, Wojciech Chmielewski.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Kusi mnie, żeby powiedzieć, że w trakcie dzisiejszej rozmowy przeniesiemy się w czasie,
ale to byłoby co najmniej nieprecyzyjne określenie,
dlatego że książka, o której będziemy rozmawiać, oferuje pewne poruszanie się w czasoprzestrzeni.
Wybiegamy w przyszłość, zerkamy też na czasy słusznie lub niesłusznie minione.
Zmieniają się też okoliczności, w których się poruszamy.
To, co pozostaje niezmienne, to Warszawa, a może powinnam powiedzieć miłość do Warszawy.
Czy mam słuszność, czy też nie, o tym będę rozmawiała z pisarzem Wojciechem Chmielewskim,
którego najnowsza książka Księżyc ma zapach Warszawy jest powodem, dla którego się dzisiaj spotykamy.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, witam serdecznie.
Nie wyobrażam sobie zacząć tej rozmowy inaczej. Czy miłość do Warszawy jest trudna?
Myślę, że nie. Ona jest dla mnie zupełnie naturalna, bo ja tu się urodziłem, tu się wychowałem
i nadal w tym mieście mieszkam, więc to jest dla mnie taka przestrzeń oswojona.
Nie jest to dla mnie niczym trudnym, a może trudne jest pisanie o Warszawie,
ale to nie tego dotyczyło pytanie, więc na razie o tym nie mówię.
O Warszawie napisano już wiele i z perspektywy historycznej, i architektonicznej,
z perspektywy tego, jak miasto funkcjonuje, a wydaje mi się, że to, w jaki sposób Pan w swojej najnowszej książce
o tym mieście pisze, może być dla wielu osób zaskakujące.
Może być przygodą, bo ja tak lekturę tej książki traktuję.
Dlaczego postanowił Pan po tej osi czasu trochę poskakać, trochę datami pożonglować?
Ta książka Księżyc ma zapach Warszawy to jest taka dość nietypowa książka,
bo ja zwykle pisałem o Warszawie, czy w ogóle o mieście, o ludziach, którzy żyją tu i teraz.
To była taka proza współczesna.
Rejestrowałem na żywo to, co widzę, czy zmiany, czy ludzi, którzy są wokół mnie.
Natomiast ta książka jest inna, bo jej akcja, jeden jej wątek, to jest wątek historyczny,
dzieje się około 35 lat temu, czyli w latach 1988-1993, już daleka dla wielu historia.
A z kolei kolejny wątek, drugi, który się zazębia z tym pierwszym, to jest daleka przyszłość,
czyli wiek XXIII, rok 2289, czyli mamy tutaj Warszawę przyszłości z kolei.
Czyli przeszłość Warszawy i przyszłość. Nie ma tutaj teraźniejszości,
dlatego mówię, że to jest książka dla mnie mało typowa.
Wydaje mi się, oczywiście nie powinnam dyskutować z autorem, ale że jednak ta teraźniejszość jest.
My jako czytelnicy też swoje miejsce w tej książce mamy.
Już pomijając to, że z tej teraźniejszej perspektywy oceniamy to, co wydarzyło się kiedyś,
myślimy o tym, co kreśli nam Pan w przyszłości.
Dlatego, że przeszłość ma wpływ na to, kim jesteśmy i jak postrzegamy siebie.
Zwłaszcza ta przeszłość, którą ja opisuję, bo te lata, o których tutaj mówiłem,
to są lata tzw. demokratycznej transformacji, czyli lata odzyskania niepodległości przez Polskę w 1989 roku
i szereg zdarzeń, które wokół tych wydarzeń wtedy się działo.
Ja miałem to szczęście, że wtedy studiowałem historię na Uniwersytecie Warszawskim
i pomyślałem sobie, że akurat może nadszedł taki moment, żeby jeszcze pamięcią,
póki jeszcze mogę, póki jeszcze pamięć pracuję, żeby sięgnąć do tamtych czasów
i spróbować przywołać klimat tamtych dni.
Bo myślę, że pisanie w ogóle o niepodległości o tamtym czasie wydaje mi się ważne.
To jest jakiś taki temat, który w moim życiu był ważny i dlatego postanowiłem go zarejestrować.
Czy poszukiwanie Pana autobiograficznych wspomnień w historii, czy też postaci Jacka,
oczywiście wyrywkowo, nie jeden do jednego, jest uzasadnione?
Wspomniała tutaj Pani o Jacku.
Jacek jest głównym bohaterem tej historii, która dzieje się w przeszłości.
To jest taki student niepełnosprawny, który studiuje historię wraz ze swoimi koleżankami, kolegami.
Oni stanowią taką paczkę przyjaciół i właśnie wokół ich dziejów pokazana jest ta historia,
która wtedy się rozgrywała w Polsce, ta historia transformacji, tak ją nazwijmy.
Oczywiście, że ja do tych wątków, które opisuję, włączam tam też moje wspomnienia.
To są pewnie jakieś wspomnienia zniekształcone, bo ja też już pamiętam jedne rzeczy lepiej, drugie gorzej.
To jest oczywiście wszystko proza fikcyjna, to jest kreowanie, kreacja.
To nie są wspomnienia moje, czy czyjekolwiek z przeszłości, tylko to jest pisane tu i teraz,
ale jednak na kanwie pamięci o tamtych czasach.
Pozwolę sobie na takie wtrącenie, dlatego że wydaje mi się, że ten wątek transformacji swego czasu był bardzo popularny.
On się przedarł do kultury popularnej, może nawet do popkultury,
głównie za sprawą wspomnień osób, które urodziły się na przełomie lat 80-tych i 90-tych.
Natomiast te okołotransformacyjne wspomnienia rzadko wiązały się z tym szerszym okresem, o którym Pan mówi,
bo to są jednak cztery lata.
No i Pan przed chwilą powiedział wprost, że mówimy o narodzinach niepodległości.
Tak, niepodległość rodzi się, można powiedzieć, nagle w 1989 roku.
I moi bohaterowie, których opisuję, w tym Jacek, który jest głównym bohaterem, nie jest na to przygotowany.
Jego to w jakiś sposób zaskakuje i on śledzi właśnie to wszystko, co dzieje się z jego krajem.
Studiuje wtedy historię.
To jest wydział na Uniwersytecie Warszawskim bardzo rozpolitykowany.
Historia to był taki właśnie wydział, gdzie ta polityka, historia była obecna wszędzie, na korytarzach, na zewnątrz, wewnątrz, w salach wykładowych.
I we wszelkich miejscach, gdzie tylko przebywali studenci historii, politykowały się bez przerwy, łącząc to oczywiście z jakimiś refleksjami z dalszej i bliższej historii.
To też jest w tej książce.
Tak jak oni rozmawiają, to bardzo często sięgają w głąb historii, porównują to, co było kiedyś z tym, co jest teraz.
Teraz sama niepodległość to jest też taki wątek, który pokazuje, że ona była trochę inaczej chyba przyjmowana wtedy niż ta niepodległość, o której czytaliśmy w 1918 roku.
Bo oczywiście ze względu tylko ze wspomnień, to był taki ogromny wybuch radości, szał, że po 123 latach niewoli Polacy wreszcie mają swoje państwo.
Natomiast w 1989 roku okazało się szybko, że to państwo, które mamy, to jest też nie do końca nasze państwo,
że tutaj prezydentem został były Gęzek, że jeszcze tutaj stacjonuje Armia Czerwona,
że poza tym kryją się tutaj również większe lub mniejsze aferki polityczne i przewały.
I o tym również jest ta książka.
Warto tutaj też dodać, że Jacek, który jest głównym bohaterem, no ale też dlatego jest to doświadczenie pokoleniowe,
jest młodym człowiekiem, więc tłem dla tej wielkiej historii, dla rozpolitykowania typowego,
dla otoczenia, w którym się znajduje, jest młodość, jest ten moment, kiedy można powiedzieć,
że hormony szaleją, a serce bije szybciej.
Większość tego czasu poza studiowaniem, bo tam też mamy momenty, kiedy oni studiują,
uczestniczą w rozmaitych wykładach, zajęciach, seminariach, to starałem się jakoś w miarę ciekawie i wesoło opisać.
No to też są takie momenty życia studenckiego, kiedy się siedzi na ławce, z piwem w ręku, z kolegami,
gdzieś w parku wizytek, albo gdzieś na tyłach, jakimś podwórku.
No i rozmawia się właśnie o tych wielkich wydarzeniach w polityce.
A ponieważ jest to rzeczywiście, tak jak pani mówi, oni są bardzo młodzi, mają po 19, 20 lat wszyscy,
to nie mają wpływu realnego na władzę.
Oni właściwie mogą tylko obserwować, mogą się z czymś zgadzać, mogą kontestować to, co widzą.
Natomiast na rzeczywiste sprawy, które się wtedy dzieją w państwie, na to, co później nazwano w latach dziewięćdziesiątych już postkomunizmem,
który się wtedy właśnie formował w tych latach, no to oni nie mają żadnego wpływu.
Może dlatego właśnie tyle tam jest złości, trochę żalu właśnie do tego, że ta niepodległość, która się wtedy wykluwała,
no jakby też nie była taką niepodległością z marzeń.
A to też jest, ja wspomniałam o sercu i o tej młodzieńczej energii, ale to jest też czas, kiedy nie najlepiej znosimy kompromisy.
To jest moment, kiedy chcielibyśmy wszystko naraz i najchętniej w takiej wersji, jaką sobie wymarzyliśmy.
Mówiliśmy o głównym bohaterze tej części, a jaka wtedy jest Warszawa?
Jaka jest Warszawa pana wspomnień z tamtego okresu, ale też jak odmalował ją pan na kartach książki,
dlatego, że wydaje mi się, że to jest kolejna pana publikacja, w której spokojnie można powiedzieć,
że stolica jest jedną z głównych bohaterek. To nie jest tło wydarzeń.
Ja zawsze chciałem, żeby Warszawa była jedną z bohaterek moich książek, czy to opowiadań, czy jakichś dłuższych form.
No a tutaj to jest taka Warszawa przełomu, przełomu tej upadającej, gnijącej komuny, czegoś co się rodzi.
Taka właściwie Warszawa, która się przepoczwarza, czyli mamy jakieś łóżka polowe na ulicach, handel mięsem,
jakieś szczęki, bazarki z tym największym, czyli z tak zwanym Jarmarkiem Europa, który kiedyś funkcjonował na stadionie dziesięciolecia.
Mówię o tym, bo niektórzy już nie pamiętają, nie wiedzą, co to był Jarmark Europa.
Smutny obraz miasta właściwie, bo dużo tam właśnie zostało.
Z takiego upadku gospodarczego właściwie, w którym Polska tkwiła w latach osiemdziesiątych.
Ja to pamiętam, ale wiele osób pamięta, jaka była wtedy bieda, nędza.
Ludzie wyjeżdżali po prostu, żeby handlować, pracować.
No dopiero później pojawiły się te wszystkie sprawy, z których już teraz korzystamy.
To jest dobry moment, żeby otworzyć książkę w tej części, w której opisuje Pan przyszłość.
I w tę przyszłość wybiega.
2300 rok, to się nawet trudno wymawia.
To jest taka perspektywa czasowa, która uruchamia naszą wyobraźnię.
Czasami możemy znaleźć, chociażby w internecie, czy w filmach dokumentalnych,
fragmenty nagrań, na których ludzie zapytani kilkadziesiąt lat temu, jak będzie w 2025 roku,
mówili, o, wtedy to już będą latające samochody.
Będzie jak w serialu Science Fiction.
Czy ta Warszawa, którą widział Pan za 300 lat, właśnie taka jest?
Trudno mi powiedzieć, jaka jest.
Jest na pewno inna niż to miasto, w którym teraz żyjemy i w którym żyli też bohaterowie mojej książki.
Ja nie chciałem napisać takiej kolejnej powieści historycznej typowo,
to znaczy właśnie, która się dzieje w przeszłości i opowiada o przeszłości.
Dlatego postanowiłem jakby przeciąć ten wątek historyczny takim wątkiem właściwie futurystycznym,
trochę groteskowym może, rzeczy dzieje się w wieku XXIII w Warszawie, która jest pięknym miastem, kolorowym, czystym,
z różnobarwnymi fasadami domów.
Żyją w niej szczęśliwi ludzie.
Główną bohaterką tego wątku jest z kolei Nadia Chabrowa.
To jest historyczka, która pracuje także na Uniwersytecie Warszawskim, także na Wydziale Historii.
I ona z kolei bada właśnie przeszłość, bada historię sprzed 300 lat.
Opowiada nam o dziejach Jacka i jego kolegów, a jednocześnie też przeżywa swoje problemy,
ma swoją historię w tym państwie, które jest takim właśnie dziwnym tworem, prawda?
Bo wtedy już i ziemia się zmieniła, jak wiemy, i już nie ma wojen.
Panuje pokój, szczęśliwość.
Można by powiedzieć ku pokrzepieniu serca, ale nie do końca, dlatego że świat jest podzielony.
Podzielony przez dwie wielkie strefy wpływów.
Gdybym mogła to uprościć, to bym powiedziała, że to jest sfera związana z Chinami i związaną z Rosją.
Polska, w której jest części?
Polska jest częścią Wielkiej Rosji.
Z tym, że moja bohaterka i ci bohaterowie, którzy ją otaczają,
mimo rosyjskich nazwisk i imion, czują się Polakami.
Czyli to jest jakby taka dziwna hybryda.
Z jednej strony mieszkańcy Polski i też patrioci, ona się czuje Polką, warszawianką,
a z drugiej strony poddani cara, czerpiący profity z tego,
że żyją w takim wielkim państwie, wspaniale zarządzanym przez wszechumysł,
który znajduje się na Kremlu.
Ta Warszawa, którą Pan opisał w przyszłości jest taka właśnie piękna, kolorowa, jasna,
taką, jaką chcielibyśmy widzieć na pocztówkach,
ale cena, jaką za to trzeba zapłacić, jednak jest spora.
Może jest coś takiego w tej Nadii Chabrowej,
że jakieś polskie geny się tutaj w niej odzywają w pewnym momencie
i ona, mimo że dobrze jej się tutaj żyje i że ma świetną karierę,
akademiczki, jest historyczką, bada przeszłość, realizuje swoje zadania,
to w pewnym momencie pragnie dociec prawdy
i wyłamuje się z tych reguł, które nakłada na nią ta piękna rzeczywistość.
Staję przed wyborem, czy stracić to, czy żyć dalej w tym świecie,
ale nie dowiedzieć się o tym, co ją naprawdę interesuje.
Nie chcę zdradzać tych wszystkich komplikacji powieściowych Państwu
i o co tutaj chodzi.
No w każdym razie ta historia też mi się wydaje jakaś warta opowiedzenia.
To na koniec wrócę do początku, a początkiem każdej książki jest jej tytuł.
Skąd Księżyc w tytule Pana Powieści?
Księżyc w Warszawie XXIII wieku jest skolonizowany
i pełni rolę takiego ogromnego supermarketu,
do którego lata się po zakupy.
Przy czym jasna strona jest zaludniona przez Rosjan,
a ciemna strona przez Chińczyków.
I stąd właśnie ten pomysł na tytuł.
Tam jest taki właśnie rozdział, kiedy Nadia Chaborowa ze swoją ciocią Szurą
lecą na zakupy promem na Księżyc.
I kiedy wysiadają tam, to ten zapach, który czują,
przypomina bohaterca o stolicą mieście, które najbardziej kocha na świecie.
Myślę, że niuansów, odniesień do różnych zmysłów
w książce Księżyc ma zapach Warszawy możecie znaleźć o wiele, wiele więcej.
Polecam książkę czytać z dużą uważnością.
I bardzo się cieszę, że w audycjach kulturalnych mogłam porozmawiać z jej autorem,
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera