Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Sztuka „Południk 21. Czapski – Kozera”

„Południk 21. Czapski – Kozera”

Aleksandra Galant 28 kwietnia 2026
„Południk 21. Czapski – Kozera”

Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej.

Punktem wyjścia dla wystawy są rysunki Józefa Czapskiego. Artysta utrwalał w szkicownikach i notesach ulotne chwile – fragmenty pejzaży, sceny rodzajowe czy portrety – tworząc prace będące zapisem wrażeń, światła i nastroju. Jeden ze szkicowników, zawierający zapiski i szkice z podróży po Ameryce Południowej, miał według legendy zaginąć w latach 50.

To nie pierwsza wystawa poświęcona twórczości Czapskiego zorganizowana w Kordegardzie. O pracach pochodzących z prywatnych kolekcji można posłuchać tutaj.

W dialog z twórczością Czapskiego wchodzą kolaże Grzegorza Kozery, powstałe pod wpływem podróży artysty do

Argentyny, odbytej w ramach stypendium Narodowego Centrum Kultury. Choć Kozera wyruszył śladami Czapskiego, w swoich pracach nie odtwarza spojrzenia mistrza, ale wchodzi z nimi w dialog. W swoich kolażach wykorzystuje fragmenty reprodukcji dzieł sztuki, map, architektury i pejzażu, budując wielowarstwowe kompozycje, w których przenikają się różne epoki i znaczenia.

Choć obu artystów dzieli pokolenie i język artystyczny, łączy ich szczególna uważność wobec świata. Zestawienie rysunków Czapskiego i kolaży Kozery ukazuje ciągłość doświadczenia artystycznego – od bezpośredniego zapisu chwili po analityczne strategie obrazowania.

Wystawę „Południk 21. Czapski – Kozera” można oglądać w Kordegardzie do 14 czerwca 2026r. W Audycjach Kulturalnych opowiedzieli o niej kuratorka Katarzyna Haber oraz autor kolaży Grzegorz Kozera.
Zdjęcia: Narodowe Centrum Kultury/ fot. Grzegorz Karkoszka.

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Mam nadzieję, że nasze słuchaczki i nasi słuchacze rozpoznają już charakterystyczny pogłos,
który towarzyszy naszym, jak mam nadzieję, regularnym wizytom w Kordegardzie, Galerii Narodowego Centrum Kultury.
Spotykamy się tutaj po raz kolejny, a to za sprawą wystawy Południk 21 Czapski-Kozera.
Będziemy rozmawiać m.in. o twórczości Józefa Czapskiego, również dlatego, że w tym roku obchodzimy jego rok.
Tak to zostało w Polskim Parlamencie przyjęte.
Wystawa jest jednym z elementów obchodów, czy sposobów na uczczenie tego roku.
I będą o niej dzisiaj opowiadać goście, kuratorka pani Katarzyna Haber, a także artysta i współtwórca wystawy,
bo to jego dzieła również na ścianach w Kordegardzie można oglądać, pan Grzegorz Kozera.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
Zacznę od pytania trochę prowokacyjnego.
Oczywiście w pełni gotowa na to, że państwo gwałtownie zaprzeczą,
może nawet zarzucą mi nieprzygotowanie, ale zaryzykuję.
Czy prace, rysunki lub notatki z pewnego zaginionego notatnika lub szkicownika,
zaginionego dawno temu w Argentynie, my tutaj w Kordegardzie odnajdziemy?
Niestety tych prac nie ma w Kordegardzie, ale są inne prace z Ameryki Południowej,
co też jest rarytasem, dlatego że tych prac jest po prostu stosunkowo niewiele.
Józef Czapski pojechał do Ameryki Południowej w 1955 roku kwestować na rzecz kultury paryskiej.
Wygłaszał odczyty, zorganizował własną małą wystawę, zgubił również dziennik,
dziennik wypełniony rysunkami.
I w 2019 roku śladami Józefa Czapskiego do Ameryki Południowej pojechał Grzegorz Kozera,
stypendysta Narodowego Centrum Kultury, malarz, twórca kolarzy,
który dzięki wizycie, dzięki szukaniu śladów Czapskiego ustalił różne niesamowite fakty
dotyczące podróży Czapskiego, ale przede wszystkim przywiózł z tej podróży
owoc w postaci własnych kolarzy.
Nie żałuję w ogóle, że zaczęłam od tego dziennika, bo mam wrażenie, że ta historia była dużą inspiracją,
jeżeli chodzi o Pana pracę, ale też o powstanie tej wystawy.
Południk 21 myślę, że mieszkankom i mieszkańcom Warszawy także powinien być znany.
Wrócę do tych podróży, do wyprawy do Ameryki Południowej.
Jakie prace tam powstały?
I czy to właśnie śladami Józefa Czapskiego Pan podróżował?
Tak, marszruta historyczna Józefa Czapskiego była głównym dla mnie wskaźnikiem
naprowadzającym w trakcie własnego przemieszczania się po tym kontynencie.
Jakie prace powstały?
To były takie zalążki materiałów, zalążki koncepcyjne,
które po powrocie do Polski już nabrały formę kolarzowych kompozycji,
ale też i obrazu.
Wykonałem prawie 17 prac olejnych, których nie pokazujemy,
ale są też udokumentowane w postaci różnych wydawnictw.
No i właśnie około 30 kolarzy z realnych, autentycznych materiałów,
które znajdowałem podróżując tym szlakiem.
W jaki sposób prace zostały zestawione?
Pytam to również dlatego, że prace Józefa Czapskiego,
które tutaj w Kordegardzie oglądamy,
no to są prace, które chyba w dużej części pokazywane są po raz pierwszy.
Tak, prace Czapskiego to prace pochodzące z siedmiu kolekcji prywatnych.
W przypadku 80% z nich mamy premierową odsłonę.
One zostały pokazane w takim zupełnie nieoczywistym zestawieniu,
przemieszane z pracami kolarzowymi Grzegorza Kozery.
Też chodziło o to, żeby pokazać, jak jeden artysta oddziałuje na drugiego,
ale też pokazać po prostu taką ciągłość kulturową.
To, co jest charakterystyczne dla Czapskiego, to to, że on tworzył przez całe życie dzienniki.
Ponad 1500 stron dzienników powstało.
One są nadal odczytywane.
Odczytuje je pan Janusz Nowak w Krakowie.
Ale te dzienniki mają charakter kolarzowy,
ponieważ Czapski wklejał do nich różne druki ulotne,
wklejał bilety, zaproszenie.
I tutaj ten sam pomysł taki mnemotechniczny
towarzyszył Grzegorzowi w momencie tworzenia kolarza.
Aczkolwiek jest pewna różnica.
Uważamy, że w przypadku Czapskiego to jest taka całkowita afirmacja świata.
To jest ten zachwyt, który mu towarzyszy i w rysunkach, i właśnie w dziennikach.
Natomiast u Grzegorza jest taka nutka przekory.
Jest w tym czasami coś groteskowego,
coś, co powoduje, że odczytujemy go jako buntownika,
jako artystę, który jednak ma w sobie trochę właśnie takiej przekory
i nie takiego artysty ósmego dnia, który dekonstruuje, a nie konstruuje.
Przeciekawa jest ta opowieść.
Z dużym zaciekawieniem, nie ukrywam, patrzę też na Pana,
bo musi to być ciekawe doświadczenie,
słuchać słów ekspertki na temat własnych prac.
Tak, ja wciąż nie dowierzam, że spotyka mnie to szczęście,
że mogę prezentować pracę w Kordegardzie,
w Panią, w Centrum Kultury.
I jakby też słuchać właśnie, tak jak Pani powiedziała,
takich wypowiedzi Katarzyny Haber, kuratorki.
To jest pełnia szczęścia, pełnia takiego zadowolenia artystycznego,
którego życzę każdemu za artystów,
ale jest też to pokłos stypendium, o którym mówiliśmy,
które zostało mi przyznane.
Reasumując, to jest ten błysk, który mnie spotkał właśnie.
Pytam jeszcze o technikę.
Przyznam, że to jest pytanie na poły prywatne,
dlatego, że ja sama techniką kolarzu jestem zafascynowana.
Wydaje mi się to naprawdę wyjątkowa technika,
nie wartościując żadnej z nich.
Dlaczego kolarze?
Tak naprawdę jest to forma, która ma tak liczne oblicza,
tak liczne warianty stylistyczne.
To jest tak jak z farmami w malarstwie sztalugowym.
Papier, wydruk, dokument jest tylko tym narzędziem początkowym.
Od naszej intencji, od naszej kreacji,
samopoczucia zależy już o serdeczny finał prac.
Zastawienie ze sobą przypadkowych elementów na przypadkowym podłożu
może właśnie powodować te zachwyty, olśnienia.
To też wyostrza naszą czujność, tak jak Józef Czapski patrzył na świat pozornie zwykły
i codzienny w jakimś pilecie, w wydruku, w skrawku papieru.
Można też odkryć fascynujący materiał do dalszej pracy.
Przyszła mi do głowy właśnie analogia a propos tego, o czym Tygaś omówiłaś,
że te dzienniki Czapskiego były pełne, czy druków ulotnych, czy biletów,
również miały taki charakter kolażowy.
Zapytam z kolei o rysunki Czapskiego, dlatego że nie jestem pewna, czy części z nich.
To są już rysunki z tego momentu, kiedy jego prace uległy pewnej zmianie
ze względu na problemy ze wzrokiem, których zaczął doświadczać.
Na wystawie pokazujemy bardzo różne prace.
Najwcześniejsze pochodzą z początku lat 50.
Ostatni rysunek jest z początku lat 90.
Tych prac, które są właśnie wynikową tych jego problemów zdrowotnych
jest w gruncie rzeczy bardzo niewiele.
Tutaj kilka jest zaledwie takich prac z lat 80.
Jedna datowana na początek lat 90.
Z niesamowitym wpisem, taką adnotacją.
Tutce ostatni rysunek.
I chodzi o Tutkę Niemojewską, która prowadziła taki mały pensjonat w Seji,
gdzie Czapski był częstym bywalcem.
Ale prace są z dużą rozpiętością w czasie tworzonej.
I to powoduje, że możemy zaobserwować bardzo różne stylistyki.
Mamy i prace rysunkowe, i tworzone piórkiem, bardzo delikatne, i akwarele,
i niesamowicie ekspresyjne prace malowane tuszem i pędzlem kapitalne.
W ogóle to też pokazuje, jaki Czapski był różnorodny.
Tutaj nie ma właściwie nudy.
Mamy kilka takich momentów, kiedy można rozpoznać pewną charakterystyczną stylistykę,
czy dukt pędzla, czy właśnie tę linię charakterystyczną dla Czapskiego.
Ale te prace są, każda jest właściwie inna.
I one mają ten wielki walor, że pokazują ogromne spektrum możliwości artysty.
To tylko potwierdzam przypuszczenie, że wizyta w Kordegardzie pozwoli odkryć twórczość Czapskiego
w takim sensie dosłownym, obserwując, jak ona się zmieniała.
Natomiast jestem ciekawa, czego raczej Pan dowiedział się o Czapskim,
jak zaczął interpretować jego pracę, czy też rozumieć jego twórczość,
po wyprawie przez kraje Ameryki Południowej.
Zdałem sobie sprawę, że tak naprawdę przed każdym z artystów
jest jeszcze masa nieodkrytych wątków historii w życiu Józefa Czapskiego.
Te dzienniki, o których powiedziała Pani Haber, są potencjalną skarbnicą wiedzy.
Gdyby ktoś miał niedosyt, czy nawet sam chciałbym dalej zajmować się twórczością Czapskiego,
po powrocie z Ameryki Południowej, wiem, że w dziennikach znajdą się kolejne podpowiedzi,
tropy, sugestie do dalszego wprowadzenia działań artystyczno-badawczych.
Trudne pytanie. Podejrzewam, że trudno jest wybrać element na wystawie wart szczególnej uwagi,
ale być może jest tutaj jakieś zestawienie i jakieś prace, na które naszym słuchaczkom i słuchaczom
warto w szczególny sposób zwrócić uwagę.
Zdecydowanie są chociażby prace właśnie z Argentyny. Zresztą nie tylko z Argentyny.
Dwie prace są z Argentyny. Jedna autoportret Czapskiego ma podpis RIO i jest to praca wyjątkowo ciekawa,
dlatego że pokazuję Czapskiego siedzącego przed lustrem ze skrzyżowanymi rękami, z gołymi, bosymi stopami
i widać to skupienie artysty, które sam siebie portretuje.
Natomiast dwie prace, o których wspomniałam, argentyńskie też są kapitalne.
To są prace, które z kolei przedstawiają ryby i ryby i kraba.
I tam jest w ogóle taka szalenie ciekawa notatka, którą rozszyfrowaliśmy dzięki panu Januszowi Nowakowi z Krakowa,
który rozczytał te szyfry, te hieroglify Czapskiego i dowiadujemy się z tej notatki,
że to były po prostu takie preludium do obrazu.
Tam jest wpisane cały zielony i szary, gęba zielona, ogony różowy.
Tego wszystkiego można się dowiedzieć na wystawie u nas.
Nie wszystkie notatki są rozszyfrowane, ale to co mogliśmy, to zdecydowanie udało nam się podpisać
i widać, że Czapski bardzo często myślał właśnie o rysunkach jako szkicu do przyszłych obrazów.
Kiedy zdarza mi się rozmawiać z kuratorami, kuratorkami, historykami, historyczkami sztuki, badaczami,
mam wrażenie, że to musi być przepiękna przygoda, takie właśnie odkrywanie prac,
odkrywanie twórców, artystów, rozszyfrowanie zapisków sprzed kilkudziesięciu lat.
Nie wyobrażam sobie emocji, jakie temu towarzyszyły.
Emocje są ogromne, natomiast dla mnie też niesamowitą przygodą jest obcewanie z kolarzami Grzegorza Kozery.
Dlaczego? Dlatego, że kolarz jest bardzo trudną techniką.
To jest tylko pozornie łatwe, natomiast stworzenie dobrego kolarzu,
czasami ze śmieci, ze skrawków, z jakichś elementów, które zupełnie nie kojarzą się ze sztuką
jest po prostu niesłychanie trudne, a te kolarze Grzegorza są bardzo wysmakowane.
Bardzo Państwa zachęcam do obejrzenia tej wystawy właśnie tak, jak ona jest powieszona,
czyli przemieszane prace Czapskiego i Grzegorza Kozery, też żeby zobaczyć ten niesamowity dystans,
który Grzegorz Kozera właśnie przez mrugnięcie okiem do widza buduje wobec prac Czapskiego.
Ale równocześnie myślę, że to jest po prostu niesamowicie ciekawa przygoda.
Wrócę zatem z pytaniem o taki szczególnie dla Pana istotny fragment tej wystawy, czy też zestawienia.
Czy pokusiłby się Pan o wskazanie takiego elementu?
Zgodzę się z kuratorką Katarzyną Haber, że ten początek z rybami i krabami,
to jest takie wypłynięcie na ocean malarski-kolarzowy tutaj na wystawie.
Później już właśnie w myśl takiego kuratorskiego zamysłu,
nasze prace się przenikają, dialogują ze sobą
i taką prędkość, taką właśnie zachętę do takiego podejścia
rozpoczynają te dwie historyczne prace z 1955 roku.
Wspomniałam o tym przed kilkoma minutami.
Dopytam zatem go woli ścisłości o Południk XXI, czy też Południk XXI,
który rzeczywiście brzmi egzotycznie,
a w kontekście tych południowoamerykańskich podróży może rozbudzać fantazję.
Myśląc nad tytułem wystawy, myślałam o dalekich podróżach.
Właśnie tutaj jednak przyświecałam i myślę o tym Czapskim,
który był takim przymusowym emigrantem,
o jego podróży zupełnie niebywałej, egzotycznej do Ameryki Południowej.
No i pomyślałam sobie, no tak, dochodzi do spotkania tych dwóch artystów.
Jednego, który podróżował w 1955 i Grzegorza Kozery,
który podróżował zupełnie współcześnie szlakiem Czapskiego.
Dochodzi do tego spotkania w Warszawie.
Zaczęłam sprawdzać, jaki południk przebiega przez Warszawę
i okazało się, że jeszcze południk 21, czyli mamy to oczko,
bo tę symboliczną liczbę, która myślę, że budzi jak najlepsze emocje.
A południk 21 historycznie przebiega jako punkt geodezyjny
wyznaczony przy Tatrze Wielkim, więc jesteśmy po prostu dosłownie w Kordegardzie tuż obok.
I taki niesamowity zbieg okoliczności, kiedy nie do końca przekonana,
czy to jest właściwy tytuł wystawy, zadzwoniłam do Grzegorza
z pytaniem, jak ustosunkowuję się do tego tytułu.
I Grzegorz mówi, dobrze, to wytłumacz się.
No i ja opowiedziałam, z czego to się wykluło.
I Grzegorz mówi, a wiesz, że jedna z moich prac ma tytuł Południk Czapski.
Nie ma przypadków, to już jest tak ode mnie.
Czy te prace możemy oglądać tutaj na wystawie?
Tak, jest ta praca wystawiona w bloku właśnie takich historycznych plonów z Ameryki Południowej.
Dlaczego Południk Czapski?
Kto zna figurę Józefa Czapskiego, ten kojarzy, jak był wysokim, rosłym mężczyzną,
prawie dochodzącym do dwóch metrów wzrostu.
Zastawiony z kontynentem Ameryki Południowej,
całą swoją wysokością niemalże wpisuje się w długość Południka.
Więc to było oleśnienie moje z pracy nad kolarzami.
Ten tytuł idealnie oddaje też lokalizację, w której się znajdujemy.
Parę kroków stąd mieści się siedziba Akademii Sztuk Pięknych,
gdzie mam przyjemność pracować.
Rektorat tej uczelni mieści się w Pałacu Czapskich.
A sam Czapski w 1918 przez bardzo krótki moment
pobierał lekcje rysunku na tej uczelni.
Więc tych koincydencji było naprawdę dosyć dużo.
Nic nie dzieje się przez przypadek.
Nie tylko wielkie podróże, ale także wielkie odkrycia
i wielkie emocje tutaj na wystawie Południk 21
Czapski Kozera, którą do połowy czerwca można oglądać w Kordegardzie.
A dzisiaj opowiadali o niej kuratorka Katarzyna Haber
oraz twórca prac, artysta, autor kolarzy Grzegorz Kozera.
Bardzo dziękuję za to spotkanie.
Bardzo dziękuję.
Dziękuję uprzejmie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Wybitny malarz, pionier powojennej awangardy i charyzmatyczny profesor gdańskiej Akademii Sztuk Pięknych. Życie i twórczość jednego z najważniejszych pomorskich artystów drugiej połowy XX w. przybliża najnowsza wystawa w Muzeum Miasta Gdyni. Ekspozycja wpisuje się w obchody stulecia miasta. Kazimierz „Kachu” Ostrowski był postacią nietuzinkową, niezwykle ciepło wspominaną przez kolejne pokolenia… Czytaj dalej o Kachu totalny. Sztuka Kazimierza Ostrowskiego

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec