Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Dziś w audycjach kulturalnych mam okazję rozmawiać z doktor habilitowaną Katarzyną Jóźwiak-Moskal,
profesor Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, kuratorką wystawy Henryk Lula, ceramika, sztuka materii.
To jest ekspozycja prezentowana w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki.
Dzień dobry pani profesor.
Dzień dobry, dzień dobry pani, dzień dobry wszystkim.
Ponad 100 obiektów ceramicznych znalazło się na tej ekspozycji prezentującej pełen przekrój twórczości profesora Henryka Luli
od wczesnych lat sześćdziesiątych po prace wykonane ostatnio.
I może zaskakiwać konsekwencja stylu artysty, bo te obiekty ustawione razem nie zdradzają wcale czasów, w jakich powstawały.
Mamy na przykład dwie takie wysokie butle stojące obok siebie.
Powiedzielibyśmy od kompletu, z jednej serii, tymczasem dzieli je 30 lat.
Ten styl profesora Henryka Luli jest bardzo określony i konsekwentnie realizowany przez lata.
Tak, ja nawet kiedyś pytałam pana profesora, czy nie miał takiej pokusy, żeby spróbować jakiejś innej techniki.
Teraz bardzo takie popularne stają się różne tak zwane alternatywy, sposoby wypalania, barwienia, ceramiki.
I pan profesor powiedział mi po chwili na mysł, że oczywiście podobają mu się niektóre z tych efektów i może nawet by spróbował,
ale jeżeli coś chce się robić naprawdę dobrze, jeżeli to coś jest dla nas ważne,
no to nie ma czasu na to, żeby się rozdrabniać, poszukiwać innych dróg.
Trzeba po prostu doskonalić to, co jest dla nas najważniejsze.
I dlatego on właśnie zawsze pozostawał wierny swojemu wytyczonym przez siebie kierunkowi.
Miała pani okazję poznać od środka też ten styl pracy profesora w pracowni.
Jak opisałaby pani jego sposób działania, jego podejście w ogóle do pracy warsztatowej?
Pan profesor jest osobą taką bardzo, jak to powiedzieć, dobrze zorganizowaną.
Pracuje z dużym zaangażowaniem, które przejawia się w tym, że jeżeli się już do czegoś bierze,
to robi to najlepiej, jak to tylko możliwe.
Pan profesor posługuje się formą negatywową, gipsową, kształtów brył, które wcześniej sam oczywiście przygotowuję,
bardzo uważnie je kształtuję.
Natomiast każda z tych prac jest unikatem, ponieważ nawet przy wykorzystaniu form,
każda kolejna forma jest przez pana profesora indywidualnie kształtowana dodatkowo.
Jest oczywiście, oprócz tych detali, które buduje, ma inne proporcje, ma trochę inne rozłożenie ciężarów.
Za każdym razem pan profesor poszukuje trochę innego kształtu, bo ma na myśli właśnie inną materię szkliwa.
Te szkliwa i ta materia ceramiki, o której jest mowa nawet w tytule wystawy, jest ogromnie ważna,
bo te szkliwa, które profesor sam według własnych receptów przygotowuje, to jest po prostu nowy twór,
nowa zupełnie jakość i pan profesor, kiedy przygotowuje kształt, kiedy przygotowuje bryłę przestrzenną,
wie już jak chce, żeby ona wyglądała na samym końcu.
Więc to są takie bardzo długotrwałe przygotowania.
Lepienie tak zwane z gliny to jest zaledwie, ja bym powiedziała, preludium.
W międzyczasie właśnie pracuje nad szkliwami.
Natomiast muszę tutaj od razu tak przyznać się, że pan profesor nie ujawnia swoich warsztatowych,
takich codziennych czynności.
Robi to w swojej pracowni, którą sobie zbudował.
Bardzo lubi tam pracować.
Także nawet kiedy mogę powiedzieć, że znam go wiele lat, bo najpierw byłam jego studentką,
potem asystentką, to raczej nie było mi dane przyglądać się dokładnie, jak pan profesor pracuje.
Moje podpytywanie oczywiście było nagrodzone odpowiedziami bardzo takimi obszernymi,
ale zaledwie odpowiedziami.
Pan profesor pracuje odosobnieniem, że tak powiem.
Czyli myśląc o profesorze Henryku Luli, myśli pani o nim głównie jako o eksperymentatorze,
który rozwija technologię, szuka receptur szkliw, to jest dla niego najważniejsze?
Ja myślę, że to nie jest eksperymentowanie dla eksperymentowania.
Pan profesor poszukuje, nie wiem czy nazwałabym to eksperymentowaniem,
on poszukuje kształtów, myślę, doskonałych, takich, które odpowiadają jego oczekiwaniom.
Ma, jak widać z wystawy, pewien bardzo, można powiedzieć, sprecyzowany obszar tych poszukiwań,
a no cóż, no ideału chyba nigdy nie osiągniemy, po prostu do niego dążymy.
I ja raczej tak bym widziała tą pracę pana profesora.
To wrócę jeszcze na chwilę do samych kształtów, też myśląc o rzeźbiarskim wykształceniu profesora.
Próbowałam odwiedzając tę wystawę dojrzeć, co znajduje się w środku radiolarii,
takiego obiektu, który przypomina oceaniczną gąbkę.
No, jest to praca, która nadal mogłaby pełnić funkcję użytkową,
bo w pewnym sensie nadal pozostaje też naczyniem,
no ale oddanie tak precyzyjnych kształtów w glinie nie może być łatwym zadaniem.
Tak. Wielokrotnie na wystawach pana profesora podpytywano mnie, jak on to robi.
Ja wtedy musiałam niestety rozłożyć ręce i powiedzieć szczerze, że nie wiem.
A prawda jest, myślę, taka, że pan profesor po prostu cierpliwie kształtuje rzeczywiście,
po prostu glinę. Natomiast jego metody pracy, on twierdzi, że są bardzo proste.
Pan profesor rzeczywiście jest z wykształcenia rzeźbiarzem.
Był studentem profesora Stanisława Hornopopławskiego, którego jeżeli zna się pracę,
to można łatwo stwierdzić, że synteza, prostota, taka klarowność formy przestrzennej
były jego cechą właśnie charakterystyczną jego pracy.
Myślę, że to panu profesorowi Henrykowi Luli też odpowiadało.
On nie miał nigdy skłonności do takiego wzbogacania tych form niepotrzebnymi zupełnie detalami,
natomiast precyzyjnie wykonywał te, które są absolutnie niezbędne.
I powracając do radiolarii, ich jest kilka wersji na tej wystawie.
Można się przyglądając im stwierdzić, że mają różnego rodzaju te otwory,
trochę inaczej kształtowane, różnej wielkości też te otwory są.
I jeszcze jest jedna cecha dosyć ważna dla ceramików, bo ceramicy wiedzą,
jak trudną materią jednak jest glina, taka niby miękka i przyjemna w dotyku.
Mianowicie niektóre z nich są pełne te zagłębienia, niektóre są otworami ażurowymi
i w środku jest jeszcze jedno naczynie, pełne naczynie, czyli one mają jakby dwie warstwy te formy.
I to jest duża trudność, dlatego że glina po to, żeby mogła być wypalona,
czyli żeby mogła stać się ceramiką, najpierw się musi skurczyć, czyli oddać całą wodę.
Po tą wodę, którą oddaję, a która jest potrzebna po to, żeby ona była plastyczna wcześniej,
właśnie się kurczy.
Jeżeli to wysychanie nie przebiega w kontrolowany, równomierny sposób,
to to, co najpierw się skurczy i jest już nieelastyczne jakby, jest mniejsze,
ciągnie potem to, co, albo inaczej, jest pociągane przez to, co dopiero potem bschnie
i następują pęknięcia i po prostu czasami destrukcja formy.
Ten proces może nie aż tak silny, nie w tak dużym stopniu,
później powtarza się jeszcze przy wypale w piecu, w wysokich temperaturach,
także to są takie formy, które dla odbiorcy na pierwszy rzut oka nie są zupełnie istotne
i nie wiążą się z jakąś trudnością, a to są dużo, dużo trudniejsze technicznie
do wykonania formy.
Natomiast myślę, że Pan Profesor, i tu właśnie widać dobrze na przykładzie tych radiolarii,
tą jego taką potrzebę poszukiwania doskonałości, tego, żeby kolejna materia szkliwa
na tych formach wyglądała dobrze, żeby szkliwo tworzyło z tą bryłą gliny
po prostu nową bryłę, jakby nową skałę, tak by można było powiedzieć.
To chyba wyjaśniła Pani teraz też tytuł tej ekspozycji, sztuka materii.
Poruszę jeszcze wątek jednej z części tej wystawy, tej, która dotyczy kaflis,
pieca wielkiego z dworu Artusa, który został zniszczony w czasie II wojny światowej.
Profesor Henryk Lula odtworzył 40% kafli z tego właśnie renesansowego pieca.
Monumentalna praca, która nie udałaby się bez znakomitego opanowania warsztatu.
Jakie znaczenie ta praca nad kaflami ma dla samego profesora?
Myślę, że bardzo duże, bo jakby problem odrestaurowania tego pieca trwał w czasie.
Na początku konserwatorzy mieli do użytku te kafle, które się zachowały
i jak wiadomo są różne szkoły konserwacji i rekonstruowania zabytków.
Niektóre próbują odtwarzać jak najlepiej, jak najdosłowniej jakby wygląd danego obiektu historyczny,
natomiast są takie, które uważają, że nie należy udawać czegoś, prawda,
i nie wiem, przemalowywać, podmalowywać, kiedy to jest tylko atrapa.
Pan profesor zaproponował, że po prostu zrobi takie same kafle i to na początku się spotkało
z pewnym powątpiewaniem, właśnie dlatego, że ta technologia ceramiki taka jest,
że trzeba znaleźć odpowiednią masę, trzeba przewidzieć jej skurcz,
żeby forma, którą się przygotowuje, była potem tej samej wielkości,
którą mają kafle zachowane.
Trzeba odnaleźć szkliwa, które oczywiście z naszego punktu widzenia są wspaniałe,
piękne, te historyczne oryginały, natomiast zrobić takie same szkliwa
i powtórzyć nawet ich błędy, bo i takie tam są, no jest już dużym wyzwaniem
i rzeczywiście to, co pani powiedziała na początku, gdyby nie ogromna wiedza
technologiczna, gdyby nie praktyka, gdyby nie świadomość tego, jak ten materiał
należy potraktować pana profesora, no to pewnie dla kogoś innego byłoby to wyzwanie
ponad miarę. Pan profesor oczywiście wykonał pewne zabiegi technologiczne,
które, jak sam w artykule monografii, którą można sobie nawet w internecie
odnaleźć i przeczytać, wyjaśnił, trochę zmieniały tę oryginalną drogę
wykonywania kafli, no ale efekt końcowy jest taki, że mamy po prostu ceramiczne,
szkliwione kafle, można powiedzieć identyczne z historycznymi oryginałami,
nie są to żadne farby, żadne lakiery, żadne masy na zimno formowane,
więc myślę, że pan profesor tą pracą udowodnił, że jest po prostu mistrzem ceramiki.
Mogę sobie tylko wyobrazić, co czuje artysta, w tym przypadku artysta też rzemieślnik,
musząc odtworzyć jakiś błąd technologiczny, ale wracając jeszcze do autonomicznych
obiektów ceramicznych, tych z pierwszej części wystawy, czy wie pani może,
które odkrycia, być może też konkretne prace są dla Henryka Luli szczególnie
satysfakcjonujące, takie traktowane przez niego samego jako ważne osiągnięcia?
Pan profesor nie jest skłonny do opowiadania i chwalenia się swoimi osiągnięciami.
Muszę powiedzieć, że przez długie lata pracy wspólnej w pracowni Akademii
rzadko przytrafiały nam się rozmowy o pracach pana profesora.
Raczej skupialiśmy się na wszystkich innych obiektach dookoła, czyli studenckich pracach.
Natomiast z takich rozmów, czasem odpytywań, myślę, że ogromną satysfakcją dla pana profesora
Jedne z pierwszych to są prace z Muzeum Narodowego w Gdańsku, ale też wypożyczone z Muzeum
To są te prace ze szkliwami takimi strukturalnymi, fakturowymi bardzo, ponieważ to jest
szkliwo, które pan profesor sam wykonał, będąc jeszcze młodym twórcą, ze szkliwa,
które zostało wyrzucone jako nie nadające się do pracy, bo nie spełnia właśnie
podstawowych warunków technologicznych, nie umożliwia wykonania dobrego, gładkiego
Pan profesor poszedł jak gdyby za błędem tego szkliwa i postanowił tą fakturę,
strukturę jeszcze wzbogacić.
I rzeczywiście efekt jest fascynujący, myślę, i dla przyglądającego się trudny
nawet do rozszyfrowania, jak to mogło być zrobione, czy to jest rzeźbionek, jak mógł
uzyskać tą strukturę.
Więc myślę, że to są ważne prace.
Ważnym też osiągnięciem było takie własne też odkrycie, jak można zastosować
w szkliwach, redukcyjnych szkliwach związki srebra.
To są również obiekty z Muzeum Gdańskiego, taka duża tak zwana dynia,
ale te radiolarię, czyli właśnie te bardzo pracochłonne, te wszystkie muszle
z piórami i jest jeszcze jedna taka bardzo trudna forma do wykonania
technologicznie, z której myślę, że pan profesor jest bardzo dowolony.
To jest taka praca, która się nazywa Roseta.
Natomiast gdybym miała powiedzieć, że coś jest naj...
to nie umiałabym tego zrobić.
Myślę, że trzeba zapytać samego artystę, bo teraz mi się też jakby dopiero zobaczyło
w wyobraźni, bo nie jestem teraz na wystawie, że te czarne formy gliniane
z silnej redukcji gliny, szlifowane, polerowane, to również jest taka praca,
którą pan profesor mógłby jako taki znak firmowy swojej twórczości przedstawić.
I są to prace, które też właściwie wyglądają jak zrobione z jakiegoś
niesamowitego minerału, jakiejś materii, bazaltu, czegoś takiego.
Fantastyczne, zupełnie mistrzowsko wykonane obiekty, które są wynikiem właśnie
takiej długotrwałej w czasie i z wysiłku włożonego pana profesora pracami,
które są jego wizytówką niewątpliwie. Więc prawda jest taka, jakbym miała to skrócić,
że tak naprawdę ja nie wiem. Może bardziej to są moje wyobrażenia o tym,
co pan profesor najbardziej ceni w swojej pracy, to co powiedziałam,
ale myślę, że właściwie to tam nie ma takich obiektów, których pan profesor
nie uznał za warte pokazania, bo po prostu je wybrał. To są te prace,
które postanowił właśnie na tej wystawie, na ważnej dla niego i dla nas wszystkich
oczywiście wystawie pokazać.
Tak, to dodajmy największa dotąd wystawa prac Henryka Luli.
Na ścianach sali wystawowej w Zachęcie znajdą Państwo też kilka cytatów
samego artysty. I pozwolę sobie może przytoczyć jeden z nich.
Ceramika nie może wywołać euforii, do jakiej jest zdolna doprowadzić ludzi,
na przykład muzyka. Jej działanie jest też bardziej skryte niż w przypadku malarstwa
czy rzeźby. Koniec cytatu. No ja muszę powiedzieć, że mnie ta wystawa
i obcowanie z tymi obiektami bardzo uspokoiły.
Wyszłam z zachęty naprawdę odprężona.
I to nie jest takie oczywiste działanie ceramiki,
która przecież jest takim też materiałem, z którym obcujemy każdego dnia,
nawet się nad tym nie zastanawiając.
No tak, taka jest rzeczywiście prawda, że ceramika nas otacza wszędzie.
My wcale o tym nie myślimy. Jeżeli potraktujemy wypaloną glinę właśnie
jako ceramikę, szeroko rozumianą, no to trudno właściwie
obracając się dookoła siebie, nie znaleźć jakiegoś przejawu
tej techniki. Boidomy z tego zbudowane, prawda, i możemy odnaleźć
elementy zdobnicze, ale przede wszystkim używamy ceramiki na co dzień.
Prawda jest taka, że ceramika jest właściwie prawie zawsze naczyniem,
bo to jest, wszystkie te formy, nawet dla nas, te na wystawie,
nawet dla nas jakby pełne i zamknięte, są w środku puste.
One wszystkie zrobione są z takiej grubości ścianki ceramicznej gliny,
około półtora, powiedzmy, centymetra, tak średnio i w środku są puste.
Więc rzeczywiście to są takie formy, które z czymś nam się kojarzą,
coś nam przypominają, budzą jakieś emocje, nie właśnie euforię może,
ale takie emocje, które powodują, że czujemy się dobrze,
że czujemy się na miejscu, że czujemy się w środowisku,
które jest dla nas dobre, miłe, te barwy, które nie są ani krzykliwe,
ani jakieś takie nieprawdopodobne, tak bym powiedziała, prawda,
przypominają nam też przyrodę, to co nas otacza.
I rzeczywiście, ja bym powiedziała, że jeszcze fakt,
że te bryły są tak świetnie zbudowane, one mają piękne proporcje,
one są bardzo harmonijne, one są takie pełne, pewne, znalezione, odnalezione,
tam się nie czuje jakiegoś wahania, jakiejś niepewności,
więc rzeczywiście to poczucie spokoju, takiej satysfakcji,
takiego wyciszenia, myślę, jest tym uczuciem, które nam towarzyszy
przy oglądaniu, oprócz oczywiście zachwytu i takiego niedowierzania,
jak to możliwe, że ktoś to po prostu zrobił rękoma.
Pan profesor ma chyba, może nie na myśli, kiedy to robi,
ale po prostu intuicyjnie poszukuje tej właśnie harmonii, tego spokoju,
takiego znalezienia doskonałej miary materiału, którym się posługuje
i to jest rzeczywiście taki efekt, który właściwie na twarzach wywołuje uśmiech.
Ja kiedy byłam na wystawie później już po wernisarzu,
to zauważyłam, że wszyscy, którzy tam chodzą, są właśnie tacy uśmiechnięci,
zadowoleni, nie ma tam pytań niepotrzebnych typu ojej, a po co,
nie ma jakichś dylematów typu, nie wiem, etycznego, moralnego,
czy jakiegokolwiek innego, tam się po prostu odczuwa właśnie takie zadowolenie,
życiowe zadowolenie.
To są chyba te kształty doskonałe, jak powiedziała pani o nich
na początku naszej rozmowy.
Doktor habilitowana Katarzyna Juźwiak-Moskal była dziś gościnią audycji kulturalnych.
Pani doktor jest kuratorką wystawy Henryk Lula, ceramika, sztuka materii.
Te ekspozycje mogą Państwo jeszcze zobaczyć do 19 maja
w zachęcie Narodowej Galerii Sztuki.
Serdecznie polecamy, a ja bardzo dziękuję.
Ja również bardzo dziękuję i bardzo serdecznie zapraszam na wystawę.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
