Wybrany utwór: Jerzy Zalszupin – ikona brazylijskiego modernizmu
Po raz pierwszy w Polsce i Europie możnazobaczyć projekty autorstwa Jerzego Zalszupina – Polaka, który stał się ikoną brazylijskiej architektury i designu. „Warszawa – São Paulo – Warszawa” to okazja, by poznać jego niezwykłą biografię, warsztat twórczy oraz zobaczyć oryginalne projekty.
Jerzy Zalszupin urodził się w Warszawie w 1922 roku. Pochodził z żydowskiej rodziny. W 1939 roku schronił się w Rumunii, gdzie ukończył studia architektoniczne na uczelni w Bukareszcie. Następnie wyjechał do Francji, a na stałe osiadł w São Paulo – nowoczesnym, tętniącym energią brazylijskim mieście. Już po dwóch latach otworzył własne studio i manufakturę mebli „L’Atelier”, gdzie opanował techniki gięcia i modelowania egzotycznych gatunków drewna. Dzięki oryginalnemu wzornictwu oraz doskonałej jakości wykonania, jego projekty szybko zyskały uznanie, czyniąc go jedną z czołowych postaci tzw. „złotego wieku” brazylijskiego designu i architektury.
Jako architekt brał również udział w projektowaniu obiektów użyteczności publicznej, biurowców i kompleksów mieszkaniowych.
Na ekspozycji „Warszawa – São Paulo – Warszawa” można podziwiać około trzydziestu obiektów, w tym ikoniczny, pierwszy fotel Dinamarques, stolik Petalas czy wózek do herbaty, który inspirowany jest wspomnieniami z dzieciństwa w Polsce. Pokazane zostały również projekty architektoniczne, oryginalne szkice, fotografie oraz dokumenty.
Wystawa „Warszawa – Sao Paulo – Warszawa” jest czynna w Willi Gawrońskich w Warszawie do 19 października 2025 r. W Audycjach Kulturalnych opowiedziała o niej Basia Czyżewska, reprezentująca Fundację Visteria.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Jest w naszym kraju bardzo wiele miejsc, które być może wielokrotnie mijaliśmy,
ale z różnych powodów nie mogliśmy albo nie mieliśmy sposobności wcześniej tam wejść.
Mogą to być zarówno zamki i pałacy, jak i przepiękne kamienice, które znajdują się w centrum miast,
no ale jakoś brakuje czasem okazji, żeby zajrzeć, po prostu zapukać do drzwi.
Jest taka kamienica w Warszawie, w Alejach Ujazdowskich, nazywa się Villa Gawrońskich,
gdzie regularnie pokazywane są wystawy.
Wystawy naprawdę wyjątkowe, bo przypominające historie i życiorysy twórców, które warto znać.
I taką postacią z całą pewnością jest Jerzy.
Sal Szupin, żydowski architekt polskiego pochodzenia, który jest prawdziwą ikoną,
jeżeli chodzi o design, architekturę i projektowanie w odległej Brazylii.
Dlaczego w Polsce mówi się o nim do tej pory niewiele?
I dlaczego wystawa Warszawa, Sao Paulo, Warszawa, tak naprawdę po raz pierwszy pokazuje dorobek tego artysty?
O tym będę rozmawiała z Basią Czyżewską, reprezentującą Fundację Wisteria.
Witaj w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Dlaczego taki jest? Myślę sobie, że Jerzy z Al Szupin jest jedną z wielu postaci,
które gdzieś na świecie mają rangy kultowych, wybitnych, które należą do absolutnego kanonu.
Natomiast w Polsce dopiero gdzieś powoli zaczynamy o nich mówić.
Może dlatego, że z Polski wyjechał w 1939 roku, a potem swoją karierę rozwijał za oceanem.
Być może też tak popkultura nie interesowała się designem.
No fakt jest taki, że rzeczywiście Jorzy z Al Szupin, bo jego imię można wymawiać pewnie na wiele sposobów, ale jego rodzina mówi na niego Jorzy.
Rzeczywiście jest niezwykłym nazwiskiem w Brazylii.
Jest kojarzony z brazylijskim modernizmem, z taką odmianą stylu narodowego, która stworzyła tożsamość współczesnej Brazylii.
O początkach jego historii również chciałabym powiedzieć. To jest gotowy scenariusz filmowy.
Rodzi się w Warszawie, z której właściwie tuż po maturze w 1939 roku musi wyjechać.
Studia architektoniczne kończy w Bukareszcie. Kończy je w momencie, kiedy opanował już język rumuński.
Później krótka przygoda we Francji, Dunkierka, no i Brazylia.
Rzeczywiście droga niezwykła, mimo że oczywiście te wojenne biografie mają to do siebie, że w różnych zakątkach świata się dzieją.
To jest bardzo ciekawa historia o architekcie, który pod koniec lat czterdziestych, praktykując już we Francji, zdaje sobie sprawę, że Europa nie ma mu wiele do zaoferowania,
bo nie należy do środowiska, bo jest migrantem, bo ma wielkie ambicje i w pewnym momencie, czytając magazyn branżowy,
dowiaduje się o tym niezwykłym wzroście gospodarczym w Ameryce Południowej, o tym, że gospodarka jest w piku, że miasta wyrastają właściwie z podziemi i tworzą je architekci, wizjonerzy.
I to jest tak naprawdę wielkie laboratorium dla modernistów.
No i on postanawia wziąć w tym udział i nie myśląc długo, udaje mu się załatwić wizę, wsiada na statek samotnie i odbywa podróż w nieznane,
bo on tam nie ma żadnego punktu zaczepienia, ma jakieś przypadkowe spotkania, które go kierują we właściwe miejsca,
ale tak naprawdę jako taki właśnie młody architekt, dosłownie ze swoją pracą dyplomową pod pachą,
to jest to dziewięć tablic, które później posłużą mu jako takie elementy zaskrywające szybę w drzwiach pokoju.
On jakby jest bardzo praktyczny i wie, że to jest jego portfolio, ale z drugiej strony musi też się jakoś odnaleźć w dość skromnych warunkach.
No rusza na podbój świata.
Ten podbój świata, mam nadzieję, że to będzie wątek, który będziemy rozwijać.
Kończąc już może wątek jego biografii, powiem tylko, że na początku pracował u kogoś, właściwie u swojego pobratymca, tak by można powiedzieć,
ale dosyć szybko wybił się na przysławioną niepodległość, zaczął tworzyć pod własnym nazwiskiem,
żeby tak naprawdę w bardzo krótkim czasie dotrzeć do momentu, w którym jego firma, bardzo popularna w Brazylii,
zatrudniała 300 rzemieślników bardzo wysokiej klasy.
Więc znów mówimy o historii sukcesu, ale bardziej niż ta droga, mnie interesuje to, co sprawiło, co zadecydowało o tym sukcesie.
To znaczy, co pokochali Brazyliczycy i co zachwyca nas do dzisiaj.
Tutaj się trochę uśmiecham, bo Lucjan Korngold, który rzeczywiście był jego pierwszym szefem w Brazylii,
był architektem, który na swoim koncie ma wiele prominentnych realizacji w Warszawie,
ale to właśnie świadczy trochę o tej niesamowiciej sieci kontaktu, w którą dał mu się uruchomić.
Natomiast on jakby bardzo szybko wybił się ponad taką bezpieczną siatkę
i rzeczywiście projektując z jednej strony budynki, to były po prostu prywatne zamówienia
albo współpraca z różnymi architektami, którzy realizowali zamówienia państwowe,
zaczął urządzać wnętrzem.
I nagle okazało się, że te wielkie, pnące się do nieba budynki nie mają adekwatnego designu,
który może wyposażać wnętrza.
I on projektując kolejne, jakby bardzo takie uszyte na miarę przestrzenie zorientował się,
że właściwie to powtarza pewien schemat, że te świetnie funkcjonujące,
właśnie odpowiednie w proporcjach, proste we wzornictwie, korzystające z lokalnego rzemiosła modele
można zacząć produkować bardziej masowo.
I razem z grupą architektów, ale też rzemieślników, bo ta jego firma miała taki charakter dość nietypowy.
Tam też chodziło o taki podział udziałów i zysków.
Rozwinął świetną markę ze sklepem przy głównej ulicy,
która wypromowała ikoniczne dla Brazylii modele,
obecne właściwie w każdym szanującym się salonie klasy średniej.
Dziś rozpoznawalne takie benchmarki.
Tutaj możemy pochylić je chociażby nad obiektem, fotelem, który stoi tuż przed nami,
bo tak jak wspomniałam, rozmawiamy w przestrzeni wystawy.
Czy ja dobrze myślę, że to jest duńskie krzesło?
To jest właśnie Dunka, czyli pierwszy projekt Żał Szupina z 1959 roku,
który powstał nie na zamówienie.
To znaczy to był projekt, który on sobie narysował i postanowił zrealizować,
ponieważ miał taką ochotę i kaprys.
No i jego córki oraz Marka Eta, reprezentowana przez Lise Carmon,
uznały, że to jest właściwie początek jego projektowania,
że to jest jakby wybicie się Żał Szupina na taką niezależną ścieżkę.
No i oczywiście chodzi o te inspiracje przywleczone z Europy.
To znaczy Szupin co prawda wykształcony w Rumunii,
czyli jakby obcujący już z modernizmem międzywojennym,
ale w takim południowym wydaniu zaczytywał się w magazynach
i był opatrzony z takimi realizacjami skandynawskimi.
I ten potel jakby realizuje te fascynacje,
które w kolejnych projektach tutaj zgromadzonych na wystawie
stają się coraz bardziej powiedziałabym południowe.
To jest jakby jego punkt wyjścia,
taki jego szkic, który będzie ewoluował przez kolejne dekady.
Dla mnie będzie to punkt wyjścia właśnie do rozmowy
o charakterystycznym stylu Zalsz Szupina.
To znaczy, powiedziałaś przed chwilą o takim miksie.
To jest nawiązanie do drogi, o której rozmawiałyśmy na samym początku.
Polska, Rumunia, Francja, czyli Europa.
Polska, również te nawiązania do designu ze Skandynawii.
No i później do tego jeszcze dołożony sznyt Ameryki Południowej, Brazylii.
W czym to się między innymi objawia?
Przed nami stoi Dunka, jak powiedziałaś,
ale projektów Zalsz Szupina, mebli przez niego zaprojektowanych
jest tutaj o wiele więcej.
Ja jeszcze wszystkim miłośnikom architektury i designu
podpowiem, że na wystawie znajduje się wiele projektów Zalsz Szupina.
Jego rysunków, od których zaczęła się droga do powstania obiektów,
które w Wili Gawrońskich możemy oglądać.
No więc ta brazylijskość, ona się oczywiście pojawia w pewnym czasie,
a jak to często bywa, ona nie wynika wcale z takiego pomysłu,
jakiejś intelektualnej operacji.
To znaczy nie jest to pomysł na to, żeby uzyskać jakiś charakterystyczny kształt,
nawiązać do tego, co robią inni,
bo przecież na przykład nie jest wyobcowany w tym zjawisku,
tylko to jest praca z materiałem.
Jeżeli punktem wyjścia jest drewno,
to musimy założyć, że to drewno, w którym pracuje się w Europie,
a to, które mamy do dyspozycji w Ameryce Południowej,
ma zupełnie inne jakości.
I to jest kwestia twardości, giętkości, koloru,
blasku, jaki można uzyskać.
Więc ten moment, 59. rok,
kiedy on zaczyna myśleć o drewnie takie, które zna
i używa jeszcze kątów, które są w miarę proste,
toczy pewne elementy.
Co prawda, tutaj już są takie wygięte podłokietniki,
takie wspaniale, ergonomicznie wygięte.
To ta forma jednak wydaje się taka dość spokojna
i taka powściągliwa, właśnie skandynawska.
To w późniejszych projektach, które widzimy w innych salach,
ona zaczyna płynąć.
To znaczy okazuje się, że te drewno właśnie można wyginać,
można traktować jak taką powierzchnię do zginania.
Ono też nie wymaga lakierowania, bo jest na tyle twarde,
że nie potrzebuje takich zabezpieczeń.
Ma bardzo głęboki kolor, ma ten blask
i jest zupełnie innym tworzywem.
I tu przechodzimy do rozmowy o materiałach,
z których Zalszupin tworzył,
to znaczy, które wykorzystywał w swoich projektach,
bo można powiedzieć, że to były materiały luksusowe.
Marmur, skóry, drewna,
ale co wydaje mi się podkreślenie,
również w kontekście tego, o czym mówiłaś przed chwilą,
to są drewna lokalne,
to znaczy z materiałów występujących w Brazylii,
co wydaje mi się, że nie tylko było kierowane względem praktycznym,
no ale też jakimś szacunkiem dla kraju, w którym tworzył
i dla tej tradycji, z którą się mierzył.
Tutaj na pewno wybrzmiewa takie ważne i dobre hasło,
jak byśmy dzisiaj powiedzieli,
słowo klucz, lokalność.
My na te materiały dzisiaj patrzymy jako luksusowe,
ale one po prostu były w zasobach,
to znaczy dziś wydaje nam się,
że sięgnięcie po skórę czy po naturalny kamień
to jest jakaś niesłychana decyzja,
która podnosi budżet.
Wtedy to po prostu były zasoby,
plus też ta świadomość,
że to są materiały, które się sprawdzają,
które się dobrze starzeją,
które można remontować,
które też świetnie budują wizerunek.
I tutaj myślę o meblach projektowanych do instytucji,
bo ten modernizm, który rozbija się w Brazylii,
on jest napędzany przez zamówienia państwowe.
W związku z tym ten charakter designu
jest też bardzo wyjątkowy.
To są oczywiście rzeczy,
które mają być funkcjonalne,
w jakiś sposób powtarzalne, uniwersalne,
ale ważna jest też ta ich reprezentacyjna funkcja,
to znaczy one mówią o przyszłości
i o tożsamości nowego państwa,
które chce zerwać ze swoją kolonialną przyszłością,
więc jest dumne ze swoich zasobów,
i eksponuje w takiej czystej formie,
jaką może być na przykład mebel
składający się z jednego kawałka drewna
i tutaj myślę o tym słynnym stoliczku Petalas,
który jest tak naprawdę bardzo prosty,
jednocześnie bardzo efektowny.
Wspomniałaś już trochę o tym kontekście społeczno-politycznym,
mianowicie, że na początku Zalszupin
trafił do Rio de Janeiro,
gdzie nie zabawił długo,
związał się z Sao Paulo,
stąd tytuł wystawy,
ale to jest też czas, kiedy stolica Brazylii,
dzisiejsza, dopiero się buduje,
więc rola architektów i zadanie, jakie przed nimi stoi,
to jest chyba wymarzona sytuacja dla młodego człowieka,
jakim wtedy Zalszupin był
i on, tak zaryzykuje, ale możesz mnie poprawić,
on z tego skorzystał.
Ja myślę, że to jest taki sen,
w którym zaczęło śnić bardzo wielu twórców
i ciekawym zjawiskiem jest to,
że to byli twórcy z importu,
to znaczy Oscar Niemeyer,
z którym Zalszupin bezpośrednio projektował,
współpracował,
Lina Bobardi,
to są wszystko takie nazwiska,
które dziś wydają się ikoniczne,
a to byli twórcy,
którzy po prostu realizowali wspólną wizję,
obserwowali się, rozmawiali,
odbijali poprzeczkę,
no ale też tworzyli bardzo taki spójny krajobraz
i to jest też ich siła,
że udało im się stworzyć coś,
jakby każdy miał z nich swoją własną odsłonę,
własną karierę,
ale mówili wspólnym głosem.
Myślę, że zwróciłaś uwagę,
że już kilkukrotnie zadawałam pytania,
które miały pomóc zrozumieć nam
fenomen twórczości Zalszupina,
również po to, żeby zachęcić nasze słuchaczki i słuchaczy
do tego, żeby wystawę odwiedzili twórczością Zalszupina,
a się zainteresowali.
I znów, chciałam zapytać o słowo,
które pojawia się dosyć regularnie
przy opisywaniu projektów Zalszupina
i zaczęłam zastanawiać się,
w jaki sposób można je rozumieć w kontekście mebli,
w kontekście designu,
mianowicie, że jego projekty są zmysłowe.
Dla mnie są to chociażby gięcia,
o których mówiłaś przy okazji Dunki,
wspomniałaś o ergonomicznych oparciach,
no ale one rzeczywiście są wygięte
w taki sposób bardzo płynny.
W jaki sposób jeszcze ta zmysłowość
jego projektów się przejawia?
No ta zmysłowość to jest podążanie za ciałem,
to też jest wychodzenie z ciała ludzkiego,
z fascynacji, być może nawet takim erotycznym myśleniu
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Z okazji 75-lecia Narodowego Centrum Kultury przedstawiamy jubileuszowy wybór 75 audycji poświęconych sztukom wizualnym. To przekrój dyskusji o malarstwie, rzeźbie, architekturze, fotografii oraz wzornictwie. Kolekcja stanowi wybór 75 rozmów o polskiej oraz światowej sztuce wizualnej – od dzieł dawnych mistrzów i klasyki XIX oraz XX wieku,… Czytaj dalej o 75 audycji o sztukach wizualnych
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
