Do 26 maja Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie prezentuje wystawę, na której punktem wyjścia są prace Rajmunda Ziemskiego (1930-2005). Jego obrazy z cyklów „Ptaki” i „Pejzaże” zostały zestawione z pracami współczesnych artystów. Wystawa skupia się na współistnieniu ludzi i ptaków.
O tym, co zobaczymy na ekspozycji rozmawiamy z Dianą Lelonek – artystką wizualną i kuratorką wystawy „System wczesnego ostrzegania”. Rajmund Ziemski uważał, że rolą artystek i artystów jest „ostrzegać”. W jego twórczości wyczuwamy niepokój i lęki, związane m.in. z widmem wojny nuklearnej. Jednocześnie Ziemski fascynował się światem ptaków – współdzielił nawet przestrzeń swojej pracowni i swojego życia z kanarkiem. Te dwa wątki splatają się na wystawie, na której poruszone zostały tematy wymierania, współistnienia ptaków i ludzi oraz strategii przetrwania.
Obok obrazów Rajmunda Ziemskiego zobaczą Państwo prace Matthiasa Garffa, Joanny Rajkowskiej, Anny Siekierskiej, Bartka Zalewskiego, Weroniki Zalewskiej i Zoe (Małgorzaty Gurowskiej i Agaty Szydłowskiej). Kuratorką jest Diana Lelonek we współpracy z Joanną Kanią i Katarzyną Ziemską. Wystawę można oglądać do 26 maja 2024 roku.
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury, Martyna Matwiejuk.
Dziś w audycjach kulturalnych gościmy Dianę Lelonek, artystkę wizualną. Dzień dobry.
Dzień dobry.
Dzisiaj w dość nietypowej roli przychodzi Pani do nas, bo jako kuratorka wystawy zatytułowanej System Wczesnego Ostrzegania,
te wystawy mogą Państwo oglądać w Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Pałacu Czapskich w Warszawie.
Zanim opowiemy, o czym jest ta wystawa, to zapytam, jak się Pani czuje w kuratorskich butach?
No całkiem dobrze, myślę. Było to ciekawe też doświadczenie.
Też jakby te funkcje są płynne. Często te same osoby kuratorują, a później też są w roli artystek i tak dalej,
więc jakby nie ma też takich super wyraźnych granic współcześnie.
Natomiast było to dla mnie nowe doświadczenie, szczególnie, że tutaj mieliśmy też sytuację, że to jest wystawa zbiorowa,
że też jest taka sytuacja, gdzie malarstwo Rajmunda Ziemskiego jest łączone ze współczesnymi artystkami,
więc to też jakby inny sposób pracy.
Dla mnie to było przede wszystkim fajne doświadczenie w tym momencie, które jest zawsze najfajniejsze,
czyli wymyślania koncepcji, sprawdzania, jakie konteksty kryją się, no właśnie w samym malarstwie Rajmunda Ziemskiego,
jak to zestawić ze współczesnymi kontekstami.
Ta praca koncepcyjna jest zawsze świetna, jest bardzo dużo satysfakcji,
no ale w pracy kuratorskiej jest też bardzo dużo takiej pracy organizacyjno-produkcyjnej,
która już jest bardziej takim wyzwaniem na pewno.
O pracach Rajmunda Ziemskiego, o całej koncepcji, od tego, od czego ta wystawa się zaczyna za chwilę,
ja jeszcze tylko dodam, że jedną z prac, których mogą państwo doświadczyć,
chyba tak należałoby powiedzieć na tej wystawie, jest również pani instalacja dźwiękowa.
Kiedy wejdą państwo do Pałacu Czapskich, to może państwa uwieść świergot śpiew ptaków.
Ten dźwięk, który kojarzy się z taką beztroską i sielanką, natomiast nic bardziej mylnego,
bo już za chwilę okaże się, że to śpiew zwierząt, które uznane są za wymarłe.
I muszę powiedzieć, że to jest bardzo w ogóle dziwne uczucie, takie bardzo też przejmujące,
kiedy wiemy na przykład, że rzeczywiście to są dźwięki wydawane przez ostatniego przedstawiciela jakiegoś gatunku.
No tak, ta instalacja dźwiękowa pod tytułem Ending stanowi też część wystawy.
Jest takim tłem dźwiękowym, które jest słyszalne w całej przestrzeni wystawy i jakby jest takim spoiwem dla różnych innych prac.
No i faktycznie tutaj są to głosy 16 gatunków różnych ptaków, które zostały uznane już w tym momencie za wymarłe.
Więc są to nagrania archiwalne wykonane wtedy, kiedy jeszcze te ptaki żyły, a właściwie żyły ostatnie przedstawicielki i przedstawiciele tych gatunków.
Stąd też tytuł Ending, który właśnie oznacza tego ostatniego przedstawiciela danego gatunku.
No i jest to taka instalacja, gdzie one śpiewają razem.
Trochę jest taki wytworzony ekosystem, gdzie śpiewają razem, to jakbyśmy wchodzili do lasu.
Natomiast w rzeczywistości one razem nie śpiewały, bo występowały na różnych szerokościach geograficznych i w różnych strefach klimatycznych.
Więc ten ekosystem jest stworzony właśnie dlatego, żeby te głosy wybrzmiały razem.
I dla mnie była to taka praca, która miała służyć trochę takiej medytacji, trochę przeżywaniu żałoby po tych ptakach i zwróceniu na ten problem uwagi.
To teraz możemy zacząć od początku, czyli od tego skąd bierze się ta wystawa, od prac Rajmunda Ziemskiego.
Na ekspozycji znalazły się między innymi jego obrazy z cyklu Ptaki, wykonywanego kiedy artysta miał zaledwie dwadzieścia kilka lat i był świeżo po studiach.
Już one są takie dość mroczne i chyba zapowiadające to, w którą stronę będzie się rozwijała jego sztuka i o czym ona będzie mówiła.
Tak, ja wybrałam ten cykl właśnie przedstawiający ptaki, zarówno gwasze, jak i kilka obrazów olejnych.
Możemy na tej wystawie zobaczyć.
Faktycznie to są jedne z pierwszych prac Rajmunda Ziemskiego.
Ja je wybrałam między innymi z tego względu, że sama temat ptaków jest mi bliski, jestem wertłoczerką.
Ptaki są dla mnie bardzo fascynujące.
Sama wykonałam kilka prac dedykowanych ptakom, więc jak zobaczyłam, że Rajmund Ziemski też stworzył taki cykl, to stwierdziłam, to będzie świetny punkt wyjścia.
A ponieważ zależało mi na tym, żeby stworzyć taką wystawę też problemową, jakoś zogniskowaną wobec jakiegoś konkretnego tematu, zagadnienia problemu,
no to stwierdziłam, że te ptaki będą tutaj bardzo fajnym punktem wyjścia do tego, żeby wychodząc od malarstwa Rajmunda Ziemskiego podjąć też kwestie współczesnych problemów ekologicznych.
Zacytuję, jeśli pani pozwoli, samego artystę.
Moje obrazy nie mówią o urokach świata, a przestrzegają przed najgorszym, przed obłędem, przed dehumanizacją.
Rajmund Ziemski podkreślał, że sztuka powinna ostrzegać.
Jego prace zostały zestawione na wystawie System Wczesnego Ostrzegania właśnie z pracami artystek i artystów współczesnych.
Jednym z takich bohaterów tej wystawy jest kanarek, czyli też zwierzę, które w XIX i XX wieku było wykorzystywane jako pewnego rodzaju czujnik,
tak trochę brzydko mówiąc, właśnie system wczesnego ostrzegania.
Kanarki były zabierane do kopalni i obserwowane przez górników, kiedy zmieniało się niebezpiecznie stężenie na przykład dwutlenku węgla albo metanu.
Wtedy zwierzęta miały na przykład przyspieszoną pracę serca albo traciły przytomność i na tej podstawie był to sygnał dla górników, że należy się szybko ewakuować.
Więc możemy stworzyć taką pewną analogię między tym zwierzęciem a dziełem sztuki, dziełem sztuki, które właśnie ma ostrzegać, ma jakiś problem, sygnalizować.
Pytanie, na ile sztuka może mieć sprawczość?
To zanim odpowiem na to pytanie, czy jakby zacznę od tego, o czym pani wspominała, czyli właśnie, że u Rajmunda Ziemskiego, i to też się stało takim punktem wyjślać, taką inspiracją do stworzenia tej wystawy,
że praktycznie u Rajmunda Ziemskiego jest bardzo mocno obecny w jego pracach.
Niepokój, taka obawa przed katastrofami, które w czasach, kiedy on tworzył, były obecne, na przykład groźba wojny nuklearnej chociażby, o której on wspomina również bezpośrednio w wywiadach,
jak również właśnie to, że on głęboko wierzył w to, że sztuka może mieć taką funkcję sprawczą, może pełnić rolę właśnie takiego systemu ostrzegania
i uważał, że w czasach właśnie zagrożeń, kryzysów, rolą artystów jest ostrzegać.
W jego obrazach widać to bardzo, szczególnie w tym drugim cyklu, który również jest pokazywany na wystawie.
Są to wybrane obrazy z cyklu Pejzaże, obrazy, których pojawia się bardzo wyraźny motyw oczu, oczu, które obserwują nas, odbiorców wystawy,
oczy, które też można tak zinterpretować, że ostrzegają. One wyraźnie widać, jak są zanurzone w takiej organicznej materii,
ale też trochę w takiej mrocznej, ciemnej materii. Można ją skojarzyć na przykład z taką mortonowską lepkością,
a tutaj jakby one są bardzo współczesne i właśnie z takiej toksyczności też.
To bardzo fajnie łączy się ze współczesnymi też wątkami właśnie chociażby kryzysu ekologicznego.
I prace artystek współczesnych, które są wybrane do tej wystawy i artystów, są również pracami osób,
które mają taką bardzo mocno zaangażowaną postawę twórczą.
A jeżeli chodzi o to pytanie tytułowe, znaczy system czesnego ostrzegania i to pytanie, które tam się pojawia,
osobiście zawsze mam jakieś pewne wątpliwości i sama się piję z myślami, czy ta sztuka faktycznie jest sprawcza.
Ale wydaje mi się, że narzędzia sztuki są bardzo dobrymi narzędziami do poznawania rzeczywistości wokół nas,
do jej opisywania, do przyglądania się jej.
I faktycznie za pomocą narzędzi sztuki można pewne rzeczy zobaczyć, pokazać.
Ja mam w sobie taką wiary, że sztuka jest takim narzędziem systemu ostrzegania.
Zanim spojrzymy w te oczy, które spoglądają na nas z obrazów Raimunda Ziemskiego,
oglądając tę wystawę możemy też spojrzeć w oczy ze zdjęć, które na swoich najnowszych kolażach umieściła Joanna Rajkowska.
To są zdjęcia Warszawy zniszczonej w czasie II wojny światowej,
na które zostały naniesione fragmenty bardzo aktualnych i bardzo przerażających obrazów ze strefy gazy.
Wspominała pani o tym, że Raimund Ziemski w latach 50., 60. w swoich pracach przestrzegał właśnie przed wojną, przed katastrofą ekologiczną.
To jest bardzo niepokojące, jak te tematy są w tym momencie aktualne i jak doskonale te prace Raimunda Ziemskiego łączą się właśnie z pracami sprzed miesięcy tak naprawdę.
Tak, to prawda. Jeżeli chodzi o ten cykl kolarzy Joanny Rajkowskiej, on powstawał właśnie w trakcie już, jak pracowałyśmy nad wystawą.
To jest odpowiedź artystki, jej reakcja na tragedię strefy gazy.
I faktycznie Joanna pokazuje tutaj też taką paralelę pomiędzy ruinami Warszawy.
Na tych kolażach jest widoczne dokładnie miejsce, gdzie obecnie artystka ma pracownię,
tylko miejsce, które wtedy po wojnie było zbombardowane, zniszczone.
A Joanna zestawia to ze zdjęciami ruin współczesnej gazy.
Bardzo mi zależało na tym, żeby te kolarze umieścić, żeby były te kolarze obecne na wystawie.
To są bardzo przejmujące, bardzo aktualne prace.
I Joanna dopełnia te kolarze również właśnie wpatrującymi się ptasimi oczami,
bardzo mocno obecnymi w tych kolarzach ptakami.
Gdzie też pokazuje pararele pomiędzy ludobójstwem a ekobójstwem.
Że te dwie rzeczy idą ze sobą w parze.
I że te losy ludzkie i losy zwierząt i przyrody są ze sobą ściśle połączone.
I bardzo często takie strategie przemocy wobec jakichś grup społecznych czy państw
zakładają właśnie też strategię ekobójstwa na przykład.
I to też w tych kolarzach jest bardzo ważne.
Naturalnie takim kolejnym wątkiem, który na tej wystawie się pojawia,
jest to w jaki sposób natura, w tym przypadku akurat te nasze ptaki,
adaptują się do zmian.
Jaka jest historia gniazda uwitego przez ptaki z wykorzystaniem kolców,
które często montujemy chcąc odgonić gołębie?
To jest jeden z obiektów prezentowanych na wystawie autorstwa Małgorzaty Górowskiej
i Agaty Szydłowskiej, czyli kolektyw ZOE.
Artystki obserwowały przez kilka lat jabłoń, która rośnie na Woli.
I na tej jabłoni było gniazdo stworzone przez, okazuje się, że nie wrony, a sroki,
gdzie faktycznie ptaki przechwyciły kolce, czyli na gołębie,
czyli ten element takiej małej architektury, można powiedzieć, miejskiej,
który ma przeciwdziałać temu, żeby ptaki chciały gdzieś usiąść, założyć gniazdo i tak dalej.
Sroki wykonały tą subwersywną taką akcję przechwycenia tych kolców,
oderwały sobie je i zbudowały z nich podstawę do własnego gniazda.
Kolce okazały się świetnym materiałem budulcowym, ponieważ z jednej strony
podtrzymywały konstrukcję tego gniazda, z drugiej strony utrudniały na przykład
drapieżnikom takim jak koty chociażby dostanie się do tego gniazda.
Obecnie to gniazdo już nie istnieje, ono jakiś czas temu spadło i zaginęło,
prawdopodobnie zostało posprzątane po prostu.
Natomiast na wystawie artystki stworzyły obiekt, właśnie gniazdo z kolców,
które nawiązuje do tamtego. Podobno było to pierwsze tego typu gniazdo
udokumentowane w Polsce. Jedno z kilku udokumentowanych w Europie,
tak więc jest to bardzo ciekawa historia, bardzo ważne takie odkrycie
również dla ornitologów. Tak więc tutaj też widzimy, jak sztuka właśnie
i nauka ze sobą się przenikają i jak te narzędzia sztuki też są przydatne.
Ważnym elementem tej pracy jest również pararela pomiędzy
życiem ptaków i ludzi, ponieważ oprócz kolców na ptaki, na gołębie,
są też różne formy architektoniczne, które można nazwać kolcami na ludzi.
Na przykład takie, które uniemożliwiają położenie się,
czy wyspanie na ławce, na przystankach, ale również kolce na granicach państw,
które uniemożliwiają przejście przez granicę, czy też kolce wykorzystywane
na wojnie, takie kolce oporu trochę, to znaczy kolce, które się tworzy
przeciw czołgom na przykład na wojnie w Ukrainie, czy przeciw pojazdom
i do tych kolców nawiązują artystki, które stworzyły specjalnie na wystawę
również takie obiekty z kolców. Czyli tutaj również w tym wypadku
mamy te pararele pomiędzy ludźmi a ptakami, pokazujące, jak nasze życia
są ze sobą powiązane. Co też jest widoczne w obrazach
Rajmunda Ziemskiego, bo w jego obrazach ptaki są takimi hybrydami
pomiędzy ptakami a ludźmi. One mają często jakieś nogi, które przypominają
nogi ludzkie, trochę mają taką formę antropogeniczną, więc tutaj jakby
te obrazy też były inspiracją do tego, żeby właśnie te wątki tej wspólnoty
ludzko-ptasiej podjąć. Na tej wystawie też oprócz właśnie tych wątków
pokazujących wymieranie, tragedie ptaków, ludzi, również są wątki
bardziej pozytywne, czyli właśnie tego, jak ptaki adaptują się do kontekstu
życia w antropocenie, jak próbują znaleźć sobie miejsce, jak właśnie szybko
się uczą też bardzo. No i właśnie praca kolektywu Zoe o tym mówi.
Jest więc jakaś nadzieja? No na pewno pozytywnym też elementem
jest projekt bardzo złożony, rozbudowany, to były takie rozbudowane
badania artystyczne Anny Siekierskiej i jest to projekt skoncentrowany
wokół stadionu Szyca w Poznaniu, który też ma bardzo trudną przeszłość,
ponieważ w czasie wojny zamordowano tam dwa tysiące Żydów, do czego Anna
Siekierska też nawiązuje w obiekcie jednym prezentowanym na wystawie,
czyli takich cebulkach żonkili. I ten stadion Szyca przez lata był
opuszczony. Ludzie z niego nie korzystali, przynajmniej nie korzystali
z niego oficjalnie, chociaż osoby, niektóre zamieszkiwały na przykład
ten stadion, osoby w kryzysie bezdomności przez lata.
I ten stadion Szyca w Poznaniu, który jest właściwie prawie w centrum,
przez lata został przechwycony przez przyrodę na powrót.
I tam zaczęły rosnąć ogromna ilość gatunków drzew, roślin i właśnie
bardzo dużo ptaków. Anna Siekierska we współpracy z ornitologiem
zinwentaryzowała, jakie są tu gatunki. I jest to kilkadziesiąt gatunków,
które na stałe zamieszkuje ten stadion. Więc tutaj jakby mamy też pokazane to,
jak przyroda wraca do takich miejsc. Jak takie miejsca też, które z punktu
widzenia ludzkiego są nieużytkami, też obciążone właśnie historycznie,
stają się niesamowitymi enklawami przyrody. Czyli tam, gdzie człowiek nie gospodaruje,
okazuje się, że inne gatunki zaczynają użytkować teren, gospodarować.
Historia jest pozytywna pod tym względem, że stadion Szyca zostanie parkiem.
Nie będzie remontowany z powrotem, żeby stać się stadionem,
tylko faktycznie zostanie parkiem. Więc to jest, myślę, fajne, że zaczyna się też
w miastach powoli doceniać to, że czasami warto oddać coś przyrodzie.
Nie kosić, zostawić łąkę. Przyroda sobie doskonale bez nas poradzi.
Wystawa dalej pojedzie do Radomia, do Muzeum imienia Jacka Malczewskiego.
To też chyba nie jest przypadek, bo Raimund Ziemski właśnie w Radomiu się urodził.
Tak, Raimund Ziemski urodził się w Radomiu. Zresztą obecnie też można oglądać
wystawę indywidualną Raimunda Ziemskiego w Centrum Sztuki Współczesnej
Elektrownia w Radomiu. Zupełnie inną wystawę, zupełnie inne cykle prac
są tam prezentowane. Natomiast faktycznie Radom jest takim ważnym miejscem
dla Raimunda, więc wystawa jedzie tam. Tutaj w Warszawie jest do 26 maja.
W Radomiu będzie otwarcie w czerwcu.
Do 26 maja zapraszamy jeszcze do Pałacu Czapskich.
Tam mieści się Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
Dziś w audycjach kulturalnych o ekspozycji opowiedziała kuratorka,
jedna z artystek też biorących udział w wystawie, Diana Lelonek.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
