Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Sztuka „Referat Graficzny”. Sztuka w Powstaniu Warszawskim

„Referat Graficzny”. Sztuka w Powstaniu Warszawskim

Martyna Matwiejuk 31 lipca 2024
„Referat Graficzny”. Sztuka w Powstaniu Warszawskim

W związku z 80. rocznicą wybuchu Powstania Warszawskiego, galeria Kordegarda prezentuje wystawę poświęconą działalności Referatu Graficznego Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Zrzeszeni w nim artyści i artystki tworzyli plakaty, ulotki oraz ilustracje do prasy powstańczej.

W przestrzeni galerii zobaczymy prace ukazujące realia okupacji w stolicy, a także tworzone w celach mobilizacyjnych i dokumentacyjnych w trakcie i tuż po zakończeniu wojny. To m.in. plakaty Mieczysława Jurgielewicza i Edmunda Burkego, Stanisława Tomaszewskiego, Henryka Chmielewskiego, a także prace graficzne i rysunkowe Mieczysława Jurgielewicza, Stanisława Tomaszewskiego, Aleksandra Sołtana, Ludwika Gardockiego i Jana Marcina Szancera. W podcaście o pracy i walce artystów podczas Powstania opowiada w podcaście kuratorka wystawy – Agnieszka Bebłowska Bednarkiewicz.

Wernisaż odbędzie się 31 lipca 2024 roku o godz. 18.00. Wystawa „Referat Graficzny” potrwa do 8 września w Kordegardzie (Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 15). Wstęp do galerii jest bezpłatny.

Kliknij i pobierz transkrypcję tego podcastu.

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
Dzień dobry Państwu, przy mikrofonie Martyna Matwiejuk.
Dziś w studiu audycji kulturalnych ze mną Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz,
kuratorka wystawy zatytułowanej Referat Graficzny,
którą od 31 lipca do 8 września można oglądać w Kordegardzie Galerii Narodowego Centrum Kultury.
Dzień dobry Agnieszko.
Dzień dobry, witam Państwa.
Data otwarcia tej wystawy oczywiście nieprzypadkowa.
To wystawa organizowana w związku z przypadającą w tym roku okrągłą,
bo 80. rocznicą wybuchu powstania warszawskiego.
Tytuł ekspozycji odnosi się do działalności Referatu Graficznego
Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.
O tej organizacji powiesz pewnie za chwil kilka.
Zacznijmy od tego, że mimo trwającej wojny,
mimo wybuchu powstania warszawskiego, mimo skrajnie trudnych warunków,
niedoboru materiałów i ciągłej tak naprawdę walki o przetrwanie,
sztuka powstawała.
To nie było tak, że artyści przestali tworzyć.
Tak, oczywiście wielu artystów walczyło z bronią, o czym też wiemy,
i wielu zginęło jako żołnierze.
Natomiast Armia Krajowa przygotowywała się do powstania również tworząc
takie właśnie referaty graficzne, które miały służyć powstańcom i strukturom.
One miały pisać plakaty, odezwy, dlatego że nie było systemu komunikacji.
Trzeba było jakoś dotrzeć do ludzi, do mieszkańców,
dawać im informacje o tym, co się dzieje.
I to właśnie było zadanie artystów.
Miało to też łączyć ludzi, dawać morale.
Bo wyobraźmy sobie takiego cywila, który jest nagle zagubiony,
nie wie, co się dzieje.
Natomiast w momencie, w którym trafia nam plakaty,
które pokazują, że to jest właśnie powstanie,
że trzeba gasić śmury, że trzeba oszczędzać amunicję,
to jest akurat plakat skierowany do żołnierzy.
Szereg po prostu informacji poddawało się w formie graficznej,
żeby ona zwracała uwagę, żeby ona ściągała wzrok,
żeby ona informowała.
Oczywiście bardzo duże znaczenie miała prasa powstańcza,
jak biuletyn informacyjny, który wychodził przez czas powstania.
I tam też plastycy robili winiety na przykład,
związane przede wszystkim oczywiście z symbolami niepodległej Polski.
To były jakieś orzełki i tego typu symbole, czy Polska walcząca.
Natomiast to wszystko było sobie przekazywane z rąk do rąk,
to się rozchodziło, ludzie potem przekazywali, co przeczytali dalej.
Także to miało ogromne znaczenie.
Ale też łączące ludzi,
no trochę jest tak, że kultura jest taką duszą narodu.
I to, że ona powstawała, to właśnie świadczy o takiej sile też tego powstania.
Która praca plastyczna, być może jakaś grafika, plakat, znak pocztowy
najbardziej kojarzy ci się z powstaniem warszawskim?
Jest taki plakat, który zresztą myślę, że wiele z państwa zna.
To jest plakat do broni w szeregach AK,
przygotowany i opracowany przez Mieczysława Jurgielewicza,
to był w ogóle szef referatu graficznego,
oraz Edmunda Burkego.
I to jest rzeczywiście taki plakat, który jest bardzo prosty,
przedstawia żołnierza, który unosi do góry karabin,
prawdopodobnie to był ten słynny automat błyskawica,
i trzyma w rękach flagę polską.
Na dole znajduje się napis właśnie do broni w szeregach AK.
On jest bardzo prosty, bardzo mocny,
ale też bardzo dobrze zakomponowany.
Dlatego on myślę, że robi takie duże wrażenie.
Żyjemy w innych czasach, to jest 80 lat później.
Natomiast plakat, jeden nabój, każdy, jeden Niemiec,
jest rzeczywiście odbierany, może być zupełnie inaczej.
Już teraz byśmy pewnie, nawet przypominając,
nie wystawili jego na ulicach.
Natomiast to chodziło właśnie o kwestię amunicji,
że trzeba bardzo oszczędzać amunicję,
wobec tego nie celować po prostu byle jak,
tylko celować bardzo celnie.
Wspominałaś o tym, jakie były cele tej sztuki,
która powstawała w czasie powstania warszawskiego.
A jak sam ten proces tworzenia w czasie właśnie
niedoboru wszystkiego, w tym materiałów graficznych,
materiałów artystycznych,
jak on się utrwalił we wspomnieniach artystów?
Tak, to bardzo dobrze widać we wspomnieniach Jana Marcina Szancera,
które we fragmentach zresztą pokazujemy na wystawie,
w takiej instalacji wideo.
Jeden z aktorów warszawskich, Piotr Tworek,
odtworzył te wspomnienia, taką adaptację z tych wspomnień.
I tam Szancer mówi bardzo wyraźnie, jak to się stworzyło.
On dostał w pewnym momencie takie zadanie,
jak pracował, dostał przydział w wojskowych zakładach wydawniczych,
które się mieściły w środku miasta na Chmielnej,
bo to wszystko było ścisłe centrum,
czyli też niedaleko naszej Kordegardy.
I on miał zrobić właśnie rysunki z powstania.
I on poszedł razem z żoną, Zofią Szancer,
ona była reporterem, też mamy reprint tej strony
Biuletynu Informacyjnego, to jest dodatek ilustrowany.
Ona jest tam podpisana ZS, to jest właśnie Zofia Szancer,
a wokół są rysunki jej męża.
I Szancer mówi, że on robił bardzo pośpieszne szkice
powstańców na barykadach, w ruinach i piwnicach.
I potem te szkice, raczej takie notatki
i zapamiętane wrażenia, on dopiero później
komponował na wprost, na wpłycie offsetowej
i dopiero potem one były powielane.
Także te warunki były bardzo trudne.
Przyznam, że poziom, tutaj państwo będziecie mogli zobaczyć
cztery grafiki z takiej, to jest barykada powiśle,
to zrobił Ludwik Gardocki, zrobił cztery okładki litograficzne,
które naprawdę są wysokiej klasy pracami.
I to jest niesamowite w powiśle, które było,
naprawdę ciężkie walki się tam toczyły,
a on tworzył znakomite rzeczy.
Pamiętajmy, że artyści zatrzymując się, by szkicować,
ryzykowali życie, które mogli stracić w każdej chwili.
Tak, tak. I to też we wspomnieniach Szancera,
które przywołujemy na wystawie,
to też on opowiada, jak bieg,
to jest też wstrząsające wspomnienie,
razem z żoną biegli przez płonącą chmielną.
Z dwóch stron były płonące kamienice,
oni biegli pomiędzy nimi,
padały jakieś belki,
a jeszcze byli ostrzeliwani z budynku
Banku Gospodarstwa Krajowego,
który jest na Jerozolimskich.
Wobec tego rzeczywiście tam za każdym razem
można było stracić życie.
Zresztą Szantel też wspomina
w sytuacji, kiedy wraca,
bo chciał zrobić o bohaterach starówki,
bo był świadkiem, jak po upadku starówki
wychodzili z kanałów obrońcy
i zrobiło to na nim takie wrażenie,
że chciał poświęcić kolejny dodatek
ilustrowany właśnie obrońcom starówki.
Ale jak wrócił do zakładów na Chmielnej,
się okazało, że tam wsładła bomba
i wszyscy, którzy tam byli,
schronili się do piwnic,
zginęli, przygnieceni maszynami drukarskimi.
To było takie właśnie też życie grafików.
Oni z jednej strony pracowali,
tworzyli kolejne nowe,
potem się przenosili,
przechodzili kanałami.
Stanisław Tomaszewski też opowiada,
jak szedł kanałami na Mokotów,
też we swoich wspomnianach
Benefisk Konspiratora.
I to są rzeczywiście,
nie można powiedzieć,
że oni mieli świetnie wyposażone pracownie,
gdzie po prostu
inspirowani powstaniem pracowali.
To wszystko było naprawdę
na granicy życia i śmierci.
I dlatego też te rzeczy są tak
z jednej strony wzruszające,
a z drugiej strony są jakimś też
takim dowodem zbrodni,
są dokumentacją.
No właśnie, jak opowiadałaś o tym,
to skojarzyłam to sobie
z dzisiejszą pracą fotoreporterów wojennych,
którzy po prostu wykonują zdjęcia.
Ale muszę tutaj powiedzieć,
że prace graficzne,
one oddają coś więcej niż zdjęcia.
Bo zdjęcia rzeczywiście zatrzymują,
są taką slikte dokumentacją.
Pokazują, czasami są znakomicie skadrowane.
Pokazują jakiś wyjątkowy,
no każdy zna ten wspaniały uśmiech
Witolda Kierżuna po zdobyciu komendy policji
na krakowskim przedmieściu.
Tutaj zrobię małą dygresję.
A mianowicie przygotowaliśmy
spacerownik dla państwa
po krakowskim przedmieściu,
który opisuje różne epizody powstańcze.
I tam między innymi jest właśnie
naznaczone te miejsce,
które wtedy było komendą policji.
To był jeden z takich ważniejszych
powstańczych działań,
czy takich strategicznych akcji.
Natomiast wracając do mocy grafiki,
grafika po prostu oddaje emocje.
Czasami zdjęcie nie może oddać,
bo oddaje fakt,
że powstaniec strzela,
albo że jest jakiś wybuch.
Natomiast w grafice są ukryte emocje.
I to jest coś,
co robi kolosalne wrażenie.
Wspomniałaś już o kilkorku artystów.
Jakie nazwiska jeszcze warto zapamiętać
właśnie w kontekście twórców działających
w czasie Powstania Warszawskiego?
My będziemy pokazywać pracę,
jak już powiedziałam,
Mieczysława Jurgielewicza,
szefa referatu graficznego,
jego zastępcę Stanisława Tomaszewskiego,
pseudonim Miedza.
Będziemy pokazywali Aleksandra Sołtana,
później właśnie Ludwika Kartockiego,
Marcina Szancera,
Edmunda Burkego.
On razem z Jurgielewiczem
zrobił ten słynny plakat właśnie
do broni w szeregach AK.
i Henryka Chmielewskiego,
który z kolei jest autorem plakatu
Jeden nabój, jeden Niemiec.
Natomiast pokazujemy również zdjęcia,
które pokazują właśnie zastosowanie tych plakatów
na ulicach w czasie Powstania.
Specjalnie wybrałam takie zdjęcia,
które może nie pokazują jakiegoś wielkiego bohaterstwa,
ale pokazują, jak funkcjonowały te druki
właśnie w tamtym czasie.
Myślę, że to jest bardzo ciekawe wspomnienie.
Natomiast jeżeli można powiedzieć jeszcze,
jest coś, czego brakuje.
Proszę zauważyć, że nie ma żadnej kobiety
wśród tych artystów.
I to wcale nie znaczy,
że kobiety nie były plastyczkami,
że one nie działały w referacie graficznym.
Po pierwsze, w ogóle nie wiemy,
ile osób jest w referacie graficznym
i ile osób pracowało,
dlatego, że te materiały nie przetrwały.
Każdy z twórców,
znaczy z autorów,
który opisuje sztukę Powstania
czy sztukę Czasów Okupacji,
nie jest w stanie wymienić wszystkich artystów.
My wiemy, że istniały tam plastyczki.
Między innymi była tam
Wiktoria Gorczyńska,
pseudonim Leti.
I ona na przykład,
biorąc udział czynny w powstaniu,
będąc w czasie działań,
potem została po prostu przewieziona
do Ravensbrück,
gdzie zginęła w 45 roku.
Ci wszyscy autorzy,
o których ja mówię,
po prostu przeżyli.
I ich prace gdzieś albo częściowo się zachowały,
albo częściowo,
tak jak Aleksander Sołtan,
on zakopał swoje prace
pod stertą węgla na Żoliborzu.
I po prostu, jak wrócił,
to odzyskał.
Ale wiele tych prac zginęło.
Tych prac nie ma bardzo dużo.
Natomiast myślę,
że są bardzo ciekawe,
jako taka historia,
takiego nieznanego epizodu powstańczego,
właśnie o działalności plastyków,
którzy nie walczyli akurat na barykadzie,
ale walczyli z piórkiem w ręku
i z rylcem.
O tych miejscach kryjówek,
w których chowana była sztuka
na czas wojny i powstania warszawskiego,
usłyszył państwo także
w cyklu kolekcja 44.
Cyklu, który zarejestrował dla nas
doktor Mariusz Klarecki.
Już dziś zapraszam
do śledzenia audycji kulturalnych.
O tym braku obecności kobiet
w tej historii,
to znaczy braku dokumentacji,
ich działalności,
piszesz też w swoim tekście kuratorskim.
Dodajmy, że wystawie
towarzyszy katalog.
Tam również tekst
Elżbiety Laskowskiej,
która pisze o satyrze
i karykaturze,
jako też takich narzędziach walki,
symbolicznych,
ale nadal bardzo, bardzo istotnych.
Pamiętajmy, że to były
niewielkie pisma,
ulotki, druki,
oczywiście produkowane
przez podziemie w ukryciu,
bardzo często też niszczone,
jak tylko dotarły do odbiorców,
gdzieś chowane, składane.
W związku z tym,
z pewnością niewiele takich materiałów
zachowało się do dzisiaj,
więc to jest też pytanie o to,
czego wymagało
zgromadzenie prac
na taką wystawę.
Przede wszystkim poszukiwań,
ale mamy bardzo
taki żywy kontakt
z Muzeum Niepodległości,
które ma niezwykłe zbiory
i rzeczywiście tutaj
zwróciliśmy się
do Muzeum Niepodległości
z prośbą o wypożyczenie.
Także te rzeczy,
które Państwo będą widzieli,
to są w dużej mierze
z Muzeum Niepodległości.
Zdjęcia pochodzą
z kolekcji
Muzeum Powstania Warszawskiego.
Mamy jeszcze kilka prac
Aleksandra Sołtana,
to z kolei z Muzeum Warszawy
i z Biblioteki Narodowej.
Myśmy wykorzystali
po prostu kilka prac,
które są
w zasobach polone.
I do tego spacerownik
dostępny nie tylko
w wersji papierowej.
Tak, jest to też,
będzie w wersji elektronicznej
zamieszczonej na naszych stronach.
W razie czego,
jak Państwo
nie uda się zdobyć,
to można zawsze
sobie ściągnąć
i przejść się
krakowskim przedmieściem,
obserwując te budynki,
które jeszcze stoją,
a pełniły zupełnie inną rolę
podczas powstania.
Chociażby
w Pałacu Prezydenckim,
który teraz jest
takim najważniejszym
budynkiem
w całej Rzeczypospolitej,
był tak zwany
Deutschhaus,
tam siedzieli Niemce.
Także on,
on nie został zniszczony
między innymi
z tego powodu.
Tak samo
na terenie
Uniwersytetu Warszawskiego
również były
stanowiska niemieckie.
Natomiast w Pałacu Staszice
już siedzieli powstańce.
Tak samo
Kościół Świętego Krzyża.
Więc całe
krakowskie przedmieście
ma niesłychanie
bogatą historię.
Tam przejeżdżały
właśnie transporty
do pacyfikacji
miejsc właśnie
z Uniwersytetu Warszawskiego.
transporty,
więc na Miodowej
była barykada,
którą stworzyli
mieszkańcy ze wszystkiego
i ostrzeliwali
te pędzące samochody
i chcąc osłonić
też starówkę,
która bohatersko
się broniła
do prawie,
że końca sierpnia.
Także ten spacerownik
troszeczkę tak
w minimalnym stopniu,
no bo on też
nie jest
obszerny,
ale chciałby
tak uwrażliwić właśnie,
że o te ulice,
które my przechodzimy
tak spokojnie,
że one były
świadkiem
dramatycznych scen.
Tam byli też
chowani ludzie,
ten Skwer Hoovera,
który jest teraz
takim miłym miejscem
do siedzenia,
był po prostu
cmentarzem
w pewnym momencie.
A najlepiej
taki historyczny spacer
połączyć
z wizytą
w Galerii Kordygarda,
gdzie jeszcze
do 8 września
mogą Państwo
obejrzeć wystawę
Referat Graficzny.
Jej kuratorka
Agnieszka Bebłowska-Bednarkiewicz
opowiedziała dziś
więcej o tej ekspozycji.
Bardzo Ci dziękuję.
Dziękuję bardzo.
Do widzenia.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”

„Południk 21. Czapski – Kozera”

Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”