Wybrany utwór: Przedobrazy. Wystawa szkiców i rysunków Jana Matejki
Swoimi obrazami przywracał wiarę w odrodzenie Polski. Ideą jego sztuki było kształtowanie serc i umysłów Polaków, którzy utracili swój kraj w wyniku zaborów. Jan Matejko – najwybitniejszy polski malarz historyczny. W roku 2023 przypada 185. rocznica urodzin, a także 130. rocznica śmierci artysty. Z tej okazji w Galerii Kordegarda można oglądać wystawę matejkowskich szkiców, pt. „Przedobrazy”.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Marian Gorzkowski – sekretarz Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, a zarazem archiwista i powiernik Jana Matejki – szacował, że artysta stworzył około sześciu tysięcy prac rysunkowych, wiele z nich jednak uległo rozproszeniu lub zaginęło. Wystawa w Kordegardzie prezentuje 43 szkice pochodzące ze zbioru należącego do Muzeum Narodowego w Warszawie, drugiej największej kolekcji prac rysunkowych Matejki. To wyjątkowa okazja do obejrzenia dzieł, które prezentowane są publicznie dopiero trzeci raz.
O prezentowanych szkicach rozmawiamy z Katarzyną Haber – kuratorką ekspozycji. Artysta tworzył swoje szkice od około piętnastego roku życia aż do śmierci. Wśród prezentowanych rysunków znajduje się najwcześniejsza, zachwycająca dojrzałością artystyczną, praca piętnastoletniego Matejki, pt. „Carowie Szujscy przed Zygmuntem III”. Na wystawę zostały wybrane szkice wielkich dzieł historycznych: „Rejtan. Upadek Polski”, „Kazania Skargi”, „Unia Lubelska”, „Hołd pruski”. Kuratorka opowiada nam o intelektualnym i artystycznym procesie ukazanym w studium kompozycyjnym prac artysty.
Niektóre dzieła Matejki od momentu powstania szkicu musiały poczekać nawet 30 lat, by artysta stworzył ich malarską realizację. Niektóre – jak „Spalenie Malcherowej” – w formie malarskiej nie powstały nigdy. Szkic jednak pozostał i zachwyca do dziś.
Matejkowskie prace rysunkowe wedle tradycji XIX wieku miały funkcję służebną wobec dzieł „skończonych”, jednak ich mistrzostwo udowadnia, że powinny być traktowane na równi z wielkimi dziełami artysty.
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Zapraszam na audycje kulturalne.
W tym roku obchodzimy 185. rocznicę urodzin i 130. rocznicę śmierci Jana Matejki, jednego z najwybitniejszych artystów w dziejach Polski.
Z tej okazji Kordegarda, Galeria Narodowego Centrum Kultury, przygotowała wystawę pod tytułem Przedobrazy.
O ekspozycji rozmawiać będę z jej kuratorką Katarzyną Haber. Dzień dobry.
Dzień dobry.
Kiedy słyszymy Jan Matejko, od razu widzimy bitwę pod Grunwaldem, Stańczyka, Hołd Pruski czy Unię Lubelską, czyli monumentalne malarskie karty pamięci naszej historii.
To, co już dzisiaj wieczorem będziemy mogli zobaczyć w Kordegardzie, to początek tych wielkich dzieł.
Rysunki i szkice obrazów.
Zgodnie z tradycją XIX wieku szkice pełniły rolę służebną wobec dzieł skończonych, ich znaczenie było więc marginalizowane.
Państwo oddają im głos.
Tak, nawet w tytule wystawy, która nazwana została Przedobrazy, zawarta została ta myśl o tym, że to jest właśnie coś, co te obrazy poprzedza.
Matejko jest artystą wyjątkowym. On rzeczywiście ukształtował wyobraźnię historyczną Polaków, ale to jest artysta, który jest wyjątkowy na tle epoki, dlatego że ten historyzm, którym zajmuje się Matejko, w wielu wypadkach ogranicza się do anegdoty ujętej w kostium historyczny.
W przypadku innych artystów jest to po prostu posługiwanie się pewną konwencją.
Natomiast Matejko jest niesamowitym artystą ze względu na to, że on po prostu tworzy takie gigantyczne machiny historyczne, które czasami mieszają wątki.
On jest właściwie historiozofem.
On uprawia taki fatalizm dziejowy w kontekście rozbiorów.
Doszukuje się tych naszych przywar narodowych i próbuje tak naprawdę przez taki łańcuch przyczyn i skutków doszukać zależności dziejowych.
Ale przestań jest po prostu bardzo ciekawy, dlatego że z jednej strony on jest dosłownie archeologiem przy rekonstrukcji kostiumów, guzików, a równocześnie zdarza mu się wmieszać postać, która jest zupełnie z innej epoki, jest ahistoryczna.
I bardzo często na tych obrazach właśnie Unia Lubelska, czy Zawieszanie Dzwonu Zygmunta, czy w ogóle w większości tych kompozycji historycznych Matejki pojawiają się czasami postacie, które są zupełnie nie z tego świata.
Tam czasami jest na przykład kilka lat różnicy.
Wiadomo, że ta konkretna osoba już nie żyła w momencie, kiedy pokazywana jest dana scena historyczna.
Ale to stwarza pewną taką grę, takie puzzle Matejki.
Przy wystawie prezentowanej w Kordegardzie większość prac jest znana.
Czasami one są zaskakujące, dlatego że to są prace, które pokazują etapy powstawania tej myśli, tego zamysłu Matejki.
Mamy na przykład szalenie ciekawe rysunki do Rejtana, gdzie widać, jak on się zmaga z formą.
Jak w ośmiu rysunkach, które do tego obrazu powstały, które prezentujemy na wystawie, widać, jak Matejko przesuwa punkty ciężkości, jak zmienia wyraz twarzy Rejtana.
Jak przesuwa ręce, jak dramatyzuje tą postać Rejtana po to, żeby wydobyć z niego większe szaleństwo i większe emocje.
Niesamowicie to jest ciekawe.
Ale tak samo w kazaniu skargi.
Też widać, jak Matejko przy postaci skargi zmienia ruch rąk.
Tam powstaje taki dosłownie wiatlaczek, takie skrzydła motyla, które powodują, że możemy po prostu obejrzeć ten zamysł w trakcie stawania się.
Jak Matejko unosi wreszcie te ręce skargi do góry w jeszcze bardziej dramatycznym ujęciu.
Zatrzymajmy się na chwilę przy tych postaciach. Matejce zarzucano, że z powodu jego krótkowzroczności i niewielkiej w gruncie rzeczy pracowni, jego obrazy są zatłoczone, że to są te powody.
Tymczasem szkice, które możemy też zobaczyć w Kordegardzie, mówią nam zupełnie co innego.
To jest w ogóle szalenie ciekawe, dlatego że Matejko pierwsze okulary dostał podobne, jak miał w 17 lat.
Był nieprawdopodobnym krótkowidzem.
Potem rzeczywiście zmagał się z tą materią malarską w pracowni, która nie miała odejścia.
I stąd była taka koncepcja dosyć ugruntowana, że po prostu te szkice są zatłoczone, że one są malowane dosłownie tak, jakby malował pojedyncze postaci i zestawiał, że tam nie ma przestrzeni, że to jest wszystko po prostu jednoplanowe.
Natomiast w szkice, które są o wiele mniejszymi formatami, już widać, że Matejko postępuje dokładnie tak samo.
Że tam są po prostu te nierozczłonkowane przestrzenie grupy postaci i że to jest po prostu zamysł artystyczny, który towarzyszył Matejce od początku, niemal od 15 roku życia.
Kiedy pojawiają się pierwsze ze szkiców, które pokazujemy w Kordegardzie i jest to po prostu bardzo nowatorskie, nowoczesne podejście do komponowania obrazów.
Proszę pamiętać, że Matejko jest rłyśnikiem Cezana.
Jemu nowoczesność depcze po piętach. Natomiast Matejko nie znajduje nic szczególnie ciekawego w eksperymentach malarskich.
On nawet próbuje w pewnym momencie nadać tym swoim wielkim kompozycjom olejnym taki blask witraży, ale mówi psiakrew, ugier i ugier.
Rzeczywiście jedną z najwcześniejszych prac Jana Matejki, którą możemy oglądać w Kordegardzie jest szkic pod tytułem
Carowie Szujścy przed Zygmuntem III. Co możemy powiedzieć o kresce nastolatka?
Wtedy był piętnastolatkiem, dokładnie kiedy ten szkic powstawał.
Tu jest zaskakujące to, że te prace są tak niesamowicie dojrzałe i one są o wiele bardziej interesujące pod względem artystycznym niż ich odpowiedniki olejne.
To widać, że to był geniusz. Po prostu jako nastolatek on miał już tak niesamowicie dojrzałą kreskę i tak wyrobiony zmysł kompozycji, że tam nie ma zgrzytów.
Tam nie ma tak naprawdę jakichś nieporadności. To jest od początku do końca wielkie, niesamowicie udane dzieło.
My nie wiemy ile prac Matejko stworzył rysunkowych.
Gorzkowski mówił, że koło sześciu tysięcy.
Natomiast wiadomo, że ta spuścizna Matejki się rozproszyła, że część prac była tworzona w albumach, w związku z czym nie ma możliwości wyjęcia poszczególnych stron.
Też nie wiemy do końca jaka jest ilość prac, które znalazły się w domu Matejki.
Natomiast na pewno Muzeum Narodowe w Warszawie ma drugą co do wielkości kolekcję i po raz pierwszy od 1993 roku i tak naprawdę po raz trzeci w historii prezentujemy tak szeroki wybór tych prac rysunkowych ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
To jest wyjątkowa okazja, żeby zobaczyć tak szeroko potraktowane prace ze względu właśnie na czas powstawania od 15 roku życia, niemal do samej śmierci artysty i też bardzo szeroki wachlarz tematów.
Kolejnym takim wczesnym obrazem jest otrucie królowej Bony przez jej lekarza Antoniego z Maceraty.
Do tej postaci królowej Bony artyście pozowała sąsiadka, ale zdaje się, że ta współpraca nie trwała długo.
To taki chyba niewypał artystyczny, chociaż znakomity szkic i też niezły obraz.
Natomiast obraz z zaginionym, a szkic istniejący, wspaniały, naprawdę zasługujący na największą uwagę, a jest to szkic młodego Matejki, utworzony jeszcze podczas studiów w Monachium.
Kiedy Matejko decyduje się na malowanie właśnie tego tematu psychologicznego tak naprawdę, dlatego, że jest to historia związana z sukcesją, ubieganiem się o księstwo Bari.
Franciszek II Habsburg chce to księstwo zdobyć dla Sibir, z związku z czym po prostu próbuje usunąć królową Bony skutecznie poprzez jej lekarza.
Królowa Bona pokazana jest na tronie.
Wchodzi w taką interakcję, kieruje wzrok dosyć oskarżycielsko w kierunku swojego lekarza.
Za tronem Bony stoi jej dwórka, której wyraźnie jest przerażona. Ona wie, co się zaraz wydarza.
Historia jest szalenie ciekawa ze względu na to, że Matejka zwrócił się do swojej sąsiadki z Monachium, Niemki, o to, żeby mu pozowała.
I ona rzeczywiście trzy sesje wytrzymała, ale okazało się, że Matejko nie zna niemieckiego, więc nie jest szczególnie dobrym materiałem do rozmów.
I mieszczka sąsiadka znudziła się po tych trzech sesjach i uznała, że już więcej Matejce pozować nie będzie.
Natomiast do postaci lekarza pozował kolega z Monachium i ten obraz został finalnie wykończony już w Krakowie.
Natomiast szkic, który pokazujemy na wystawie, bardzo interesujący, powstał jeszcze na etapie monachijskim.
Moim zdaniem ten szkic jest lepszy od obrazu, dlatego że jest po prostu bardziej ekspresyjny.
Na ekspozycji możemy zobaczyć, już wspomniała Pani o tym obrazie, kazanie skargi, który Matejko namalował mając 26 lat i dostał za ten obraz złoty medal na salonie w Paryżu w 1865 roku.
Od tego momentu staje się gwiazdą europejskiego formatu?
Właściwie tak, dlatego że Matejka jest artystą niesamowicie popularnym na świecie.
Mało który z artystów osiągnął ten pułap sławy Matejki.
Matejka jest rzeczywiście artystą, który co i róż na salonach w Paryżu zdobywa złote medale,
chociaż jego obraz nie są do końca zrozumiane.
Na przykład Rejtan, który jest taką kompozycją dosyć kontrowersyjną w Polsce, wywołuje szalone, tak naprawdę sprzeciwe,
dlatego że ciągle żyją przede wszystkim potomkowie uczestników tej hańby narodowej, która odbyła się właśnie w Zamku Królewskim przy okazji Sejmu Rozbiorowego.
Oni szalenie protestują.
Protestuje nawet Kraszewski, który mówi, że obraz może dobry, ale trupa matki policzkować się nie godzi.
Właściwie to jest obraz, który tak bardzo wzburza opinię publiczną w środowisku krakowskim,
że doradzają Matejce, że powinien ten obraz sprzedać Rosjanom.
I to oczywiście doradzają z pewnym przekąsem.
I ten obraz pokazany w Paryżu okazuje się, że spotyka się z absolutnym niezrozumieniem,
dlatego że ta opinia krytka sztuki w Paryżu nie bardzo wie, w ogóle nie rozpoznają tematu.
I myślą, że może z poseł tureckim również są opinie, że Rejtan się po prostu spił i zgrał w karty i pozostali go pocieszają.
Więc widać, że zupełne rozminięcie się z właściwym tematem.
Natomiast i tak po prostu mistrzostwa Matejki, jeżeli chodzi o możliwości formalne,
powoduje, że i tak ten obraz zostaje nagrodzony i zostaje kupiony przez cesarza Austrii.
Matejka zdobywa rzeczywiście całą pulę nagród.
Ale na wystawie możemy również zobaczyć szkic, do którego obraz nigdy nie powstał.
Tak, to bardzo ciekawe prace, spalenie malherowej.
Ok, akwarela aparta na tym szkicu znajduje się w zbiorach Lwowskiej Galerii Malarstwa.
Natomiast tutaj pokazujemy pracę rysunkową, fantastyczną.
Wprawdzie też zatłoczoną taką pracę, przez którą się trzeba przedrzeć wizualnie,
żeby rozpoznać, co tam zostało narysowane.
A temat jest niesłychanie ciekawy, dlatego że to jest spalenie mieszczki krakowskiej,
właśnie malherowej, która była jedyną odstępczynią od wiary,
która została spalona na stosie w Polsce.
Ona prawdopodobnie została osadzona w więzieniu, mając 70 lat.
Prawdopodobnie została oskarżona, dlatego że próbowała ewangelizować.
W każdym razie odsiedziała w więzieniu 10 lat.
No i została już jako 80-letnia kobieta spalona na stosie.
Ze źródeł wiemy, że Matejko przeprowadzał głęboką analizę psychologiczną postaci.
Czy właśnie już na etapie szkiców widać tę różnorodność typów, czy ludzkich charakterów?
Tak. I to widać na przykład w kazaniu skargi.
Tam jest takie zbliżenie jednego z portretowanych, gdzie widać w tej twarzy stadnickiego
już pewne napięcie taką, analizę psychologiczną.
Zresztą Matejko był fantastyczny portrecista.
On bardzo często do swoich portretów wykorzystywał członków własnej rodziny,
m.in. pokazujemy na wystawie portret królowej Jadwigi,
która w rzeczywistości jest Teodorą, żoną Matejki.
Również pokazujemy taki dość intymny szkic króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłówną.
I to jest zakamuflowany portret właśnie Jana Matejki i Teodory.
Mówię, że zakamuflowany dlatego, że nie mamy takiego portretu Jana i Teodory oficjalnego.
Natomiast on właśnie tutaj Zygmunta Augusta i Barbarę Radziwiłówną obderzył swoją i żonę twarzą.
I rzeczywiście tam też jest napięcie.
Takie napięcie psychologiczne.
Widać, że już pomiędzy nimi zaczynają się konflikty.
To zresztą niesamowicie ciekawa historia, warta prześledzenia te stosunki Matejki z Teodorą.
Nawet w tym rysunku królowej Jadwigi uderza zła twarz Teodory.
Powiedziała pani, że był fantastycznym portrecistą.
Wiemy, że został doceniony jako wybitny malarz historyczny.
A jako portrecista też?
Nie, właściwie zdecydowanie mniej wiemy o tych zmaganiach portretowych Matejki.
I muszę powiedzieć, że zaskakująco, że nam się wydaje, że wszystko wiemy już o Janie Matejce.
Że on jest rozpoznany na wszystkich polach eksploatacji, mówiąc kolokwialnie.
Ale wcale tak nie jest.
Do Matejki na pewno warto sięgnąć i warto mu się przyjrzeć chociażby właśnie w tej nowej odsłonie, jaką są jego rysunki.
Dlatego, że te rysunki są po prostu bardzo świeże, bardzo nowoczesne i pokazujące ten pierwotny zamysł artysty.
Pewien taki instynkt, który towarzyszy mu od samego początku, który jest absolutnie bezbłędny.
Część szkiców powstała nawet 30 lat przed kreacją malarską.
Czy wiemy dlaczego niektóre obrazy musiały dekadami czekać na swoje powstania?
Generalnie jest bardzo ciekawe pytanie.
Po pierwsze to jest trochę tak jak Zdega, który na samym początku swojej twórczości przemyślał, co będzie malował w przyszłości.
Obmyślił jakie to będą szkicy i on sobie wymyślił, że namaluje orkiestrę, że namaluje śpiewaczki, że namaluje praczki, namaluje prasowaczki.
To wszystko było przez Dega zapisane na samym początku jego kariery artystycznej.
Myślę, że tutaj z Matejką bardzo podobnie, że on po prostu już na początku swojej twórczości ma przemyślane pewne tematy, do których chce nawiązać.
Ciekawe, że Matejka właściwie nie maluje tematów współczesnych.
Tych tematów współczesnych jest bardzo niewiele.
To są tematy, które dla Matejki są po prostu bardzo bolesne.
Przy okazji represji popowstaniowych, po powstaniu styczniowym, on maluje Polonię.
Właściwie to przede wszystkim są szkice, tam jest jeden obraz olejny, ale to są takie tematy, które nie są wolne od pewnego sentymentalizmu i patosu.
Matejka chyba w tej współczesności nie czuje się najlepiej.
Wydaje mi się, że po prostu ona jest za bardzo jednak dla niego emocjonalnie trudna.
Też wydaje mi się, że Matejko się sparzy na tych tematach takich na wpół współcześnionych, czyli chociażby na Rejtanie.
Tutaj posypią się na niego tak straszne gromy, że widać, że on się po prostu bardzo z tym niekomfortowo poczuł.
Ja mówię, że to jest temat na wpół współcześniony, dlatego że jednak Matejko wprowadził tam dużo elementów,
które nawiązywały po prostu do współczesnych wydarzeń.
I jednak takie tematy oskarżycielskie powodowały po prostu lawinę strasznych nieprzyjemności.
I Matejko wyraźnie dojrzewa do pewnych rozwiązań.
On po powstaniu styczniowym ma taki okres przywracania w malarstwie godności i chwały narodu.
On maluje wtedy takie obrazy, które po prostu przypominają o tej świetlanej przeszłości.
Pokazują chwały tak naprawdę i polskiego oręża pod Grunwaldem i splendor dworu jagiellońskiego.
I zawieszenie dzwonu Zygmunta, które też jest po prostu oszałamiające w takim rozbuchaniu formalnym tego obrazu.
Właśnie w pokazywaniu splendorów, w pokazywaniu tego bogactwa.
Ale to są na pewno prace, które mają przywrócić właśnie tego ducha.
Natomiast pod koniec życia Matejko znowu wraca do takich prac trudnych.
I pokazuje Konstytucję 3 Maja, która jest właściwie zaprzepaszczona.
I również pokazuje śluby Jana Kazimierza, które nie zostały nigdy dotrzymane.
W Kordygardzie możemy zobaczyć wybór 43 szkiców Jana Matejki.
I jaki był klucz wyboru akurat tych prac?
Tutaj przede wszystkim chodziło o pokazanie właśnie prac historycznych i porównanie z obrazami olejnymi.
Po to, żeby prześledzić chociażby właśnie te zmiany kompozycyjne, żeby pokazać pewne etapy odchodzenia czy dochodzenia do rozwiązań formalnych.
Jaka praca zamyka opowieść o tym wielkim artyście?
Zamykają właśnie śluby Jana Kazimierza.
Późna praca taka.
Też inne formalnie ze względu właśnie na tę miękką kreskę, na to rozedlganie.
No i praca też taka po prostu napawiająca pewną refleksją, żeby nie powiedzieć smutkiem.
Już dziś wieczorem wernisaż wystawy Przedobrazy.
Zapraszamy do Kordygardy.
Ekspozycję można oglądać do 15 października.
Bohaterką dzisiejszych audycji kulturalnych była kuratorka ekspozycji Katarzyna Haber.
Z okazji 75-lecia Narodowego Centrum Kultury przedstawiamy jubileuszowy wybór 75 audycji poświęconych sztukom wizualnym. To przekrój dyskusji o malarstwie, rzeźbie, architekturze, fotografii oraz wzornictwie. Kolekcja stanowi wybór 75 rozmów o polskiej oraz światowej sztuce wizualnej – od dzieł dawnych mistrzów i klasyki XIX oraz XX wieku,… Czytaj dalej o 75 audycji o sztukach wizualnych
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
